Tại dãy trọ trên đường Đoàn Thị Điểm (phường Dĩ An, TP.HCM), chị Phạm Thị Thu Thảo (22 tuổi, quê ở Đắk Lắk) bắt đầu một ngày mới sớm hơn thường lệ để tìm cách chống nóng trước khi mặt trời lên cao. Nắng nóng kéo dài làm thay đổi hoàn toàn nhịp sinh hoạt của cô gái trẻ.
Với giá thuê 1,5 triệu đồng/tháng, nơi đây từng là chỗ nghỉ ngơi ổn định của chị Thảo suốt 2 năm qua. Song, đợt nắng nóng kỷ lục từ đầu tháng 4 đã biến căn phòng vốn dĩ quen thuộc thành một “lò hầm” đúng nghĩa. Căn phòng nằm ở tầng cao nhất, trực tiếp hứng chịu ánh nắng từ mặt trời nên nhiệt độ trong phòng lúc nào cũng cao.
Từ 11 giờ trưa đến 15 giờ chiều là khoảng thời gian khắc nghiệt nhất, khi nhiệt độ trong phòng lên cao đến mức có lúc chị chị cảm thấy lừ đừ. Bên trong căn phòng nhỏ, chị Thảo xoay xở đủ cách để chống chọi với cái nắng nóng.
Chiếc quạt hơi nước trong góc phòng luôn chạy hết công suất. Để mát hơn, chị Thảo để những chai đá lạnh được làm đông từ đêm hôm trước vào khay chứa. “Mỗi mẻ đá như vậy chỉ dùng được khoảng 2-3 tiếng là tan ra hết, phải bỏ mẻ đá lạnh khác vào”, chị Thảo chia sẻ.
Muốn căn phòng bớt bí bách, chị nghĩ ra cách treo tạm chiếc áo ngay ô cửa sổ. Vừa giúp cản bớt những luồng nắng gắt dội thẳng vào giường, vừa giữ cho không khí được lưu thông. Đêm xuống, chị mở toang cả cửa chính lẫn cửa sổ để “mượn” chút gió trời cho dễ ngủ, lấy sức đi làm.
Không chỉ vậy, chị còn quyết định dán tấm cách nhiệt lên gác lửng. Nhưng hơi nóng vẫn bủa vây khiến gác không thể là chỗ để nằm. Chị đã tận dụng nơi này làm nơi phơi đồ vì nóng nên đồ khô nhanh.
Khi được hỏi lý do tại sao không lắp máy lạnh, chị Thảo chia sẻ: “Tiền điện là một gánh nặng. Hơn nữa phòng trọ tôi ở gộp chung nhà bếp, nhà vệ sinh và không có vách ngăn. Nếu lắp máy lạnh, mùi thức ăn sẽ ám khắp nơi, không thể thoát ra được”.
Giữa căn phòng trọ oi bức, cô gái 22 tuổi vẫn cố gắng tìm cách xoay xở, hy vọng về một ngày có thể chuyển đến nơi ở mới tiện nghi hơn.
Khắc nghiệt hơn là những dãy trọ chỉ được lợp bằng tôn. Những tấm tôn giống như những “tấm pin thu nhiệt”, dội thẳng luồng nhiệt hầm hập xuống không gian phòng trọ chật hẹp. Trong những căn phòng thiếu cửa sổ, không khí nóng bị “nhốt” lại không lối thoát.
Men theo lối đi hẹp giữa những dãy nhà lợp tôn sẫm màu ở con hẻm Võ Duy Ninh (phường Thạnh Mỹ Tây, TP.HCM), chúng tôi dừng lại trước một căn phòng nhỏ chưa đầy 8 m2. Chừng ấy diện tích với bốn bề vách và mái đều là tôn sẫm màu, là nơi ăn ở, sinh hoạt hằng ngày của ông Đặng Hoài Thanh Phong (50 tuổi).
Làm nghề bán vé số, buổi trưa ông Phong định về ngả lưng nhưng đành bất lực vì phòng quá nóng nực khiến mồ hôi chảy ròng ròng. “Phòng nóng lắm, ở không nổi. Nhiều khi tôi thấy đứng ngoài đường, tìm bóng cây mà trú còn mát hơn ở trong nhà mình”, ông Phong than thở. Với ông, những hôm đứng gió, chiếc quạt như thổi thêm hơi nóng từ mái tôn dội xuống, khiến căn phòng chẳng khác nào một lò hầm kín.
