Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, cho biết trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, hiểu rõ cơ chế tác động của nhiệt độ cao lên cơ thể và chủ động phòng ngừa trở nên cần thiết với mọi người.
Thông thường, cơ thể con người luôn cố gắng duy trì thân nhiệt ổn định để đảm bảo hoạt động bình thường của não, tim và các cơ quan quan trọng khác. Khi trời nóng, trung tâm điều hòa thân nhiệt ở vùng hạ đồi của não sẽ kích hoạt các cơ chế tản nhiệt, chủ yếu bằng cách giãn mạch dưới da và tiết mồ hôi. Máu được dẫn nhiều hơn ra ngoại vi để mang nhiệt ra ngoài, da trở nên nóng và đỏ, mồ hôi thoát ra liên tục để làm mát.
“Nếu quá trình này diễn ra trong thời gian dài mà cơ thể không được bù nước và điện giải đầy đủ, thể tích tuần hoàn sẽ giảm, máu trở nên cô đặc hơn”, bác sĩ nói.
Khi máu đặc, dòng chảy trong lòng mạch chậm lại, tim phải làm việc nặng hơn để bơm đủ máu đến các cơ quan, đặc biệt là não. Ở những người có mạch máu não đã bị xơ vữa, thành mạch yếu hoặc lòng mạch hẹp, áp lực tăng lên đột ngột có thể gây vỡ mạch, dẫn đến đột quỵ xuất huyết não. Ngược lại, dòng máu chậm, quánh cũng thuận lợi cho việc hình thành cục máu đông; khi cục này di chuyển lên não và làm tắc động mạch não, người bệnh sẽ bị đột quỵ thiếu máu cục bộ.
Trong điều kiện nắng nóng cực đoan, khi thân nhiệt cơ thể tăng lên trên khoảng 40 độ C, tình trạng sốc nhiệt (sốc do nóng) có thể xuất hiện. Lúc này, trung tâm điều hòa thân nhiệt bị rối loạn, các cơ chế tự bảo vệ trở nên quá tải, mồ hôi có thể giảm hoặc ngừng tiết, da nóng rực, người lơ mơ, rối loạn ý thức, có thể co giật, hôn mê.
“Sốc nhiệt gây tổn thương trực tiếp cho tế bào não và nhiều cơ quan khác như tim, gan, thận, nếu không được xử trí kịp thời, người bệnh có thể tử vong trong thời gian ngắn”, bác sĩ cảnh báo.
Môi trường đô thị như Hà Nội, TP HCM khiến các tác động trên trở nên nặng nề hơn. Mặt đường, bê tông, mái tôn, kính… hấp thụ và tích trữ lượng nhiệt lớn trong ngày, tỏa nhiệt trở lại môi trường vào chiều tối, khiến không khí nóng bức kéo dài. Hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị” làm cho nhiệt độ người dân cảm nhận được cao hơn đáng kể so với khu vực nông thôn hoặc vùng nhiều cây xanh. Bên cạnh đó, không khí ít gió, khói bụi, ô nhiễm làm tăng gánh nặng cho hệ hô hấp và tim mạch.
Để hạn chế nguy cơ sốc nhiệt, mọi người duy trì thói quen uống đủ nước, từ 1,5-2 lít nước mỗi ngày, tăng hơn khi phải làm việc ngoài trời hoặc vận động nhiều. Hạn chế nước ngọt có gas, nước tăng lực, cà phê và tuyệt đối không dùng rượu bia để giải khát trong những ngày nắng nóng.
Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, các loại cá và hạt, đồng thời giảm bớt đồ chiên xào, thức ăn nhanh, thịt đỏ nhiều mỡ. Hạn chế ra đường trong khung giờ nắng gắt từ khoảng 10 đến 16 giờ, trừ trường hợp bất khả kháng. Khi ra đường, cần đội mũ rộng vành, đeo kính râm, che kín vùng gáy, mặc quần áo sáng màu, mỏng, thấm hút mồ hôi tốt, dùng kem chống nắng phù hợp để giảm bớt tác hại của bức xạ.
