Những dòng tiêu đề về Hantavirus không khiến Gilbert Zermeño hoảng loạn nhưng chúng lại khơi dậy trong ông những ký ức đau thương. Ông là một nhiếp ảnh gia kỳ cựu của đài Arizona’s Family, thường được mọi người gọi thân mật là “Z”. “Năm 2002 là địa ngục với tôi”, Zermeño nói.
Tháng 4 của 24 năm trước, Zermeño nhận được cuộc gọi báo tin mẹ ông đang cấp cứu trong tình trạng nguy kịch. “Tôi bay ngay về nhà, kịp nhìn bà lần cuối tại bệnh viện nhưng khi tôi vừa về đến trang trại của gia đình thì bà đã ra đi”, ông kể. “Năm ngày sau, em gái tôi, khi đó mới ngoài 40 tuổi, cũng qua đời. Em tôi bị liệt và phải ngồi xe lăn sau một tai nạn ôtô. Hai mẹ con sống cùng nhau trong một ngôi nhà”.
Đó cũng chính là ngôi nhà ở vùng nông thôn phía tây Texas mà Zermeño và người vợ lúc đó vừa dọn dẹp trước đó không lâu. “Khi di chuyển đồ đạc, tôi thấy lớp bụi bay lơ lửng trong không trung. Giờ ngẫm lại, đó chính là lúc tôi tiếp xúc với phân chuột”, ông nói.
Hantavirus chủ yếu lây lan qua việc tiếp xúc trực tiếp với loài gặm nhấm hoặc chất thải của chúng. “Khi có kết quả xác nhận em gái tôi nhiễm Hantavirus, điều đó đồng nghĩa với việc mọi người trong ngôi nhà đó đều đã phơi nhiễm”, Zermeño nhớ lại. Gia đình ông bắt đầu tìm hiểu thông tin và chuẩn bị sẵn các số điện thoại khẩn cấp để dự phòng.
Một tháng sau, vào tháng 5, khi đang xem trận đấu của đội Arizona Diamondbacks dưới cái nóng hơn 40°C, Zermeño đột nhiên thấy lạnh run người. Đó chính là dấu hiệu đầu tiên của các triệu chứng nhiễm Hantavirus. “Chuyện đã xảy ra 24 năm rồi mà cảm giác vẫn như vừa mới hôm qua. Tôi nhớ họ rất nhiều”, ông nói. “Đến tận bây giờ, thật khó để tôi không xúc động khi nhắc lại chuyện này”.
Zermeño kể mẹ và em gái ông ban đầu bị chẩn đoán sai. Các bác sĩ lúc đầu cho biết cả hai qua đời vì nhiễm trùng máu nhưng sau đó mới xác định nguyên nhân là Hantavirus. Ông cho hay vì căn bệnh này rất hiếm gặp nên việc chẩn đoán và điều trị cho chính ông cũng gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, nhờ sự giúp đỡ của các thành viên trong gia đình làm việc trong ngành y, ông đã có được chẩn đoán chính xác. “Lúc đó, mặt tôi tái mét”, ông nhớ lại. Zermeño đã phải nằm viện khoảng 20 ngày.
Tháng 7 năm đó, ông trở lại làm việc. Hai tháng sau, vào tháng 9, cha ông cũng qua đời vì tuổi già ở tuổi 83. Nhìn lại năm 2002 kinh hoàng, Zermeño cảm thấy an ủi phần nào khi những người thân khác trong nhà, gồm cả cháu trai ông, đã không bị nhiễm bệnh.
Các cơ quan y tế toàn cầu đang theo dõi chặt chẽ một đợt bùng phát Hantavirus nguy hiểm (có thể gây chết người) xuất phát từ tàu du lịch treo cờ Hà Lan MV Hondius, làm 3 người tử vong và một số ca nhiễm.
Zermeño tin rằng những thông tin sai lệch trên mạng về căn bệnh này đã khiến công chúng hoang mang chỉ vì từ “virus”. Ông khẳng định: “Tôi ở đây để nhắn nhủ mọi người rằng, hãy tìm hiểu kỹ về nó vì nó không đáng sợ như Covid-19”.
Zermeño khuyên “hãy lắng nghe các chuyên gia y tế và chuẩn bị sẵn một kế hoạch trong trường hợp cảm thấy mình đã tiếp xúc với Hantavirus hoặc với người mắc bệnh. Khả năng bạn bị lây nhiễm từ người sang người là cực kỳ nhỏ”.
Bà Ann Lindstrand, đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Cape Verde, hôm 5/5 cũng chia sẻ với CBS News rằng không có nguy cơ trở thành đại dịch toàn cầu do khả năng lây truyền từ người sang người là rất thấp.
