Ngày 9-4, Tổng thống Donald Trump tuyên bố các lực lượng Mỹ triển khai gần Iran sẽ tiếp tục hiện diện trong khu vực cho đến khi đạt được một “thỏa thuận thực sự”. Tuyên bố này được đưa ra khi thỏa thuận ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ và Iran – do Pakistan làm trung gian – bước vào giai đoạn thực thi giữa bộn bề ngờ vực.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance thừa nhận đây là “thỏa thuận ngừng bắn mong manh”, đồng thời cho biết ông Trump “nóng lòng đạt được tiến triển” trước các cuộc đàm phán dự kiến tại Islamabad từ ngày 11-4, nơi ông Vance sẽ đóng vai trò then chốt.
Các nhà lãnh đạo trên khắp Trung Đông đã hoan nghênh thỏa thuận và cảm ơn Pakistan vì vai trò trung gian. Song giới phân tích cho rằng sự thở phào sẽ chỉ ngắn ngủi.
“Kế hoạch 10 điểm của Iran dường như là một thỏa thuận không thể chấp nhận đối với Mỹ và cả với các bên khác” – ông Neil Crosby, Trưởng bộ phận nghiên cứu dầu mỏ tại công ty nghiên cứu thị trường Sparta, nhận định trên báo Washington Post.
Hiện những khác biệt giữa hai nước quá lớn, đến mức dù eo biển Hormuz được mở lại thì lưu lượng cũng khó tăng đủ để cải thiện đáng kể tình hình.
Trong tuyên bố ngày 8-4, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cảnh báo Tehran có thể rút khỏi đàm phán nếu các vi phạm tiếp diễn, và ông liệt kê hàng loạt dấu hiệu: các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon, một drone bị đánh chặn trong không phận Iran, và việc ông Trump bác bỏ quyền làm giàu uranium của Iran.
Một điểm bất đồng lớn là chiến sự tại Lebanon. Trong thông báo ban đầu hôm 7-4, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết thỏa thuận ngừng bắn bao trùm cả chiến dịch của Israel chống lại nhóm vũ trang Hezbollah tại Lebanon.
Tuy nhiên, ông Trump không đề cập Lebanon hay Hezbollah trong tuyên bố của mình. Đến đêm cùng ngày, Tehran khẳng định việc chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào Hezbollah là một phần yêu cầu của họ.
Hôm 8-4, Văn phòng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố các cuộc tấn công tại Lebanon không nằm trong phạm vi thỏa thuận, đồng thời mô tả các đợt không kích ngày 8-4 là lớn nhất từ trước đến nay trong chiến dịch hiện tại. Bộ Y tế Lebanon cho biết ít nhất 182 người đã thiệt mạng.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cũng xác nhận Lebanon không nằm trong thỏa thuận. Ông Vance giải thích thêm: “Phía Iran đã cho rằng thỏa thuận bao trùm cả Lebanon, nhưng thực tế thì không. Chúng tôi chưa bao giờ đưa ra cam kết đó”.
Tình trạng eo biển Hormuz – nơi 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới đi qua – cũng là vấn đề nóng. Ông Trump yêu cầu Iran mở lại eo biển này “hoàn toàn, ngay lập tức và an toàn”, nhưng theo truyền thông Iran và dữ liệu hàng hải, lưu thông qua đây vẫn đình trệ. Theo Bloomberg, Mỹ đang thúc giục các đồng minh nhanh chóng đưa ra kế hoạch bảo đảm an ninh tại eo biển Hormuz.
Thỏa thuận ngừng bắn được công bố sau gần sáu tuần giao tranh làm rung chuyển Trung Đông và gây xáo trộn kinh tế toàn cầu – trong đó giá xăng tại Mỹ tăng mạnh và tỉ lệ ủng hộ ông Trump giảm sút khi cuộc bầu cử giữa kỳ đến gần.
Cuộc chiến cũng gây tổn thất nặng nề cho Iran khi Mỹ và Israel tấn công hơn 15.000 mục tiêu, phá hủy nhà máy, cầu cống, cơ sở nghiên cứu, cùng các cơ sở quân sự và khu phức hợp chính phủ.
Tại Lầu Năm Góc, Bộ trưởng Chiến tranh (tức Bộ trưởng Quốc phòng) Mỹ Pete Hegseth và Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Dan Caine xác nhận các hoạt động quân sự của Mỹ nhằm vào Iran sẽ tạm dừng trong thời gian thỏa thuận có hiệu lực. Song ông Caine lưu ý: “Nếu được lệnh hoặc yêu cầu, lực lượng liên hợp vẫn sẵn sàng tiếp tục các hoạt động chiến đấu”.
