Một báo cáo mới của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) ngày 12/5 đã hé lộ quy mô gây choáng của chương trình phòng thủ tên lửa Vòm Vàng do chính quyền Tổng thống Donald Trump thúc đẩy.
Theo tính toán của CBO, tổng chi phí để phát triển, triển khai và vận hành hệ thống này trong vòng 20 năm có thể lên tới gần 1.200 tỷ USD. Đây được xem là dự án phòng thủ tham vọng nhất của Mỹ kể từ thời Chiến tranh Lạnh.
Điểm đáng chú ý nhất nằm ở kế hoạch triển khai tới 7.800 tên lửa đánh chặn ngoài không gian, hoạt động trên quỹ đạo tầm thấp (LEO). Chỉ riêng mạng lưới đánh chặn này đã tiêu tốn khoảng 743 tỷ USD, tương đương hơn 60% toàn bộ ngân sách chương trình.
Tuy nhiên, điều gây tranh cãi là dù tiêu tốn số tiền khổng lồ như vậy, hệ thống này theo đánh giá của CBO vẫn chỉ đủ khả năng đánh chặn đồng thời khoảng 10 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM).
Vòm Vàng là phiên bản hiện đại hóa của ý tưởng “Chiến tranh giữa các vì sao” (Star Wars) từng được Tổng thống Ronald Reagan theo đuổi trong thập niên 1980.
Mục tiêu của chương trình là xây dựng một lá chắn phòng thủ đa tầng có khả năng bảo vệ lãnh thổ Mỹ trước các mối đe dọa tên lửa từ các đối thủ của Mỹ.
Theo kế hoạch, hệ thống sẽ kết hợp nhiều lớp phòng thủ gồm: Vệ tinh cảnh báo sớm trên quỹ đạo, tên lửa đánh chặn ngoài không gian, các tổ hợp đánh chặn mặt đất, hệ thống radar toàn cầu, vũ khí chống tên lửa siêu vượt âm.
Trong đó, lớp đánh chặn không gian được xem là thành phần quan trọng nhất vì cho phép tiêu diệt tên lửa đối phương ngay từ giai đoạn tăng tốc sau phóng. Nếu thành công, Mỹ có thể phá hủy ICBM đối phương trước khi chúng tách đầu đạn hoặc triển khai phương tiện lướt siêu vượt âm.
Theo CBO, để bảo đảm luôn có đủ tên lửa đánh chặn ở đúng vị trí cần thiết, Mỹ buộc phải triển khai số lượng cực lớn vệ tinh vũ trang trên quỹ đạo thấp.
Các vệ tinh này bay liên tục quanh Trái Đất ở độ cao chỉ khoảng 300-500 km. Do chuyển động không ngừng, để duy trì khả năng phản ứng tức thời trước các vụ phóng tên lửa từ nhiều khu vực khác nhau, Washington phải tạo ra một “mạng lưới dày đặc” bao phủ toàn cầu.
CBO cho biết chỉ riêng việc duy trì khả năng đối phó 10 ICBM cùng lúc đã cần tới 7.800 vệ tinh đánh chặn hoạt động thường trực.
Thậm chí trong vòng 20 năm, Mỹ có thể phải phóng tổng cộng gần 30.000 vệ tinh thay thế do tuổi thọ trung bình mỗi thiết bị chỉ khoảng 5 năm trước khi quỹ đạo suy giảm.
Khó chống đỡ các cuộc tấn công quy mô lớn?
Điều khiến nhiều chuyên gia Mỹ lo ngại là ngay cả hệ thống trị giá gần 1.200 tỷ USD này cũng khó có thể chống đỡ các cuộc tấn công quy mô lớn từ các đối thủ mạnh.
CBO thừa nhận Vòm Vàng hiện chủ yếu được thiết kế để đối phó với các đợt phóng hạn chế.Trong trường hợp Moskva hoặc Bắc Kinh tung đòn tập kích hạt nhân quy mô lớn bằng hàng trăm ICBM và phương tiện siêu vượt âm, hệ thống hoàn toàn có nguy cơ bị quá tải.