Với giá thuê hơn 1 triệu đồng/tháng, phòng trọ đối với ông Phong lúc này chỉ là nơi để đồ đạc. Ông chọn cách trốn nắng ở những góc đường để chờ đợi đêm về, khi cái nóng từ bốn bức vách tôn bắt đầu hạ nhiệt.
Cách dãy trọ của ông Phong không xa, chúng tôi gặp bà Nguyễn Thị Lan (60 tuổi) đang ngồi trước hẻm để “lánh nạn” cái nắng. Căn phòng 15 m2 của bà có thiết kế trần thấp, chỉ cách sàn chừng 2 m, khiến khoảng cách giữa đỉnh đầu người ở và mái tôn trở nên quá gần. Dù căn phòng trọ nằm sát bờ kênh nhưng cũng không mát hơn bao nhiêu.
Để chống chọi, cứ 13 giờ trưa, bà Lan lại phải làm một cuộc “di cư” ra đầu hẻm ngồi hóng gió đến 16 giờ chiều mới dám trở vào phòng. “Buổi trưa ở trong đấy nóng như lò nung, thà ra ngoài đường ngồi hít gió trời còn mát hơn”, bà Lan nói. Hằng ngày, bà mặc quần tất dày kín chân để da không bị rát khi ngồi ở ngoài đường.
Giữa những ngày thời tiết khắc nghiệt, việc thích nghi và tìm đủ mọi cách để chống nóng đã trở thành thói quen của người dân, nhằm bảo vệ sức khỏe của bản thân mình.
Đó là nét tính cách đậm bản sắc vùng bên cạnh những giá trị chung của người Việt Nam: tinh thần yêu nước, cần cù, sáng tạo.
Nhân ái, nghĩa khí là tính cách nổi bật khi nói đến người dân Nam bộ. Điều kiện hình thành và phát triển ở mảnh đất phương Nam đã sản sinh và hun đúc những con người phóng khoáng, hào hiệp, trọng nghĩa, khinh tài. Đó là những con người biết quý trọng nơi bắt đầu sự sống và biết giữ gìn nền văn hiến của tổ tiên.
Xuôi dòng sử Việt, trên mảnh đất này đã hiện diện bao lớp người đến từ khắp các vùng miền, từ những người mưu sinh trên mọi nẻo đường, đến những bậc trượng phu nuôi chí lớn, tất cả đều tự tâm niệm làm việc nghĩa, thi ân bất cầu báo. Trong xóm nghèo hoặc khu dân cư khang trang, bất cứ nơi đâu cũng có thể nhận ra sự mộc mạc, tình nhân ái của người dân Nam bộ.
Xóm làng, con hẻm có những ông già, bà lão sống qua bao thời cuộc dạy cháu con giữ lòng tự trọng, san sẻ yêu thương, giúp nhau khi hữu sự. Chốn thị thành có không ít người giàu làm thiện nguyện, có nhiều công nhân vất vả lao động nhưng sẵn lòng chia sẻ phần thu nhập ít ỏi cho người khó khăn hơn.
Nghĩa tình Nam bộ được kế thừa từ tình yêu nước, thương người, vốn là phẩm chất truyền thống tốt đẹp của dân tộc kết tinh qua nhiều thế hệ đi mở cõi, hòa kết thành tính tình chân chất, hồn hậu, vị tha, trọng nghĩa, phóng khoáng và hào sảng. Nghĩa tình ấy thể hiện trong đấu tranh là sự nghĩa khí, kiên cường bảo vệ quê hương, giữ gìn từng tấc đất; nghĩa tình trong hòa bình là sự đùm bọc, chở che, vì yêu thương, nhân nghĩa mà thích nghi, mà vượt thoát những tư duy cạn hẹp trong dựng xây và phát triển quê hương.
Nghĩa tình đã trở thành đặc trưng trong văn hóa ứng xử, trong tư duy hành động của người dân TP.HCM và cũng là động lực quan trọng tạo nên sự đồng lòng, hiệp lực của toàn dân trong sự nghiệp kiến tạo phát triển thành phố, nhất là trong những lúc khó khăn. Nhiều phong trào khởi xướng từ thành phố như: Đền ơn đáp nghĩa, Xóa đói giảm nghèo, Giảm nghèo bền vững… đã lan tỏa cả nước và trở thành điển hình cho đặc tính nghĩa tình người Nam bộ.