Nhóm làm việc ngoài trời nên sắp xếp thời gian nghỉ ngắn xen kẽ trong ca làm, tranh thủ đậu xe ở nơi có bóng râm, mở hé cửa kính hoặc dùng điều hòa ở mức vừa phải để khoang lái thông thoáng. Cần uống nước đều trong ngày, không đợi khát mới uống, ưu tiên nước lọc, nước có bổ sung ít muối khoáng, hạn chế cà phê, nước ngọt có gas và tuyệt đối không dùng rượu bia trong giờ làm việc.
Ưu tiên trang phục nên rộng, thoáng, thấm hút mồ hôi, tránh mặc quá nhiều lớp áo dày và tối màu dễ giữ nhiệt. Khi thấy các dấu hiệu như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, tim đập nhanh, choáng váng, mờ mắt, nói khó, tay chân yếu, cần dừng xe ngay ở vị trí an toàn, gọi người hỗ trợ và đến cơ sở y tế sớm nhất có thể.
Theo số liệu thống kê, chỉ riêng tại Anh đã có hơn 5,8 triệu người đang sống chung với bệnh tiểu đường, trong đó tiểu đường type 2 chiếm khoảng 90% số ca bệnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu mới đây đã chỉ ra rằng những điều chỉnh đơn giản trong chế độ ăn uống và lối sống có thể mang lại hy vọng mới cho người bệnh.
Tiểu đường type 2 thường liên quan đến tình trạng béo phì và lối sống ít vận động. Bệnh xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc sử dụng insulin không hiệu quả, dẫn đến lượng đường trong máu tăng cao. Nếu không được kiểm soát, bệnh có thể gây ra các biến chứng dài hạn. Dù vậy, bên cạnh việc dùng thuốc, thay đổi lối sống đóng vai trò then chốt.
Các bác sĩ tại Trường Y học Lối sống Mỹ (ACLM) đã liệt kê 6 thay đổi quan trọng giúp bệnh nhân có tiềm năng đảo ngược tình trạng bệnh, bao gồm: ăn uống đủ chất, tập thể dục, ngủ đủ giấc và tránh các chất độc hại.
Tiến sĩ Padmaja Patel, Chủ tịch ACLM, nhận định rằng thông thường, các bệnh mãn tính như tiểu đường type 2 được quản lý như một tình trạng mà bệnh nhân phải sống chung suốt đời. "Tuy nhiên, chúng tôi tin rằng việc đưa bệnh vào trạng thái thuyên giảm (remission) nên là 'kim chỉ nam' trong quá trình điều trị", vị chuyên gia nói.
Bà cho biết thêm, mục tiêu của dự án này là hướng tới việc phục hồi sức khỏe, kéo dài chất lượng cuộc sống và tạo ra một hệ thống y tế bền vững hơn, thay vì chỉ dừng lại ở việc kiểm soát các triệu chứng.
Dưới đây là 6 khuyến nghị chi tiết từ ACLM:
Dinh dưỡng
Chế độ ăn uống là yếu tố sống còn để cải thiện bệnh tiểu đường type 2, giúp kiểm soát cân nặng, điều hòa đường huyết và giảm nguy cơ biến chứng.
Lời khuyên từ ACLM: "Hãy ăn nhiều thực phẩm nguyên bản (whole foods), ưu tiên các bữa ăn và đồ ăn nhẹ từ thực vật, ít chế biến và giàu dinh dưỡng".
Hoạt động thể chất
Tương tự dinh dưỡng, vận động giúp hạ đường huyết, hỗ trợ giảm cân và hạn chế các biến chứng sức khỏe khác.
Lời khuyên từ ACLM: "Hãy vận động mỗi ngày. Hãy kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh, bài tập linh hoạt (dẻo dai) và các bài tập cardio (aerobic) vào thói quen hàng ngày của bạn".