Các cuộc tấn công của Iran vào một số nước láng giềng ở Vịnh Ba Tư vẫn tiếp diễn hôm 8-4. Kuwait và Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) cho biết đã đánh chặn drone và tên lửa của Iran – mà truyền thông Iran giải thích là để trả đũa một cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu của nước này.
Hàng loạt vấn đề gai góc vẫn còn nguyên trên bàn đàm phán: chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, việc Tehran hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực; trong khi Tehran yêu cầu chấm dứt các lệnh trừng phạt của Mỹ, được công nhận quyền làm giàu uranium và chấm dứt các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon.
Ông Daniel Byman, Giám đốc Chương trình chiến tranh, các mối đe dọa bất thường và khủng bố tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS), nhận định: “Có khả năng chính thỏa thuận ngừng bắn sẽ là giải pháp. Mỹ, Israel và Iran sẽ không đạt được thỏa thuận cuối cùng, nhưng việc ngừng bắn sẽ tiếp tục vô thời hạn – với nguy cơ bùng phát xung đột trở lại luôn hiện hữu trong khu vực”.
Khi được hỏi liệu Trung Quốc có can dự vào tiến trình hòa giải hay không, Tổng thống Trump ngày 8.4 trả lời: "Tôi nghe nói là có", đồng thời cho rằng Trung Quốc đã góp phần thuyết phục và đưa Tehran trở lại bàn đàm phán.
Ông chủ Nhà Trắng dự kiến sẽ thăm Bắc Kinh vào giữa tháng 5 để gặp Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình, trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh được đánh giá là quan trọng giữa 2 cường quốc, theo AFP.
Trung Quốc là đối tác thân thiết của Iran và cũng là khách hàng lớn mua dầu của nước này, phần lớn được vận chuyển qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược đang chịu tác động lớn từ xung đột ở Trung Đông.
Cũng trong ngày 8.4, Trung Quốc hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn giữa Iran - Mỹ, song không xác nhận việc trực tiếp tham gia đàm phán hòa giải. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh cho biết nước này "đã và đang kêu gọi các bên đối thoại và ngừng bắn", đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục đóng vai trò xây dựng trong nỗ lực thúc đẩy hòa bình.
Theo bà Mao, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã tiến hành 26 cuộc điện đàm với các đối tác liên quan, trong khi Đặc phái viên Trung Đông của Trung Quốc cũng liên tục di chuyển trong khu vực để vận động ủng hộ sáng kiến hòa bình 5 điểm do Trung Quốc và Pakistan đề xuất.
Kế hoạch này bao gồm chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch, sớm khởi động đàm phán, bảo vệ các mục tiêu dân sự, đảm bảo an toàn hàng hải qua eo biển Hormuz và tôn trọng Hiến chương Liên Hiệp Quốc, theo ABC News.
Về phần mình, phát biểu tại Bắc Kinh ngày 8.4, Đại sứ Iran tại Trung Quốc Abdolreza Rahmani Fazli bày tỏ kỳ vọng Bắc Kinh có thể đóng vai trò bảo đảm an ninh cho tiến trình hòa bình khu vực. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo Iran sẽ có "phản ứng mạnh mẽ" nếu Mỹ "phản bội lòng tin".
"Chúng tôi hy vọng các bên khác nhau có thể đảm bảo rằng Mỹ sẽ không tái khởi động tấn công, chúng tôi hy vọng Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, các cường quốc như Trung Quốc và Nga, cũng như các nước trung gian hòa giải như Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ cùng nhau hợp tác để đảm bảo hòa bình trong khu vực", theo South China Morning Post dẫn lời ông Fazli.
Ông Fazli cho biết Iran đã duy trì đối thoại và hợp tác chặt chẽ với các nước thân thiện, đặc biệt là Trung Quốc.
Đài Ada Derana của Sri Lanka ngày 6.7 dẫn thông tin từ cảnh sát địa phương cập nhật số người chết trong vụ bạo loạn tại nhà tù Negombo đã tăng lên 25, trong đó có 5 quản giáo và 20 tù nhân. Ngoài ra, hơn 100 người đã bị thương trong các cuộc đụng độ.
