Giữa tháng 4, những tia nắng bắt đầu làm ấm mặt đất và không khí báo hiệu mùa đông ở Ladakh sắp kết thúc. Dù vậy, sau một đêm đóng băng, nước trong đường ống ở nhà hàng của chị Thảo mới bắt đầu tan chảy. Người phụ nữ 38 tuổi cùng bốn nhân viên đứng cạnh đống chén bát, chờ từng giọt nước nhỏ xuống bồn rửa. Đến gần trưa, khi nhiệt độ tăng lên, nước mới chảy thành dòng.
Đây là khó khăn quen thuộc mà chị đối mặt trong ba năm Thái Thảo mở nhà hàng Việt ở Ladakh.
Chị Thảo là bà chủ ba homestay ở phường Sài Gòn, TP HCM. Năm 2018, chị lần đầu đến Ladakh, vùng đất nằm giữa hai dãy Himalaya và Karakoram, có độ cao trung bình hơn 3.500 m so với mực nước biển. Địa hình đặc thù khiến nơi này có khí hậu khắc nghiệt, mùa đông kéo dài từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau với nhiệt độ có thể xuống âm 30 độ C.
Tuy nhiên, những dãy núi đá nhiều màu, hồ nước mặn và các tu viện cổ nằm giữa thung lũng phủ tuyết đã cuốn hút Thảo. Sự yên tĩnh của Ladakh khiến chị quay lại nơi này nhiều lần.
Trong những chuyến đi tour, chị nhận thấy nhiều du khách châu Á khó thích nghi với đồ ăn địa phương. Ẩm thực Ladakh đơn giản, người dân chủ yếu ăn các món đậu hầm nêm nhiều gia vị, dùng kèm bánh làm từ lúa mạch hoặc bột mì. Một lần mời người bản địa ăn thử bánh mì Việt Nam, Thảo bất ngờ khi họ tỏ ra thích thú. Ý định mở một nhà hàng Việt tại đây bắt đầu hình thành.
Năm 2022, chị Thảo quay lại Ladakh để thuê khu đất trống rộng khoảng 800 m2 ở trung tâm Leh, cách khu chợ khoảng 10 phút đi bộ. Khu đất có phía sau nhìn ra núi tuyết, phía trước là tuyến đường tập trung nhiều khách sạn và cửa hàng lưu niệm.
Quá trình xây dựng nhà hàng khó khăn hơn nhiều so với tưởng tượng của chị. Ở Ladakh gần như không có dịch vụ thi công trọn gói nên chị phải tự lo mọi khâu, từ mua gỗ, tìm xưởng cưa, thuê thợ đóng bàn ghế đến liên hệ người chở cát, đá và bê tông. Vật liệu khan hiếm, thợ làm theo từng công đoạn khiến một hạng mục nhỏ cũng mất vài ngày mới xong.
Làm việc quá sức giữa thời tiết khắc nghiệt, chị Thảo bị sốc độ cao nặng, phải nhập viện cấp cứu. Ở độ cao hơn 3.500 m, lượng oxy tại Ladakh thấp hơn đồng bằng khoảng 35%, dễ gây đau đầu và mất sức.
Cuối năm 2022, nhà hàng tên Sài Gòn BBQ and Hotpot in Ladakh hoàn thiện với sức chứa khoảng 60 khách, có cả không gian trong nhà và ngoài sân.
Xây xong nhà hàng, Thảo tiếp tục phải giải bài toán nguyên liệu. Mỗi bó rau hay miếng thịt ở Ladakh đều phải vượt núi, trải qua nhiều chặng bay và mất nhiều ngày mới tới nơi. Nhà hàng phục vụ khoảng 20 món Việt như phở, cơm, gỏi cuốn, lẩu, các món kho và canh. Để có đủ nguyên liệu, chị Thảo tự mang các loại gia vị, bánh tráng, nấm khô và mắm ruốc từ Việt Nam sang Ladakh. Thịt bò, thịt heo cùng sả, ớt Thái, nấm, xà lách và bắp tiếp tục được vận chuyển bằng đường hàng không từ Delhi lên.