Nhân ái dường như tự thân đã thấm đẫm trong mỗi con người thành phố bằng những hành động nhỏ như: bữa cơm 0 đồng cho các cụ già neo đơn, tủ bánh mì, bình trà đá miễn phí ven đường, những hộp cơm nhân đạo tại các bệnh viện…
Đi qua đại dịch Covid-19, nghĩa tình thành phố càng thêm sâu sắc, người thành phố gửi cho nhau từng bó rau, quả trứng, nhường nhau từng bình ô xy và từng chuyến xe hú còi chạy về bệnh viện dã chiến. Nghĩa tình trao đi, người thành phố đón nhận lại nghĩa tình quân dân cả nước hướng về tâm dịch. Đằng sau những sợi dây giăng của dãy nhà trọ, khu cách ly, tình nhân ái, nghĩa đồng bào ngời lên sức sống mãnh liệt.
Văn hóa nghĩa tình chính là nền tảng xã hội để Sài Gòn - Gia Định - TP.HCM lớn mạnh, trở thành TP.HCM mở rộng từ thời điểm 1.7.2025. Tạm phân tích 5 giai đoạn của một phần tư đầu thế kỷ 21 (2000 - 2008: Toàn cầu hóa cực thịnh; 2008 - 2016: Hậu khủng hoảng tài chính, điều chỉnh trật tự nền kinh tế; 2016 - 2019: Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung; 2020 - 2022: Đại dịch Covid-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng, tác động mạnh mẽ đến nhận thức con người; 2022 - 2025: Xung đột địa chính trị gia tăng khắp thế giới), Việt Nam, trong đó có TP.HCM, xác định bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên hội nhập - kỷ nguyên vươn mình. Trên con đường ấy, nếu hội nhập là điều kiện khách quan cho sự phát triển thì vươn mình là phản ứng chủ động của một dân tộc có khát vọng và bản lĩnh. Nếu hội nhập là con đường, vươn mình là khát vọng, thì văn hóa và con người là linh hồn của sự phát triển và là nguồn sức mạnh để biến khát vọng thành hiện thực.
Với khát vọng gánh vác sứ mệnh: tiên phong đột phá, khai sáng, kiến tạo, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ TP.HCM lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định: "Đẩy mạnh xây dựng và phát triển văn hóa TP.HCM thống nhất trong đa dạng, trên cơ sở bảo tồn và nâng tầm các giá trị văn hóa đặc trưng các khu vực, đảm bảo hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và yêu cầu hội nhập. Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đồng bộ từ gia đình, nhà trường, xã hội đến không gian số với nền tảng là Không gian văn hóa Hồ Chí Minh".
Để biến khát vọng thành hiện thực, việc xây dựng con người trong kỷ nguyên vươn mình phải trở thành nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa chiến lược, quyết định trên con đường xây dựng TP.HCM - một đô thị đặc biệt văn minh, hiện đại, mà thấm đẫm nghĩa tình phương Nam.
Ở đó, truyền thống yêu nước, đoàn kết, năng động, sáng tạo tiếp tục được bồi đắp và phát triển; lòng nhân ái, tình yêu thương con người được vun đắp và phát huy; đức tính nghĩa tình trở thành nét văn hóa phổ biến, đặc trưng của người dân thành phố. Đó chính là gốc rễ bền lâu cho thành phố bước vững chắc vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Theo đoạn clip được chia sẻ trên mạng xã hội, người cháu trai bí mật chuẩn bị bánh kem để mừng sinh nhật ông nội. Khi đèn trong nhà vừa tắt, mọi người cùng hát bài Happy Birthday, cụ liền vui vẻ hưởng ứng theo.
Đánh dấu cột mốc tuổi tác "hàng hiếm", cụ tự tay thổi nến rồi vỗ tay theo nhịp bài hát trong tiếng cười của con cháu. Khoảnh khắc giản dị nhưng ấm áp ấy nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng mạng. Bên dưới đoạn clip, nhiều người gửi lời chúc sức khỏe đến cụ ông 101 tuổi và bày tỏ sự ngưỡng mộ trước tình cảm gia đình.
