Sau ba tháng giao tranh làm rung chuyển Trung Đông, Mỹ và Iran đang tiến gần hơn đến một thỏa thuận hòa bình. Các nguồn tin từ Mỹ, Iran và khu vực ngày 28/5 cho biết hai bên đã thảo luận về một bản ghi nhớ nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn, mở cửa eo biển Hormuz và nối lại đàm phán.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance tối cùng ngày nói hai bên đã đạt được một khuôn khổ sơ bộ và quyền quyết định đang nằm ở Tổng thống Donald Trump, trong khi giới chức Iran chưa xác nhận các thông tin trên truyền thông.
Các diễn biến cho thấy cấu trúc của một thỏa thuận tiềm năng giữa Washington và Tehran đang dần hiện rõ sau ba tháng xung đột và có thể quyết định thành bại của tiến trình hòa bình trong những tuần tới, theo AFP.
Gia hạn ngừng bắn
Theo các nguồn tin được nhiều hãng truyền thông lớn như AP, Reuters, CNN dẫn lời, phái đoàn Mỹ và Iran đã nhất trí gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày. Khoảng thời gian này được xem là giai đoạn chuyển tiếp để hai bên tiếp tục thương lượng về các vấn đề khó giải quyết hơn.
Mỹ và Iran đã ngừng bắn từ đầu tháng 4 nhưng chưa chấm dứt xung đột hoàn toàn, khi hai bên gần đây tiếp tục tấn công mục tiêu của nhau. Nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu, ngay cả khi các cuộc đàm phán có tiến triển.
Giới chức khu vực cho biết dự thảo thỏa thuận còn bao gồm chấm dứt giao tranh giữa Israel và Hezbollah, cùng cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước trong khu vực.
Một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài được kỳ vọng sẽ giúp khôi phục hoạt động vận tải quốc tế qua eo biển Hormuz và tạo điều kiện tái thiết cơ sở hạ tầng năng lượng vùng Vịnh.
Eo biển Hormuz
Trong thời bình, eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu từ vùng Vịnh ra thế giới. Ngay khi chiến sự bùng phát, Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn, chỉ cho phép tàu của một số quốc gia “thân thiện” đi qua, một số phải trả phí để được đảm bảo an toàn.
Các nguồn tin nói dự thảo thỏa thuận hiện bao gồm việc khôi phục lưu thông thương mại quốc tế qua Hormuz. Axios cho biết Iran sẽ phải gỡ bỏ toàn bộ thủy lôi trong vòng 30 ngày và không tiếp tục áp đặt các khoản phí hoặc hạn chế đối với tàu hàng quốc tế. Đổi lại, Mỹ sẽ dần chấm dứt phong tỏa các cảng Iran, biện pháp Washington triển khai từ ngày 13/4 nhằm gây áp lực lên nền kinh tế Tehran.
Tuy nhiên, truyền thông Iran cho thấy nước này chưa hoàn toàn đồng tình với cách diễn giải từ Mỹ. Fars News và Tasnim đưa tin nếu thỏa thuận được ký, Iran vẫn sẽ duy trì vai trò quản lý nhất định đối với eo biển Hormuz.
Nới lỏng trừng phạt
Iran yêu cầu được tiếp cận khối tài sản trị giá 100-123 tỷ USD đang bị đóng băng ở nước ngoài do các biện pháp trừng phạt của Mỹ, nhằm giảm bớt sức ép lên nền kinh tế.
Tasnim cho biết Tehran muốn được tiếp cận khoảng 24 tỷ USD trong số đó sau khi ký thỏa thuận. Trong số này, 12 tỷ USD “cần được giải ngân ngay khi biên bản ghi nhớ được công bố”. Fars News nhấn mạnh Tehran “sẽ không chuyển sang giai đoạn đàm phán tiếp theo cho đến khi được giải ngân ít nhất 12 tỷ USD”.
“Mỹ cam kết sẽ cho Iran toàn quyền tiếp cận 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa trong vòng 60 ngày, để số tiền này có thể được chuyển đến và sử dụng tại các ngân hàng được Iran chỉ định mà không chịu bất kỳ hạn chế nào”, đài truyền hình nhà nước Iran ngày 30/5 cho biết.
Trong khi đó, Tổng thống Trump tuyên bố “sẽ không có khoản tiền nào được trao đổi, cho đến khi có thông báo tiếp theo”.
Các nguồn tin khu vực nói Washington đang xem xét cấp miễn trừ để Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu trong thời gian đàm phán. Những vấn đề liên quan tới dỡ bỏ trừng phạt và giải ngân tài sản nhiều khả năng sẽ tiếp tục được thương lượng trong 60 ngày, nếu bản ghi nhớ được thông qua.