Thực tế vận hành khó khăn hơn chị tính toán khi những chuyến bay liên tục bị hủy vì thời tiết xấu. Có lần, bão tuyết khiến chuyến hàng chở rau từ Delhi bị hoãn. Nhà hàng không còn đồ dự trữ, khi hàng đến nơi nhiều thứ đã hư hỏng. Xót tiền và công sức, chị Thảo ngồi giữa sân sau nhà hàng, mở từng thùng thực phẩm đang rã đông cố lựa lại những phần còn dùng được để vớt vát.
“Lúc đó tôi bế tắc và nghĩ đến chuyện bỏ cuộc”, chị nói.
Nhưng vài ngày sau, một nhóm du khách Indonesia ghé quán ăn. Họ liên tục khen ngợi hương vị món Việt và hứa sẽ đến Việt Nam du lịch trong thời gian tới. Lời động viên bất ngờ giúp chị Thảo nguôi ngoai, tự an ủi bản thân và quyết định “cho mình thêm một cơ hội”.
Đến khoảng tháng 5/2023, khi thời tiết ấm dần, chị thuê phụ nữ ở các làng gần đó trồng rau hữu cơ như cải bó xôi, cà rốt, khoai tây và bông cải giao cho nhà hàng mỗi sáng. Nhờ đó, nguồn cung nguyên liệu dần ổn định.
Dù vậy, nhà hàng của chị Thảo cũng chỉ mở cửa khoảng 6 đến 7 tháng, thường từ giữa tháng 3 đến giữa tháng 11. Vào giữa mùa đông Ladakh, chị đóng cửa về Việt Nam vì thời tiết khắc nghiệt, khách thưa và hệ thống nước thường xuyên đóng băng.
Dù vận hành theo mùa, chi phí đầu vào cao, lợi nhuận không như kỳ vọng nhưng sự đón nhận của khách với ẩm thực Việt là niềm vui lớn, động viên Thảo.
Trong số khách quen có anh Nurbo, 37 tuổi, sống ở làng Uley cách khoảng 80 km. Anh tình cờ biết đến nhà hàng nhưng sau lần ghé đầu tiên đã “mê mẩn” đồ ăn Việt và quay lại đều đặn suốt 3 năm. Anh nói ẩm thực Việt với các món như phở gà, chả giò, gỏi cuốn và lẩu có vị mặn, ngọt, cay hài hòa, khác với khẩu vị Ladakh vốn thiên về vị cay đơn thuần.
Từ khách, anh trở thành người bạn và chứng kiến quá trình chị Thảo xây dựng nhà hàng. Anh kể chị luôn cố gắng giữ hương vị nguyên bản của món Việt, trong đó có nước mắm đặc trưng và nước dùng thanh. Ban đầu, nhiều người thấy lạ, nhưng dần quen với cách nêm nếm này. Anh cũng cho biết với một số khách Ấn Độ, khẩu vị quen vị ngọt hơn nên việc điều chỉnh nhẹ trong món ăn giúp họ dễ tiếp nhận hơn.
Ở Ladakh, phần lớn khách là người trekking đường dài, bữa ăn thường chỉ xoay quanh sandwich hoặc đậu hầm để nhanh lấy lại sức. Khi nhà hàng Việt xuất hiện, thói quen đó thay đổi. Bữa ăn không vội vã mà trở thành khoảng thời gian ngồi lại, ví dụ như món lẩu.
“Cách ăn của người Việt khiến bữa ăn trở nên gắn kết hơn”, anh nói.
Vào một ngày cuối tháng Tư, một điều rất bất thường đã xảy ra khi 50 thành phố nóng nhất hành tinh đều nằm trong cùng một quốc gia là Ấn Độ. Thông tin này dựa trên dữ liệu do AQI, nền tảng giám sát chất lượng không khí, tổng hợp.