Các chuyên gia cho biết việc quản lý căng thẳng giúp giảm lượng đường trong máu và giảm tình trạng kháng insulin. Khi bị stress, cơ thể tiết ra các hormone như cortisol và adrenaline, gây ra tình trạng tăng đường huyết đột biến rất nguy hiểm.
Lời khuyên từ ACLM: "Hãy rèn luyện các kỹ năng thích nghi lành mạnh để đáp ứng với những thay đổi của cuộc sống và tăng cường khả năng phục hồi tinh thần".
Giấc ngủ
Người bệnh tiểu đường type 2 được khuyến cáo nên ngủ từ 7 đến 9 tiếng mỗi đêm. Việc thiếu ngủ làm tăng hormone stress và thúc đẩy tăng cân, khiến quá trình kiểm soát glucose trở nên khó khăn hơn.
Lời khuyên từ ACLM: "Hãy tạo điều kiện tốt nhất để có được giấc ngủ chất lượng từ 7-9 tiếng mỗi đêm, giúp cơ thể có thời gian tái tạo và phục hồi".
Các mối quan hệ xã hội
Các mối quan hệ lành mạnh có liên quan mật thiết đến việc hạ đường huyết và quản lý bệnh tốt hơn. Sự hỗ trợ từ cộng đồng và người thân giúp giảm căng thẳng và thúc đẩy bệnh nhân tự chăm sóc bản thân tốt hơn.
Lời khuyên từ ACLM: "Hãy nuôi dưỡng các mối quan hệ tích cực và xây dựng những kết nối mang lại ý nghĩa, mục đích cho cuộc sống của bạn".
Tránh xa các chất độc hại
Việc tránh xa rượu bia, ma túy và thuốc lá là điều bắt buộc để quản lý tiểu đường type 2. Những chất này làm suy giảm sức khỏe chuyển hóa và dẫn đến các biến chứng dài hạn trầm trọng hơn.
Lời khuyên từ ACLM: "Hãy tránh xa các hành vi tiêu thụ hoặc tiếp xúc với các chất độc hại cho cơ thể".
Bác sĩ Nguyễn Thu Hà - Tổ trưởng tổ Dinh dưỡng tiết chế - Bệnh viện đa khoa quốc tế Nam Sài Gòn, cho biết nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần là dầu thực vật thì đều giúp giảm mỡ máu. Thực tế, mọi loại chất béo (động vật hay thực vật) đều là sự kết hợp của 3 nhóm: Chất béo bão hòa, chất béo chưa bão hòa đơn và chất béo chưa bão hòa đa. Sự khác biệt nằm ở tỷ lệ cấu tạo của chúng.
Dầu ô liu: Có thành phần chủ đạo là axit oleic chiếm khoảng 73%. Đây là thành phần hỗ trợ bảo vệ tim mạch, giảm cholesterol xấu và duy trì cholesterol tốt. Ngoài ra, dầu ô liu còn chứa oleocanthal giúp chống viêm, các polyphenol hỗ trợ chức năng não bộ và vitamin E, K giúp ngăn ngừa lão hóa.
Dầu dừa: Chứa hơn 80% chất béo bão hòa - cao hơn cả mỡ lợn (40%). Tuy nhiên, điểm khác biệt so với mỡ động vật là dầu dừa chứa triglyceride chuỗi trung bình (MCTs). Thay vì tích tụ, MCTs thường được gan chuyển hóa nhanh thành năng lượng, hỗ trợ quá trình kháng khuẩn và là nguồn năng lượng tức thì cho cơ thể.
Bác sĩ Hà cho biết, chính vì sự khác nhau về cấu trúc hóa học và sự chuyển hóa trong cơ thể mà dầu ô liu và dầu dừa có tính ứng dụng riêng trong chế độ dinh dưỡng và ứng dụng trong đời sống.