Mối lo này càng lớn khi Nga đang triển khai các loại tên lửa chiến lược mới như RS-28 Sarmat hay phương tiện lướt siêu vượt âm Avangard, vốn được thiết kế riêng để xuyên thủng mọi lá chắn phòng thủ hiện nay.
Trong khi đó, Trung Quốc cũng đang tăng tốc phát triển kho tên lửa siêu vượt âm và vũ khí không gian với tốc độ đáng kinh ngạc.
Một trong những tranh cãi lớn nhất quanh Vòm Vàng là nguy cơ biến không gian thành chiến trường quân sự thực sự.
Giới chuyên gia cảnh báo việc Mỹ triển khai hàng nghìn tên lửa đánh chặn trên quỹ đạo có thể kích hoạt cuộc chạy đua vũ trang ngoài không gian với các đối thủ.
Hiện cả Nga và Trung Quốc đều đã phát triển các loại vũ khí chống vệ tinh, từ tên lửa phóng mặt đất cho tới vệ tinh có khả năng tiếp cận và vô hiệu hóa mục tiêu trên quỹ đạo.
Điều đó đồng nghĩa với việc nếu chiến tranh lớn nổ ra, hàng nghìn vệ tinh Vòm Vàng cũng có thể trở thành mục tiêu bị săn lùng đầu tiên.
Nhiều nhà phân tích cho rằng chi phí thực tế của chương trình thậm chí còn có thể cao hơn đáng kể so với ước tính của CBO, bởi Mỹ sẽ còn phải xây dựng thêm hệ thống bảo vệ cho chính mạng lưới vệ tinh đánh chặn này.
Dù còn gây nhiều tranh cãi, dự án Vòm Vàng cho thấy Washington đang ngày càng lo ngại trước sự phát triển chóng mặt của tên lửa siêu vượt âm và ICBM thế hệ mới từ các nước.
Trong bối cảnh các hệ thống phòng thủ hiện tại như Patriot, THAAD hay Aegis bị đặt dấu hỏi về hiệu quả trước các đòn tấn công hiện đại, Mỹ dường như muốn tạo ra một cuộc cách mạng hoàn toàn mới trong phòng thủ chiến lược.
Tuy nhiên, bài toán lớn nhất vẫn là liệu Washington có sẵn sàng chi khoản tiền khổng lồ gần 1.200 tỷ USD cho một hệ thống, mà ngay cả Quốc hội Mỹ cũng thừa nhận chưa thể tạo ra “lá chắn bất khả xâm phạm” hay không.
Theo dữ liệu của công ty theo dõi hàng hải Kpler, tổng số tàu hàng di chuyển qua eo biển Hormuz trong ngày 27/6 và 28/6 lần lượt là 29 và 12, giảm mạnh so với một tuần trước đó. Xu hướng di chuyển cũng đảo ngược, với số tàu đi vào vịnh Ba Tư nhiều hơn số tàu rời khỏi khu vực.
Sau khi Tehran và Washington ký thỏa thuận vào ngày 15/6 và mở lại eo biển Hormuz, lưu lượng tàu qua khu vực đã tăng dần trở lại và lên cao nhất kể từ đầu chiến sự vào ngày 24/6, với 70 lượt phương tiện đi qua.
Những tàu này đi qua eo biển theo nhiều cung đường khác nhau, bất chấp việc Iran cảnh báo không đảm bảo an toàn với những lộ trình mà họ chưa phê duyệt, trong đó có tuyến đường ở phía nam Hormuz, đi qua lãnh hải Oman.
Sáng 27/6, tàu hàng Ever Lovely treo cờ Singapore bị tấn công bằng UAV trong lúc di chuyển dọc theo bờ biển Oman để rời Hormuz. Vài giờ sau, lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz bắt đầu giảm.