"Không có tiền lệ nào trong thời hiện đại. Đây không phải là một tháng Tư bình thường. Và điều này đòi hỏi một sự nhìn nhận nghiêm túc dựa trên dữ liệu", AQI thông tin trên trang web.
Bảng xếp hạng của AQI được xây dựng dựa trên nhiệt độ trong suốt 24h, bao gồm mức cao nhất vào ban ngày và mức thấp nhất vào ban đêm, cùng với các dữ liệu khác như lượng mưa, gió và độ ẩm.
Theo dữ liệu từ nền tảng theo dõi chất lượng không khí AQI, mức nhiệt trung bình tại 50 thành phố nóng nhất của Ấn Độ vào ngày 27/4 lên tới 112,5 độ F (khoảng 44,7 độ C).
AQI nhận định đây là hiện tượng "chưa từng có tiền lệ trong thời hiện đại", đồng thời nhấn mạnh cần nhìn nhận vấn đề dựa trên các dữ liệu khoa học thay vì coi đây chỉ là biến động thời tiết nhất thời.
Đứng đầu danh sách là thành phố Banda thuộc bang Uttar Pradesh, miền Bắc Ấn Độ, nơi nhiệt độ trong ngày đạt khoảng 46 độ C, mức cao nhất thế giới được ghi nhận trong ngày hôm đó. Đáng chú ý, nhiệt độ thấp nhất vào ban đêm tại đây cũng không xuống dưới 34 độ C, khiến người dân gần như không có thời gian phục hồi sau nắng nóng ban ngày.
AQI cho biết phần lớn các thành phố nằm trong danh sách đều thuộc "vành đai nhiệt nội địa" của Ấn Độ, khu vực thường xuyên hứng chịu khí hậu khắc nghiệt vào mùa hè. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là đợt nắng nóng xuất hiện từ rất sớm, ngay trước giai đoạn cao điểm mùa hè vốn thường rơi vào tháng 5 và tháng 6.
Nhà khí hậu học và sử gia thời tiết Maximiliano Herrera, người chuyên theo dõi các mức nhiệt cực đoan, cho biết đợt nắng nóng khắc nghiệt mà Ấn Độ trải qua trong nửa cuối tháng trước "nằm trong số những đợt khắc nghiệt nhất, nếu không muốn nói là khắc nghiệt nhất, từng xảy ra vào tháng Tư", dù chưa phải tháng nóng nhất trong năm. Ông cho biết hàng chục, thậm chí hàng trăm kỷ lục nhiệt độ trong tháng Tư đã bị phá vỡ.
Dữ liệu của một ngày chưa hẳn cho thấy một xu hướng dài hạn, nhưng Ấn Độ từ lâu đã phải đối mặt với tình trạng nắng nóng ngày càng khắc nghiệt hơn do cuộc khủng hoảng khí hậu gây ra.
Mùa hè đang trở nên nóng hơn và bắt đầu sớm hơn. Năm ngoái, nắng nóng gay gắt đã xuất hiện từ tháng Tư tại nhiều khu vực ở Ấn Độ, nơi nhiệt độ vượt quá 100 độ F (khoảng 37,8 độ C), cao hơn tới 5 độ so với mức trung bình theo mùa.
Nắng nóng là dạng thời tiết cực đoan gây chết người nhiều nhất, và những nhóm dễ bị tổn thương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, bao gồm trẻ nhỏ, người cao tuổi và những lao động làm việc ngoài trời.
Nhiệt độ cực đoan cũng đe dọa hoạt động nông nghiệp, sản xuất lương thực và tạo áp lực rất lớn lên nền kinh tế cũng như hệ thống y tế của Ấn Độ.