Dùng dầu ăn phù hợp nhu cầu chế biến: Dầu ô liu có điểm bốc khói thấp nên chỉ phù hợp cho các món trộn salad, xào nhanh ở nhiệt độ thấp hoặc thêm trực tiếp vào món ăn ngay sau khi chế biến. Dầu dừa có điểm bốc khói cao, phù hợp hơn với các món chiên xào nhiệt độ cao. Ngoài ra, nhờ cấu trúc phân tử nhỏ, dầu dừa còn có khả năng kháng khuẩn, dưỡng ẩm cho tóc và da rất tốt.
Đa dạng hóa loại dầu: Luân phiên các loại dầu thực vật, dầu động vật như mỡ cá trong thực đơn để tận dụng ưu điểm của từng loại.
Giới hạn sử dụng dầu cho người có mỡ máu cao: Với nhu cầu một người trưởng thành là 1.800 kcal/ngày, chất béo bão hòa nên chiếm dưới 10% năng lượng, tương đương khoảng 20 g/ngày (vì 1 g chất béo cung cấp 9 kcal). Riêng người mỡ máu cao cần kiểm soát chặt hơn, chỉ nên dùng dưới 14 g/ngày (7% tổng năng lượng).
Ngoài ra, cần tăng cường chất xơ bằng cách ăn nhiều rau xanh để giúp cơ thể hấp phụ và đào thải cholesterol dư thừa. Vận động tối thiểu 30 phút/ngày giúp tăng cường hiệu quả chuyển hóa chất béo gấp nhiều lần so với việc chỉ ăn kiêng.
Ngày 22/4, đại diện CDC cho biết số ca tử vong do bệnh dại hiện đã vượt hơn nửa tổng số của cả năm ngoái (5 trường hợp). Gần đây nhất, ngày 17/4, phường Phước Thắng xảy ra vụ việc một con chó nghi mắc bệnh dại tấn công khiến ba người bị thương. Cả ba được xử lý vết thương đúng cách và tiêm vaccine bệnh dại kịp thời, hiện sức khỏe đã ổn định.
Theo CDC, thời tiết nắng nóng gay gắt hiện nay là điều kiện thuận lợi cho bệnh dại bùng phát, được xem là "mùa cao điểm" của bệnh này. Ngành y tế đang phối hợp Chi cục Chăn nuôi và Thú y giám sát dịch tễ, truyền thông giáo dục và xử lý các ổ dịch, ngăn nguy cơ lây truyền từ động vật sang người.
Người nuôi thú cưng được khuyến cáo tuân thủ nghiêm ngặt thông điệp "5 không". Cụ thể, không nuôi chó mèo chưa được tiêm phòng dại. Không nuôi chó mèo khi chưa khai báo với chính quyền địa phương. Không nuôi chó thả rông. Không để chó cắn người. Không nuôi chó mèo gây ô nhiễm môi trường.
Trường hợp không may bị chó mèo cắn hoặc cào, giữ bình tĩnh và thực hiện sơ cứu tại chỗ, xối rửa kỹ vết thương liên tục trong 15 phút với xà phòng hoặc nước sạch. Sau đó, sát khuẩn lại bằng cồn 45-70 độ hoặc cồn i-ốt để giảm thiểu tối đa lượng virus dại xâm nhập tại vết thương. Đến ngay cơ sở y tế hoặc điểm tiêm chủng để khám, tiêm vaccine, huyết thanh kháng dại kịp thời.
Không tự ý sử dụng thuốc nam, thuốc Đông y, đắp lá cây hay áp dụng các phương pháp dân gian để điều trị vết thương do động vật cắn. Bệnh dại khi đã phát cơn đều dẫn đến tử vong. Phương pháp phòng ngừa duy nhất là tiêm vaccine và huyết thanh kháng dại.
Người có nguy cơ cao như cán bộ thú y, nhân viên phòng thí nghiệm, người làm nghề giết mổ chó hoặc người sinh sống, du lịch tại vùng lưu hành bệnh, nên chủ động tiêm vaccine dự phòng.