Chương trình hạt nhân Iran là chủ đề hai bên còn nhiều bất đồng. Theo các nguồn tin Mỹ, một trong những nội dung cốt lõi của thỏa thuận là Iran sẽ từ bỏ kho uranium làm giàu ở mức cao.
Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế cho biết Iran hiện sở hữu khoảng 440 kg uranium làm giàu tới 60%, thấp hơn ngưỡng 90% dùng cho vũ khí hạt nhân nhưng cao hơn nhiều so với nhu cầu của chương trình điện hạt nhân dân sự.
Một số nguồn tin tham gia đàm phán nói các phương án đang được thảo luận gồm pha loãng lượng uranium này hoặc chuyển một phần sang nước thứ ba.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố trọng tâm hiện nay là chấm dứt chiến tranh và “ở giai đoạn này Tehran không thảo luận chi tiết vấn đề hạt nhân”. Fars News và Tasnim cũng khẳng định Iran chưa cam kết bàn giao kho uranium hay từ bỏ quyền phát triển công nghệ hạt nhân.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Iran sẵn sàng “bảo đảm với thế giới rằng chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân”.
Hiện chưa rõ khuôn khổ của bản ghi nhớ sẽ đề cập vấn đề này thế nào.
Lebanon và đồng minh
Dự thảo thỏa thuận sẽ hướng tới chấm dứt giao tranh tại Lebanon, nơi Israel vẫn phát động các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah, đồng minh của Iran. Tehran từ đầu đã nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm toàn bộ các mặt trận liên quan tới cuộc chiến, trong đó có Lebanon.
Một số nguồn tin cho biết Mỹ muốn bảo đảm Israel có quyền tự vệ trước những mối đe dọa mà Tel Aviv cho là cận kề. Trong khi đó, Iran phản đối việc Israel duy trì quyền tấn công sau khi một thỏa thuận ngừng chiến được ký kết.
Ngoài Hezbollah, các cuộc thảo luận cũng được cho là liên quan tới những lực lượng thân Iran khác trong khu vực như Houthi ở Yemen và các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq.
Hiện chưa có thông tin cho thấy hai bên đã đạt đồng thuận về nội dung này.
Những đảm bảo khác
Dù các cuộc đàm phán được mô tả là có tiến triển, nhiều câu hỏi quan trọng vẫn chưa được trả lời. Hiện chưa rõ Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không và nếu có thì giới hạn sẽ là bao nhiêu. Số phận chương trình tên lửa của Iran cũng chưa được đề cập rõ ràng.
Một trong những yêu cầu then chốt của Iran là Mỹ phải đưa ra các bảo đảm rằng sẽ tôn trọng bất kỳ thỏa thuận nào đạt được. Iran và nhóm các cường quốc P5+1, trong đó có Mỹ, từng đạt thỏa thuận hạt nhân hồi năm 2015, nhưng ông Trump năm 2018 đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.
Đại diện đàm phán của Iran cho rằng Tehran chỉ có thể đặt niềm tin vào hành động cụ thể của Washington, không phải những tuyên bố suông. Nếu hai bên đạt được thỏa thuận, văn bản cuối cùng sẽ được trình lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc để phê chuẩn, cấp độ bảo đảm cao nhất trong luật pháp quốc tế.
Một quan chức Nhà Trắng ngày 29/5 cho biết Tổng thống Trump sẽ chỉ ký thỏa thuận hòa bình với Iran nếu nó có lợi cho Mỹ và thỏa mãn các điều kiện đề ra.
“Iran không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân”, người này nói thêm.
"Bộ trưởng Hải quân John C. Phelan sẽ rời chính quyền, hiệu lực ngay lập tức. Chúng tôi cảm ơn Phelan vì những đóng góp của ông cho Lầu Năm Góc và Hải quân Mỹ", phát ngôn viên Lầu Năm Góc Sean Parnell thông báo ngày 22/4.
Ông Parnell không nêu lý do cụ thể dẫn đến thay đổi đột ngột này. Một cấp phó của Phelan sẽ làm quyền Bộ trưởng Hải quân.
Bộ trưởng Hải quân là quan chức dân sự đứng đầu Bộ Hải quân Mỹ. Vị trí này chịu trách nhiệm về hành chính, nhân sự, ngân sách và mua sắm, không điều hành tác chiến trực tiếp.
CNN dẫn các nguồn thạo tin cho biết Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và ông Phelan đã căng thẳng suốt nhiều tháng.