Vụ tấn công vào tàu Ever Lovely khiến căng thẳng ở Hormuz leo thang trở lại. Quân đội Mỹ đã không kích loạt mục tiêu ở miền nam Iran để trả đũa, Tehran sau đó phản ứng bằng cách tấn công mục tiêu của Washington tại khu vực.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi ngày 28/6 tuyên bố Iran sẽ kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz trong 30 ngày tới và không cần bên nào khác tham gia. Ông cảnh báo mọi hành động đơn phương đi ngược thỏa thuận hiện hành sẽ chỉ khiến tình hình thêm phức tạp và làm chậm tiến trình mở lại eo biển.
Iran ngày 29/6 cho biết họ đã tổ chức cuộc họp đầu tiên với Oman để thảo luận về việc quản lý eo biển Hormuz, trong bối cảnh Washington cảnh báo sẽ không chấp nhận việc phải trả phí quá cảnh để sử dụng tuyến đường thủy mà Mỹ coi là vùng biển quốc tế.
Trong ngày 29/6, Mỹ và Iran dường như đã dừng các đợt tấn công qua lại nhắm vào nhau, nhưng lưu lượng tàu qua Hormuz chưa có dấu hiệu khôi phục.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết trên mạng xã hội rằng Iran đã đề nghị gặp các đối tác Mỹ, thêm rằng cuộc gặp sẽ diễn ra ở Doha, Qatar ngày 30/6. Tuy nhiên, Kazem Gharibabadi, nhà đàm phán cấp cao của Iran, bác bỏ thông tin, cho hay không có bất kỳ cuộc thảo luận nào với phía Mỹ được lên lịch.
Ảnh vệ tinh thương mại do hãng Airbus chụp hồi đầu tuần và được đài CNN phân tích hôm 2/4 cho thấy hàng loạt thiệt hại ở căn cứ Prince Sultan, miền trung Arab Saudi, sau các đòn tập kích bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran.
Trong ảnh đầu tiên, các thành phần của radar cảnh giới AN/TPY-2 được đưa ra ngoài trời, bên cạnh nhà chứa đã bị phá hủy. Đài ăng-ten đã bị cháy sém và mất đi một mảng lớn. Khu vực này hứng đòn tập kích của Iran hôm 1/3, nhưng các ảnh vệ tinh trước đó chỉ giúp xác nhận nhà chứa bị đánh trúng, không rõ có radar ở trong hay không.
AN/TPY-2 được coi là "mắt thần" của THAAD, giúp hệ thống phát hiện và đánh chặn tên lửa đạn đạo đối phương từ xa. Tài liệu ngân sách của Bộ Quốc phòng Mỹ cho thấy mỗi đài AN/TPY-2 có giá xuất xưởng khoảng 485 triệu USD, trong đó riêng ăng-ten có chi phí khoảng 136 triệu USD.
Nếu tính cả cấu hình theo yêu cầu khách hàng, hỗ trợ vận hành, bảo dưỡng và nâng cấp, mỗi tổ hợp có thể đạt giá trị khoảng 1 tỷ USD. Nỗ lực thay thế chúng trong ngắn hạn là không đơn giản, khi tổng cộng chỉ có 16 đài AN/TPY-2 được xuất xưởng.
Bức ảnh thứ hai cho thấy thiệt hại rõ nét với máy bay cảnh báo sớm E-3G Sentry sau cuộc tấn công của Iran vào căn cứ Prince Sultan hôm 27/3. Phần thân giữa máy bay đã bị phá hủy và cháy đen, đĩa radar nằm trên lưng phi cơ cũng đổ sập xuống đất.
CNN chỉ ra rằng có hai máy bay E-3 đang đậu ngoài trời khi ảnh được chụp hôm 29/3, chỉ cách vị trí máy bay trúng đòn khoảng 1.300 m, đồng nghĩa chúng không được cất vào nhà chứa sau vụ tấn công. Một số khí tài khác, trong đó có phi cơ tiếp dầu KC-135 và máy bay cảnh báo sớm E-2 Hawkeye, cũng đậu ở chỗ trống trải.