Trong tuyên bố một ngày sau đó, tiến sĩ Jay Bhattacharya, quyền Giám đốc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), cho biết Hantavirus “không lây lan bởi những người không có triệu chứng; việc lây truyền đòi hỏi phải tiếp xúc gần và nguy cơ đối với công chúng Mỹ là rất thấp”.
Trong những hành khách trở về nhà, có một người sống tại bang Arizona. Giới chức cho biết người này hiện vẫn khỏe mạnh, không có triệu chứng nên không cần xét nghiệm hay cách ly vì khả năng lây từ người sang người là cực kỳ hiếm, chỉ xảy ra khi tiếp xúc rất gần. Các cơ quan y tế vẫn liên lạc hàng ngày để theo dõi tình hình. Nếu các triệu chứng xuất hiện trong thời gian ủ bệnh từ 4 đến 8 tuần, họ sẽ đánh giá lại tình hình.
Đến nay, Hantavirus đã khiến 3 hành khách trên tàu MV Hondius tử vong. Các điều tra viên tin rằng một cặp vợ chồng đã nhiễm bệnh tại Argentina trước khi lên tàu. “Với một đợt bùng phát như thế này, mọi thứ thay đổi rất nhanh chóng”, tiến sĩ Joel Terriquez thuộc Sở Y tế Arizona nhận định.
Đối với trường hợp hành khách tại Arizona, các quan chức y tế khẳng định tính minh bạch là yếu tố then chốt lúc này. Bà Nicole Witt, đại diện Sở Y tế Arizona, nói: “Thông điệp quan trọng nhất của chúng tôi lúc này là đảm bảo rằng công chúng tại Arizona không cần phải lo ngại”.
Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng Khoa Ngoại bụng 1, cho biết ung thư đại trực tràng thường bắt đầu âm thầm, không có dấu hiệu rõ ràng ở giai đoạn đầu. Đến khi bệnh tiến triển, triệu chứng có thể xuất hiện như đầy bụng, rối loạn tiêu hóa, đi ngoài ra máu, phân chuyển màu hoặc bị táo bón xen kẽ tiêu chảy. Nếu để muộn, người bệnh có thể gặp biến chứng nguy hiểm như tắc ruột, thủng đại tràng hay xuất huyết tiêu hóa.
Theo thống kê của Tổ chức Ung thư Thế giới (Globocan) năm 2020, Việt Nam có hơn 14.000 ca mắc mới và hơn 7.500 ca tử vong do ung thư đại trực tràng. Đáng lo ngại, bệnh đang có xu hướng gia tăng ở nhóm tuổi 30-40, thậm chí dưới 20 tuổi.
"Trong đó, chế độ ăn không khoa học trở thành yếu tố nguy cơ cao dẫn đến ung thư, thậm chí khiến bệnh tiến triển nhanh hơn", bác sĩ Nam nói.
Đầu tiên, chế độ ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ít rau quả là thói quen gây hại sức khỏe, tiếp tay cho ung thư tiêu hóa. Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã đưa thịt đỏ, đặc biệt là thịt chế biến ở nhiệt độ cao như chiên hay nướng vào nhóm 2A, tức là "có thể gây ung thư cho con người".
Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng việc tiêu thụ thịt đỏ hay thịt chế biến sẵn nhiều lần mỗi tuần làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư tiêu hóa. Ví dụ, chỉ cần ăn 100g thịt đỏ mỗi ngày đã có thể tăng nguy cơ ung thư lên 17%. Nếu thêm 50g thịt chế biến sẵn hàng ngày (như xúc xích, thịt xông khói), nguy cơ này sẽ thêm 18%. Các chất bảo quản thường dùng trong thịt chế biến sẵn như nitrat, nitrit khi vào cơ thể có thể chuyển hóa thành hợp chất gây ung thư. Một nghiên cứu từ Singapore cũng cho thấy những thực phẩm chế biến giàu đường và chất béo còn sản sinh ra hợp chất methylglyoxal, tác động đến gene chống khối u và tăng nguy cơ mắc ung thư.
Lạm dụng thức ăn chiên, nướng nhiều lần, sử dụng thực phẩm ôi thiu, quá hạn, hay lạm dụng gia vị không đảm bảo an toàn cũng là những yếu tố nguy hiểm. Nướng đồ ăn trên than hoa, than củi cũng gây độc.
Chế độ ăn mặn cũng là yếu tố nguy cơ. Thực tế, người Việt Nam đang tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày, cao gần gấp hai lần so với khuyến cáo của WHO về mức tiêu thụ có lợi cho sức khỏe.
Theo Quỹ dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) cho biết, Việt Nam là một trong 10 nước có người dân lười vận động nhất thế giới. Nghiên cứu của Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, 30% người Việt trưởng thành thiếu vận động thể lực. Tố chất về thể lực, sức bền và sức mạnh của thanh thanh niên Việt Nam xếp vào mức kém so với tiêu chuẩn.