Ông Hegseth cho rằng ông Phelan chậm trễ triển khai các cải cách về đóng tàu, đồng thời không hài lòng với việc Bộ trưởng Hải quân có hành động "vượt cấp" là liên lạc trực tiếp với Tổng thống Donald Trump, theo các nguồn tin. Trong khi đó, Thứ trưởng Quốc phòng Steve Feinberg cũng muốn quản lý hoạt động đóng tàu và mua sắm hải quân, những công việc thuộc thẩm quyền của Phelan.
Phelan không có kinh nghiệm trong quân đội hay từng theo học trường quân sự. Ông tốt nghiệp đại học SMU ở Texas vào năm 1986 và có bằng thạc sĩ của Trường Kinh doanh Harvard. Danh tiếng của Phelan gắn liền với ngành đầu tư tài chính và sưu tầm nghệ thuật.
Tổng thống Trump đề cử Phelan làm Bộ trưởng Hải quân hồi tháng 11/2024, mô tả ông có "thành tích rất thuyết phục" và khẳng định ứng viên này là "hiện thân của sự táo bạo và tài năng kiểu Mỹ". Thượng viện phê chuẩn vị trí của Phelan vào tháng 10/2025.
Trả lời truyền thông Ukraine, ông Zelensky thừa nhận các quan chức nước này đã nhiều lần cố gắng giải quyết tranh cãi và giải thích lập trường của Kiev với phía Ba Lan.
Ông Zelensky cho biết ngay sau khi Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki tuyên bố ý định tước huân chương Đại bàng Trắng, nhóm của ông đã lập tức tiến hành các cuộc tiếp xúc để giải thích quan điểm của Ukraine, nhưng điều đó không làm thay đổi lập trường của ông Nawrocki.
“Tôi có Chánh Văn phòng Tổng thống, Phó Chánh Văn phòng thứ nhất, Budanov và Kyslytsya nói rằng họ muốn sang Ba Lan giải quyết vấn đề với phía Ba Lan. Tôi nói với họ rằng, theo tôi, các anh sẽ không giải quyết được đâu, bởi tôi cho rằng đây hoàn toàn là một quá trình liên quan tới cuộc bầu cử (ở Ba Lan)”, ông Zelensky kể lại, ám chỉ động thái của ông Nawrocki có mục tiêu chính trị.
Ông Zelensky cho biết các cộng sự vẫn sang Ba Lan, gặp gỡ tất cả các bên, từ Văn phòng Tổng thống, nhóm của Thủ tướng cho tới nhóm của Chủ tịch Quốc hội và “đã cố gắng làm mọi thứ có thể”, nhưng cuối cùng trở về với nhận định rằng phía Ba Lan vẫn sẽ tước huân chương.
“Tôi đã đề nghị Tổng thống Ba Lan gặp mặt. Tôi nói rằng hãy tổ chức một cuộc họp báo chung. Sau đó Tổng thống Ba Lan lại tiến thêm một bước nữa, nói rằng Ukraine không có chỗ trong châu Âu vì điều đó gây bất lợi cho nông dân Ba Lan. Ông ấy nói như vậy để sau đó gây áp lực lên ông Tusk nhằm ngăn chặn việc mở cụm đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu của Ukraine. Những việc này đều có liên hệ với nhau”, ông Zelensky nêu nghi ngờ, đề cập tới Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk.
Hai ông Tusk và Nawrocki là đối thủ chính trị của nhau. Ông Tusk là lãnh đạo liên minh cầm quyền trung dung, thân Liên minh châu Âu. Ông Nawrocki được đảng đối lập bảo thủ Luật pháp và Công lý (PiS) ủng hộ trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2025. Hai ông có khác biệt trong quan điểm về nhiều vấn đề, từ quan hệ với Liên minh châu Âu, cải cách tư pháp cho đến chính sách đối với Ukraine trong bối cảnh cuộc bầu cử ở Ba Lan dự kiến diễn ra vào năm tới.
Ông Zelensky nhắc lại rằng dưới thời cựu Tổng thống Andrzej Duda, quan hệ hợp tác giữa Ukraine và Ba Lan rất tốt đẹp. Hai nhà lãnh đạo khi đó có “mối quan hệ đặc biệt" khi Ba Lan dành sự hỗ trợ rất lớn cho Ukraine. “Nhưng chúng tôi sống từ cuộc tấn công này đến cuộc tấn công khác. Chúng tôi không sống từ lời cảm ơn này đến lời cảm ơn khác", ông nói, ám chỉ những chỉ trích cho rằng Ukraine không bày tỏ đủ sự biết ơn đối với sự hỗ trợ của Ba Lan.