CNN không công bố đầy đủ ảnh về các phi cơ nói trên.
Ảnh do vệ tinh Sentinel-2L của châu Âu chụp hôm 30/3 cũng cho thấy nhiều địa điểm tại căn cứ Prince Sultan trúng đòn tập kích của Iran. Trong số này có vết cháy đen ở bãi đỗ, được cho là 1-2 máy bay tiếp dầu KC-135 bị phá hủy, cùng vị trí máy bay E-3G ở đường lăn gần đầu đường băng. Một nhà chứa cỡ lớn dành cho vận tải cơ C-130 cũng nhiều lần bị tấn công.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trước đó thông báo đã sử dụng UAV tự sát Shahed-136, có trị giá 20.000-50.000 USD, để tập kích hàng loạt khí tài Mỹ, trong đó có máy bay cảnh báo sớm E-3 Sentry và radar AN/TPY-2.
Đài NPR hôm 30/3 dẫn lời quan chức Mỹ giấu tên cho biết đòn đánh vào căn cứ Prince Sultan đã khiến hai máy bay E-3 bị hư hại, chứ không phải một chiếc như thông tin ban đầu. Khoảng 15 quân nhân Mỹ đã bị thương, trong đó một số ca thuộc diện chấn thương nghiêm trọng.
E-3 Sentry được ví như "máy bay mắt thần" nhờ khả năng phát hiện phi cơ từ khoảng cách hàng trăm km. Ngoài thiệt hại về tài chính, với mỗi máy bay E-3G có giá ước tính hơn 500 triệu USD, giới chuyên gia đánh giá sự việc có nguy cơ làm suy giảm năng lực kiểm soát chiến trường của không quân Mỹ.
Sân bay Prince Sultan là một trong những căn cứ đồn trú chủ chốt của Mỹ ở nước ngoài. Cơ sở này đã nhiều lần bị Iran nhắm mục tiêu kể từ đầu xung đột. Ảnh vệ tinh chụp trước khi chiến sự bùng phát cho thấy lực lượng Mỹ triển khai ở đây gồm ít nhất 19 máy bay tiếp dầu KC-46A và KC-135, cùng 6 phi cơ E-3 Sentry và 3 máy bay liên lạc chiến trường E-11A.
Reuters dẫn thông báo cho rằng chiếc máy bay tuần tra biển của Nga mang biệt danh Bear-F (Gấu-F) đã bay qua tàu sân bay HMS Prince of Wales của Anh ở độ cao thấp, áp sát đến mức không cần thiết. Bear-F là tên ký hiệu của NATO đặt cho máy bay Tupolev Tu-142 của Nga.
Vụ việc xảy ra vào ngày 2.7 tại biển Na Uy, khi tàu HMS Prince of Wales đang dẫn đầu một nhóm tác chiến tàu sân bay tham gia nhiệm vụ của NATO nhằm tăng cường an ninh ở Bắc Đại Tây Dương.
Chiếc máy bay Nga đã thả nhiều phao âm thanh (sonobuoy) - loại thiết bị chuyên phát hiện và theo dõi tàu ngầm - xuống vùng biển gần tàu sân bay.
Lực lượng Anh đã triển khai 2 máy bay chiến đấu F-35B từ tàu HMS Prince of Wales để ngăn chặn máy bay Nga cho đến khi nó rời khỏi khu vực.
Bộ Quốc phòng Anh gọi hành động của Nga là không an toàn và không chuyên nghiệp. Nga chưa bình luận về những thông tin cáo buộc trên.
Vụ việc xảy ra trước thềm hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) ngày 7.7, nơi các thành viên liên minh dự định cam kết 70 tỉ euro để viện trợ quân sự cho Ukraine trong năm nay.
Trong năm nay, Anh cũng từng triển khai tàu quân sự để ngăn chặn các tàu ngầm Nga hoạt động hơn một tháng trong và quanh các vùng biển của Anh.