Nhiều người dân Ấn Độ lo ngại rằng phía trước có thể là một mùa hè nóng như thiêu đốt. Sự xuất hiện được dự báo sắp tới của El Niño cũng có thể mang đến nhiều rắc rối cho mùa gió mùa sắp tới của Ấn Độ.
Theo dự báo của giới khoa học, nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, nhiều khu vực ở Ấn Độ có thể đối mặt với mức nhiệt "vượt quá giới hạn sinh tồn" đối với con người vào năm 2050, kể cả với những người khỏe mạnh.
Sự việc hy hữu xảy ra tại Trung Quốc. Một đám cưới được tổ chức tại một vùng nông thôn ở Hà Bắc, mọi khâu chuẩn bị đều đã hoàn tất, khách mời ổn định chỗ ngồi. Tuy nhiên, 2 người xuất hiện không phải khách mời hay họ hàng, mà là người từ nơi khác đến với mục đích "xin xỏ".
Điều đáng nói, họ từng xuất hiện ở nhiều đám cưới trước đó. Thông thường, để tránh rắc rối, gia chủ sẽ đưa một ít bánh kẹo, thuốc lá hoặc lì xì nhỏ để họ rời đi. Nhưng lần này, 2 người ngang nhiên chặn lối và yêu cầu phong bì 200 Nhân Dân Tệ (khoảng 770.000 đồng).
Hai người phụ nữ lạ này không chỉ dừng lại ở việc đòi tiền, họ còn buông lời đe dọa rằng nếu không đáp ứng, đám cưới sẽ gặp điều không may. Hành vi này bị cho là lợi dụng tâm lý kiêng kỵ, tránh xui rủi của gia chủ trong ngày trọng đại.
Được biết trong ngày lễ trọng đại, cô dâu đã chuẩn bị kỹ lưỡng với tâm trạng háo hức. Tuy nhiên sự việc xảy ra khiến cô gần như "đứng hình", không thể bước tiếp.
Phù rể đã cố gắng can thiệp, nhưng 2 người lớn tuổi lại ngồi bệt xuống đất, lớn tiếng cho rằng mình bị "bắt nạt", khiến tình huống càng thêm căng thẳng và khó xử trước đông đảo khách mời.
Cuối cùng, để tránh làm gián đoạn buổi lễ, gia đình buộc phải đưa tiền cùng một số quà nhỏ để họ rời đi. Dù sự việc được giải quyết, nhưng tâm trạng của cô dâu chú rể bị ảnh hưởng, niềm vui ngày cưới không còn trọn vẹn.
Thực tế, tình trạng "xin xỏ" tại đám cưới không phải hiếm ở một số địa phương. Ban đầu chỉ là xin bánh kẹo, nhưng dần biến tướng thành đòi tiền, thậm chí gây rối nếu không được đáp ứng.
Sau khi đoạn video lan truyền trên mạng, nhiều người bày tỏ sự phẫn nộ. Nhiều ý kiến cho rằng, trong những tình huống như vậy, phù rể và phù dâu cần đóng vai trò bảo vệ cô dâu chú rể. Trước hết nên nhẹ nhàng thuyết phục người gây rối rời đi. Nếu không hiệu quả, việc nhờ đến cơ quan chức năng là cần thiết.
Sự việc được xem là lời cảnh báo cho các gia đình khi tổ chức đám cưới: Bên cạnh việc chuẩn bị chu đáo, cũng cần có phương án ứng phó với những tình huống phát sinh, tránh để những hành vi thiếu ý thức làm ảnh hưởng đến ngày vui.
Quả vậy, trong lĩnh vực nghiên cứu xã hội học tội phạm, các nhà nghiên cứu từ lâu đã chứng minh mối liên hệ giữa nội dung, hình ảnh trên các phương tiện truyền thông, trong đó có nền tảng mạng xã hội đối với những hành vi lệch lạc, tội phạm trong thực tế.