Tối 19/6, ông Nawrocki quyết định thu lại Huân chương Đại bàng Trắng cao quý nhất của Ba Lan từ ông Zelensky, sau khi Ukraine đặt tên một đơn vị quân đội theo những người được gọi là “Anh hùng của Quân đội khởi nghĩa Ukraine” (UPA).
UPA là đơn vị gây tranh cãi trong lịch sử 2 nước vì bị cáo buộc đứng sau cuộc diệt chủng vào thời kỳ Thế chiến II khiến 100.000 người Ba Lan thiệt mạng. Hàng nghìn người Ukraine cũng thiệt mạng trong các cuộc tấn công trả đũa sau đó. Ba Lan đã nhiều lần cảnh báo Kiev thu hồi lại quyết định này, trong khi Ukraine coi UPA là lực lượng đã chiến đấu vì nền độc lập của nước này. Ukraine cũng khẳng định không có ý xúc phạm phía Ba Lan.
Sau động thái của Warsaw, một số quan chức đương nhiệm và cựu quan chức Ukraine tuyên bố sẽ trả lại các huân chương của Ba Lan mà họ từng được trao. Ngày 20/6, ông Zelensky cho biết ông đã gửi trả huân chương cho Tổng thống Nawrocki qua đường bưu điện, động thái khiến căng thẳng giữa Ukraine và đồng minh thân thiết tiếp tục nóng lên.
Chính quyền Paris (Pháp) ngày 26.6 đã ban hành lệnh cấm tạm thời uống rượu bia tại các không gian công cộng, đồng thời siết chặt hoạt động bán đồ uống có cồn nhằm giảm áp lực lên hệ thống y tế đang quá tải giữa đợt nắng nóng cực đoan, theo The Guardian.
Trước đó một ngày, Bộ trưởng Y tế Pháp Stephanie Rist cho biết: “Các dịch vụ cấp cứu tại Paris đã ghi nhận số ca ngừng tim trong 24 giờ tăng gấp 4 lần so với thông thường”. Bà cũng cảnh báo tình trạng này không chỉ xảy ra ở người cao tuổi mà còn xuất hiện ở cả người trẻ.
Sau khi ghi nhận tình trạng hệ thống y tế chịu sức ép lớn, tối 25.6 cảnh sát trưởng Paris Patrice Faure đã thông báo sẽ ký lệnh áp dụng các biện pháp khẩn cấp, với lời cam kế phải đảm bảo áp lực sẽ giảm xuống.
Cụ thể, lệnh được áp dụng cụ thể cấm uống rượu bia từ 12 giờ trưa ngày 26.6 đến 7 giờ sáng ngày 27.6, và tiếp tục từ 12 giờ ngày 27.6 đến 7 giờ ngày 28.6. Cảnh sát trưởng cho biết quy định này áp dụng đối với các không gian công cộng trên địa bàn Paris, nhưng không áp dụng cho các nhà hàng và quán cà phê có khu vực phục vụ ngoài trời.
Chính quyền cũng đồng thời cấm bán đồ uống có cồn mang đi từ 18 giờ 26.6 đến 7 giờ ngày 27.6, sau đó tiếp tục áp dụng từ 18 giờ ngày 27.6 đến 7 giờ 28.6.
Giải thích về quyết định này, ông Faure nhấn mạnh: “Như các bạn đã biết, uống rượu bia dưới trời nắng gắt có thể gây ra hậu quả vô cùng nghiêm trọng”.
Đợt nắng nóng hiện nay đã đẩy nhiệt độ tại Paris lên 40,9 độ C, mức cao nhất từng được ghi nhận trong tháng 6. Trên toàn nước Pháp, hơn 44 triệu người đang sinh sống tại các khu vực được đặt trong tình trạng báo động đỏ vì nắng nóng.
Đến nay, ít nhất 48 người đã thiệt mạng do đuối nước khi tìm cách giải nhiệt, và 3 trẻ em tử vong trên ô tô. Các trang trại ở Brittany và Pays de la Loire (Pháp) cũng mất hàng trăm nghìn con gia cầm.
Để ứng phó với diễn biến thời tiết cực đoan, chính quyền Paris đã mở cửa công viên suốt 24 giờ, cho nhiều trường học tạm ngừng hoạt động và rút ngắn thời gian mở cửa của một số điểm tham quan, gồm tháp Eiffel và Bảo tàng Louvre.
Pháp còn tạm dừng vận hành 2 lò phản ứng hạt nhân nhằm hạn chế làm gia tăng nhiệt độ của nguồn nước phục vụ hệ thống làm mát.