Chia sẻ với Thanh Niên, anh Nguyễn Văn Hiếu (ở xã Thuần Trung, Nghệ An) cho biết ông nội mình là cụ Nguyễn Văn Chương (101 tuổi). Theo anh Hiếu, năm nào gia đình cũng tổ chức sinh nhật cho cụ Chương nhưng năm nay cụ đặc biệt vui vẻ và hào hứng hơn. "Thấy ông tự thổi nến rồi vỗ tay theo bài hát đáng yêu quá nên mình quay lại để lưu giữ làm kỷ niệm cho gia đình", anh kể.
Cụ Chương có 3 người con trai và hiện sống cùng gia đình người con thứ ba - cũng là cha của anh Hiếu. Vợ cụ qua đời cách đây 24 năm. Thời trẻ, cụ làm nghề đan lát để nuôi các con khôn lớn. Điều khiến anh Hiếu nhớ nhất là những lần từ quê lên thành phố học tập, ông nội luôn lặng lẽ dúi vào tay cháu ít tiền rồi dặn phải ăn uống đầy đủ, cố gắng học hành nên người. "Dù số tiền không nhiều nhưng với mình đó là tình thương rất lớn của ông", anh bày tỏ.
Trong số cháu chắt trong nhà, anh Hiếu là người ở cạnh ông nhiều nhất nên tình cảm cũng đặc biệt hơn. "Hồi nhỏ mình thích nhất là được ngủ cạnh ông để nghe kể chuyện ngày xưa. Ông kể đủ thứ chuyện về thời nghèo khó, về làng quê…", anh chia sẻ.
Với cụ Chương, người cháu nội cũng là chỗ dựa tinh thần quan trọng khi tuổi đã cao. Những năm gần đây, anh Hiếu dành nhiều thời gian chăm sóc ông nội, từ nhắc ông ăn uống đúng giờ đến xoa bóp tay chân. "Ở cạnh ông lúc này là điều quý giá nhất với mình, vì không phải ai cũng còn may mắn có ông bà để yêu thương và chăm sóc", anh nói.
Dù đã bước sang tuổi 101 nhưng cụ Chương vẫn khá khỏe mạnh và minh mẫn. Theo gia đình, cụ không có bí quyết gì đặc biệt ngoài việc luôn giữ tinh thần thoải mái và được con cháu quan tâm, chăm sóc mỗi ngày.
"Cả nhà cố gắng chăm ông thật chu đáo, từ bữa ăn đến giấc ngủ. Mọi người thường nấu những món ông thích và dành thời gian trò chuyện để ông vui vẻ hơn", anh Hiếu cho biết. Theo người cháu nội, các thành viên trong gia đình rất thương cụ nên luôn thay phiên chăm sóc và để ý từng sinh hoạt nhỏ.
Dù tuổi đã cao, cụ Chương vẫn thích tự tay làm vài việc trong nhà để cảm thấy mình còn khỏe mạnh và không bị buồn chán. Có hôm cụ tự quét nhà, nấu cơm hoặc ngồi sửa lại quần áo, đồ dùng.
"Ông thích làm việc lắm, cứ bảo còn làm được là còn vui. Nhưng cả nhà luôn nhắc ông cẩn thận, việc nặng thì để con cháu làm", anh Hiếu kể.
Ở tuổi 101, điều cụ Chương mong muốn nhất vẫn là con cháu trong nhà luôn yêu thương, đoàn kết và có cuộc sống ổn định. "Tôi mong con cháu cố gắng làm ăn, sống tử tế và biết yêu thương nhau", cụ ông chia sẻ.
Năm 2025, khi tròn 100 tuổi, cụ Chương đã nhận được thiếp mừng thọ của Chủ tịch nước, Hội Người cao tuổi Việt Nam cùng quà chúc thọ của Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An. Với gia đình, đó không chỉ là niềm vui mà còn là niềm tự hào lớn.
Ông Nguyễn Duy Nam, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thuần Trung (Nghệ An), cho biết hằng năm địa phương đều tổ chức chúc thọ cho các cụ cao tuổi, trong đó có các cụ trên 100 tuổi. "Việc thăm hỏi, chúc thọ không chỉ thể hiện sự quan tâm với người cao tuổi mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần gìn giữ truyền thống kính trọng ông bà, cha mẹ của người Việt", ông Nam chia sẻ.