Phần lớn các nghiên cứu đều đi đến kết luận về mối liên hệ thuận chiều giữa hành vi, nội dung lệch lạc và bạo lực trên phương tiện truyền thông xã hội với các hành vi lệch lạc, bạo lực trong thực tế đời sống.
Người ủng hộ các phương tiện truyền thông xã hội cho rằng điều này chỉ phản ảnh hiện thực của xã hội. Tức những hành vi lệch lạc, bạo lực đã có sẵn trong thực tế mà các phương tiện chỉ phản ánh hiện thực nên chúng vô tội.
Nhưng nhìn sâu hơn, hành vi lệch lạc, bạo lực trong thực tế đã tồn tại trước các phương tiện truyền thông xã hội, có thể chỉ xảy ra ở một nhóm, một khu vực nào đó. Và khi được các phương tiện truyền thông xã hội phản ánh một cách trần trụi, thiếu kiểm soát, chúng lại được phổ biến, đại chúng hóa các hành vi lệch lạc, bạo lực cho toàn xã hội và mọi người.
Khi đó những hành vi ấy trở thành "khuôn mẫu hành vi" được nội tâm hóa trong đầu cá nhân, nhất là trẻ em và sẽ là nguồn phát sinh những hành vi tương tự khi gặp tình huống trong đời thực.
Một nghiên cứu được công bố năm 2020 do Curiel (ĐH Oxford, Anh) và cộng sự được đăng trên tạp chí khoa học Palgrave Communications cho thấy cứ 1.000 tweets trên nền tảng Twitter (nay là X) thì có 15,41 tweets có liên quan đến tội phạm nói chung, 6,5 liên quan đến bạo lực và 4 liên quan đến việc giết người.
Các nhà nghiên cứu cũng tiến hành so sánh những nội dung liên quan đến tội phạm, bạo lực trên nền tảng X so với các hành vi lệch lạc, tội phạm cùng loại trong thực tế cho thấy khác biệt vô cùng lớn. Cụ thể tội phạm bạo lực chỉ chiếm 1,5% tổng số tội phạm trong thực tế nhưng trên X nội dung liên quan tội phạm này chiếm đến 42,2%, tội phạm giết người trong thực tế chỉ chiếm 0,1% nhưng trên X nội dung này chiếm đến 28,3%.
Như vậy sự phản ánh quá mức các hành vi lệch lạc, tội phạm trên các phương tiện truyền thông xã hội được coi là một trong những nguồn gốc dẫn đến các hành vi lệch lạc và tội phạm trong thực tế. Bởi việc truyền tải các nội dung bạo lực, lệch lạc sẽ dẫn đến sự bắt chước nơi người xem, nhất là giới trẻ. Và thường xuyên chứng kiến các hình ảnh bạo lực, lệch lạc trên các phương tiện truyền thông xã hội khiến người xem bị trơ cảm xúc, không còn e ngại hay sợ sệt khi chứng kiến những hành vi này.
Một trong những điều đáng lo nhất là phương tiện truyền thông xã hội chuyển giao kiến thức, kỹ năng lệch lạc và tội phạm cho người xem, nhất là trẻ em và thanh thiếu niên. Chúng ta dễ nhận ra điều này khi nhiều người đã học rồi làm theo các video clip thuộc loại xu hướng trên TikTok hay YouTube thời gian qua. Việc tự do thể hiện nội dung phản cảm, lệch lạc, tội phạm trên các phương tiện truyền thông xã hội khiến người xem nghĩ rằng đó là những hành vi hợp pháp vì được công chiếu cho mọi người xem.
Việc các nền tảng mạng xã hội tự do đăng tải nội dung phản cảm, lệch lạc và bạo lực mà không bị bất cứ chế tài nào là điều rất tai hại cho xã hội, nhất là với trẻ em. Nên việc nhanh chóng thiết lập cơ chế chế tài với điều này phải được thực hiện nhanh hơn, càng sớm càng tốt.