Tình trạng trẻ hóa người nghiện thuốc lá, nhất là loại thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng là nguyên nhân gây bệnh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hút thuốc lá gây nhiều bệnh mạn tính và nan y. Trong khói thuốc lá có khoảng 7.000 chất hóa học, bao gồm 69 chất gây ung thư và là nguyên nhân gây ra 25 nhóm bệnh khác nhau, như 11 loại ung thư, các bệnh về tim mạch, hô hấp, ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản của cả nam và nữ. Ước tính, cứ hai người hút thuốc lá thì một người sẽ chết sớm, trong đó 1/2 số ca tử vong xảy ra ở tuổi trung niên.
Bên cạnh chế độ ăn uống, các yếu tố khác như tuổi tác, tiền sử viêm ruột mạn tính, xạ trị vùng bụng, hoặc gia đình có người mắc ung thư đại trực tràng, đa polyp tuyến, cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Khoảng 5% trường hợp liên quan đến đột biến gene như hội chứng Lynch.
Ung thư đại trực tràng có thể liên quan đến một số yếu tố như bệnh viêm ruột (bệnh Crohn, viêm loét đại tràng), yếu tố di truyền từ gia đình.
Bác sĩ khuyến cáo mọi người có thể giảm nguy cơ ung thư bằng những thay đổi nhỏ trong cuộc sống hằng ngày. Ăn nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế thịt đỏ và đặc biệt nói không với thịt chế biến sẵn. Tăng cường vận động và duy trì tập thể dục ít nhất 30 phút/ngày sẽ không chỉ giúp cơ thể khỏe hơn mà còn đẩy lùi nguy cơ ung thư hiệu quả.
Nên sàng lọc định kỳ để phát hiện sớm polyp tiền ung thư. Nếu cắt bỏ polyp kịp thời, nguy cơ ung thư giảm tới 90%. Theo khuyến cáo Hiệp hội Ung thư Mỹ, người từ 45 tuổi nên sàng lọc dù không có triệu chứng. Với người có yếu tố nguy cơ cao (tiền sử cá nhân ung thư đại trực tràng hoặc polyp đại trực tràng, gia đình ung thư đại trực tràng, bệnh ruột viêm, tiền sử xạ trị vùng bụng hoặc chậu), cần sàng lọc sớm hơn, thậm chí từ 20-30 tuổi.
Theo bác sĩ Mai Phương Uyên, Viện Nghiên cứu và Tư vấn dinh dưỡng NERCI (TP.HCM), về an toàn thực phẩm, nước luộc rau có thể chứa một số chất tan ra từ rau, bao gồm oxalat, nitrat, một phần kali và có thể có cả tàn dư thuốc bảo vệ thực vật nếu rau không được rửa sạch hoặc nguồn rau không bảo đảm.
Với người khỏe mạnh, thỉnh thoảng dùng nước luộc rau thường không đáng lo. Tuy nhiên, một số nhóm cần thận trọng hơn, cụ thể:
Theo bác sĩ Uyên, người cao tuổi có thể uống nước luộc rau như một phần của bữa ăn nếu rau được rửa sạch, luộc vừa chín và không nêm quá mặn. Tuy nhiên, với người mắc bệnh thận mạn, suy tim, tăng huyết áp hoặc cần kiểm soát lượng nước và natri, không nên uống nước luộc rau tùy ý mà cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ.
Bác sĩ Phương Uyên cho hay, quan điểm “chất bổ của rau đều tan vào nước luộc rau” là chưa chính xác. Dù khi luộc, một phần vitamin tan trong nước như vitamin C, folate, một số vitamin nhóm B và một phần khoáng chất có thể hòa tan vào nước, nhưng không phải toàn bộ chất dinh dưỡng đều nằm trong nước luộc. Phần “xác rau” vẫn còn lại chất xơ, nhiều khoáng chất, các hợp chất thực vật có lợi và một phần vitamin. Vì vậy, nếu chỉ uống nước luộc mà bỏ phần rau thì sẽ mất đi lợi ích quan trọng nhất của rau là chất xơ.
“Rau giúp cung cấp chất xơ, tạo cảm giác no, hỗ trợ tiêu hóa, kiểm soát đường huyết, mỡ máu và góp phần giảm nguy cơ bệnh tim mạch, tăng huyết áp, béo phì. Nước luộc rau có thể là một phần của bữa ăn, nhưng không nên xem là ‘tinh chất rau’ hay dùng để thay thế khẩu phần rau hằng ngày”, bác sĩ Phương Uyên khuyên.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị người trưởng thành nên ăn ít nhất 400 g rau quả/ngày để giảm nguy cơ bệnh không lây nhiễm và bảo đảm lượng chất xơ cần thiết cho cơ thể.