Các nạn nhân đã được chuyển đến bệnh viện Negombo. Đại diện bệnh viện cho biết đã tiếp nhận nhiều nạn nhân bị thương do trúng đạn.
Theo các quan chức, cuộc bạo loạn bắt đầu bùng phát vào ngày 5.7 tại nhà tù Negombo. Nguyên nhân ban đầu được cho là mâu thuẫn giữa các tù nhân của 2 băng nhóm ma túy. Các vụ xô xát đã khiến 2 người thiệt mạng và 38 người bị thương trong ngày 5.7, trước khi tiếp tục leo thang vào ngày 6.7.
Trước diễn biến căng thẳng, cảnh sát Sri Lanka đã phải nổ súng cảnh cáo. Lực lượng đặc nhiệm cũng được huy động đến hiện trường để tiếp ứng.
Sự việc đã khiến người thân của các tù nhân hoảng loạn và tập trung đông đúc bên ngoài nhà tù vào ngày 6.7. Giới chức Sri Lanka đang tăng cường an ninh và điều tra để làm rõ nguyên nhân sâu xa của vụ việc.
Theo Hãng tin AFP, các nhà tù trên khắp Sri Lanka đang quá tải khi giam giữ tổng cộng hơn 41.000 tù nhân, gấp 4 lần so với sức chứa.
Theo Hãng tin AP ngày 14-5, phát biểu tại Đại lễ đường Nhân dân trước khi bước vào cuộc họp kín với ông Tập, Tổng thống Trump đã dành nhiều lời khen cho nhà lãnh đạo Trung Quốc.
"Ông là một nhà lãnh đạo tuyệt vời. Đôi khi người ta không thích tôi nói điều đó, nhưng tôi vẫn nói vì đó là sự thật", ông Trump nói.
"Tôi rất vinh dự được ở đây cùng ông. Thật vinh dự khi được là bạn của ông", tổng thống Mỹ tiếp tục, đồng thời khẳng định quan hệ Mỹ - Trung "sẽ tốt đẹp hơn bao giờ hết".
Trong khi đó, Chủ tịch Tập Cận Bình phát đi thông điệp cứng rắn và thận trọng hơn, đặc biệt liên quan đến vấn đề Đài Loan.
Theo Hãng tin Tân Hoa xã, ông Tập cảnh báo nếu xử lý sai vấn đề Đài Loan, Mỹ và Trung Quốc có nguy cơ xảy ra "va chạm, thậm chí xung đột", đẩy quan hệ song phương vào tình thế nguy hiểm.
Nhà lãnh đạo Trung Quốc cũng nhắc lại khái niệm "bẫy Thucydides" - thuật ngữ thường dùng trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, nhằm chỉ nguy cơ xung đột khi một cường quốc đang lên thách thức vị thế của cường quốc hiện tại.
"Lịch sử và thế giới đang đặt câu hỏi liệu hai nước có thể vượt qua 'bẫy Thucydides' và xây dựng mô hình quan hệ mới giữa các cường quốc hay không", ông Tập phát biểu. Ông nhấn mạnh "hợp tác mang lại lợi ích cho cả hai bên, còn đối đầu sẽ gây tổn hại cho cả hai".
Cuộc gặp kéo dài khoảng 2 giờ đồng hồ và chưa có thông cáo chung chính thức từ Nhà Trắng.
Trước đó, ông Trump được tiếp đón bằng nghi thức long trọng với đại bác chào mừng, ban nhạc trình diễn quốc ca hai nước cùng màn múa chào đón của học sinh Trung Quốc cầm cờ Mỹ và Trung Quốc.
Dù vậy, giới quan sát cho rằng những lời lẽ thân tình giữa ông Trump và ông Tập khó có thể che lấp những khác biệt sâu sắc giữa Washington và Bắc Kinh.
Một trong những điểm nóng lớn nhất là Đài Loan, khi Trung Quốc phản đối kế hoạch bán vũ khí trị giá 11 tỉ USD của Mỹ cho hòn đảo này. Trong khi đó, chiến sự Iran và việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa cũng đang tạo thêm sức ép lên quan hệ hai nước, bởi Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu lớn nhất của Tehran.
Dù Nhà Trắng cho biết ông Trump đến Bắc Kinh với mục tiêu đạt được các kết quả cụ thể về thương mại, đến nay hai bên vẫn chưa công bố bất kỳ thỏa thuận đáng chú ý nào sau các phiên làm việc đầu tiên.