Theo bác sĩ Phương Uyên, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) khuyến cáo mọi người nên chọn rau có nguồn gốc rõ ràng, rửa dưới vòi nước chảy, loại bỏ lá già, lá dập nát, không dùng xà phòng hay các loại hóa chất rửa rau không được khuyến cáo.
Tóm lại, nước luộc rau có thể là một phần của chế độ ăn lành mạnh, nhưng không thể thay thế giá trị dinh dưỡng của chính phần rau. Nên ưu tiên ăn cả rau, chế biến hợp lý và sử dụng nước luộc rau vừa phải, phù hợp với từng tình trạng sức khỏe, mới là cách mang lại lợi ích tối ưu.
Vài phút trước khi trút hơi thở cuối cùng, cơ thể người bệnh sẽ trải qua sự chuyển giao từ sự sống sang cái chết với những biểu hiện chung rõ rệt. Theo Neal K. Shah, một nhà nghiên cứu y tế chuyên sâu kiêm giám đốc điều hành của CareYaya chuyên cung cấp dịch vụ chăm sóc người cao tuổi ở Mỹ, cái chết luôn tuân theo những "quy luật" nhất định.
Ông Shah, người thường xuyên chia sẻ các video giải thích về quá trình cận tử, khẳng định các điều dưỡng, y tá chăm sóc giảm nhẹ chính là những người quan sát giàu kinh nghiệm nhất trong việc chứng kiến khoảnh khắc cuối đời, nhờ đó họ có thể nhận biết các dấu hiệu này một cách nhanh chóng.
Nhà nghiên cứu cho hay nếu phải tìm kiếm một dấu hiệu rõ ràng nhất báo hiệu cái chết đã cận kề thì đó là chuỗi biểu hiện thường xuất hiện trước khi người bệnh trút hơi thở cuối cùng chỉ vài phút. Ông giải thích có một hiện tượng mang tính đồng nhất ở hầu hết bệnh nhân, được gọi là "settling" (thả lỏng, buông lỏng).
Những người vốn đang trong trạng thái gồng cứng, căng thẳng bỗng nhiên trở nên thư giãn, như thể họ cuối cùng đã tìm thấy sự thanh thản và bình yên. Thậm chí, hơi thở của họ cũng chuyển dịch sang nhịp điệu chậm rãi, chủ động hơn khi sự bình lặng bao trùm cơ thể như một làn sóng.
Trong một vài trường hợp, các nhân viên y tế ghi nhận những bệnh nhân vốn rơi vào trạng thái hôn mê, không phản ứng bỗng nhiên tỉnh táo, chủ động tương tác và giao tiếp trở lại. Họ cũng có xu hướng quay mặt về phía một "sự hiện diện" vô hình trong phòng, hoặc nhìn thấy những người thân yêu đã khuất từ lâu.
Ông Shah chia sẻ trong những khoảnh khắc cuối cùng đó, biểu cảm trên gương mặt người bệnh thường mang một nét đặc biệt mà các thuật ngữ y học lâm sàng khó để diễn tả thành lời. Hiện tượng người bệnh đột ngột tỉnh táo sau chuỗi ngày hôn mê sâu được gọi là "surge" (sự bùng phát năng lượng cuối cùng của cơ thể hay hồi quang phản chiếu).
Đây cũng là điều mà Julie McFadden, y tá chuyên về chăm sóc giảm nhẹ và hồi sức tích cực tại Los Angeles, từng nhiều lần chứng kiến. Giải thích thêm về hiện tượng mà giới y khoa còn gọi là "sự hồi sức tạm thời" (the rally), McFadden cho hay việc này thường xảy ra khi người bệnh đã rất yếu và cận kề cái chết trong vòng vài ngày.
Khi đó, họ đột nhiên có dấu hiệu "khá lên" như biết đòi ăn, trò chuyện, thậm chí đi lại và quay về với tính cách vui vẻ, hay đùa giỡn như ngày thường. Tuy nhiên, phần lớn bệnh nhân sẽ qua đời chỉ vài ngày sau đó, thậm chí ngay trong đêm.
Thống kê cho thấy hiện tượng trên xảy ra ở khoảng một phần ba số bệnh nhân chăm sóc giảm nhẹ. Chính vì vậy, các y bác sĩ luôn chủ động giải thích trước với gia đình để họ không bị sốc hay sụp đổ tâm lý khi người thân đột ngột ra đi ngay sau một vài ngày tiến triển tốt.
Bên cạnh hiện tượng trên, ông Shah cũng nhấn mạnh thính giác là một trong những giác quan cuối cùng biến mất trong quá trình cận tử. Do đó, khoảnh khắc người thân đang dần lịm đi chính là cơ hội cuối cùng để gia đình có thể gửi gắm những lời cuối cùng đến họ.
