Mới đây, trang Retraction Watch, một trang tin hàng đầu thế giới về liêm chính khoa học đăng bài viết có tiểu đề: “Các nhà nghiên cứu Việt Nam có thể bị cấm nghiên cứu và cắt kinh phí nếu vi phạm quy tắc liêm chính”. Nội dung bài viết không chỉ đề cập động thái mới đây của Bộ KH-CN nhằm siết chặt quản lý, áp dụng các chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm liêm chính khoa học mà còn nhắc đến các loạt bài điều tra trước đây của Báo Thanh Niên.
Mở đầu bài viết, Retraction Watch đưa tin Bộ KH-CN ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (ngày 25.5), và cho rằng đây là một bước đi quyết liệt. Hướng dẫn này yêu cầu các tổ chức khoa học và công nghệ phải thiết lập cơ chế kiểm soát, quy trình điều tra và xử lý nghiêm các hành vi sai phạm trong nghiên cứu.
Các hình phạt được đưa ra bao gồm: cảnh cáo bằng văn bản, yêu cầu đính chính hoặc rút bài, xin lỗi công khai, đình chỉ chức vụ, hoàn trả kinh phí tài trợ và đặc biệt là cấm tham gia vĩnh viễn vào các dự án khoa học tương lai đối với cá nhân gian lận dữ liệu hoặc đạo văn. Đáng chú ý, các vi phạm này sẽ bị lưu vết công khai trên nền tảng số quốc gia về quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Hướng dẫn cũng trực tiếp “gọi tên” việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Những hành vi dùng AI để tạo dữ liệu giả, xào nấu hình ảnh, ngụy tạo tài liệu tham khảo hoặc sử dụng các nội dung do AI tạo ra chưa qua kiểm chứng đều sẽ phải đối mặt với các mức phạt nặng nề.
Retraction Watch nhận định, động thái cứng rắn này từ phía Bộ KH-CN diễn ra sau hàng loạt vụ bê bối chấn động về đạo đức nghiên cứu tại Việt Nam bị phơi bày trong những năm qua. Chuyên trang quốc tế này đã dẫn lại loạt bài điều tra của Báo Thanh Niên xuất bản năm 2020 với nội dung vạch trần góc khuất tại một số trường đại học khi chi những khoản tiền lớn để “mua danh nghĩa” (affiliation) của các tác giả nước ngoài hòng trục lợi, làm đẹp hồ sơ để tăng xếp hạng (ranking) quốc tế một cách bất chính.
Tiếp đó, Retraction Watch cũng nhắc đến nhiều thông tin khác nhằm “điểm danh” một số vụ việc hoặc thực tế vi phạm liêm chính khoa học ở Việt Nam trong những năm qua. Đáng chú ý, Retraction Watch cho biết hệ thống dữ liệu của trang tin này ghi nhận hiện tại có tới 251 bài báo quốc tế bị rút (retraction) có ít nhất một tác giả liên quan đến các tổ chức, trường học tại Việt Nam.
Retraction Watch cũng trích đăng ý kiến TS Dương Văn Tú (Dương Tú), nhà nghiên cứu cao cấp tại ĐH Purdue (Mỹ), đồng thời là người sáng lập một diễn đàn về liêm chính khoa học tại Việt Nam với hơn 300.000 thành viên (TS Dương Tú cũng là một cộng tác viên thân thiết với Báo Thanh Niên.
“Trước đây, liêm chính khoa học tại Việt Nam chủ yếu được thúc đẩy qua các nguyên tắc chung và khuyến khích tự nguyện, thiếu cơ chế thực thi mạnh mẽ. Giờ đây, các nguyên tắc này đã được luật hóa thành các mệnh lệnh cụ thể, biến việc tuân thủ trở thành nghĩa vụ ràng buộc chính thức đối với cả nhà nghiên cứu, viện trường lẫn các cơ quan quản lý”, TS Dương Tú trả lời Retraction Watch.
Tuy nhiên, TS Dương Tú cho rằng mục tiêu của khung hướng dẫn mới của Việt Nam chỉ có thể đạt được nếu các quy định được thực thi nghiêm túc và giám sát chặt chẽ, thay vì “chỉ tồn tại trên giấy”.
Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành thông tư quy định tiêu chuẩn người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng) nhằm chuẩn hóa đội ngũ lãnh đạo và nâng cao chất lượng quản trị tại các cơ sở giáo dục đại học.
Theo Thông tư 17 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (có hiệu lực từ ngày 27-3), tiêu chuẩn chung đối với hiệu trưởng, phó hiệu trưởng cơ sở giáo dục đại học là người có phẩm chất đạo đức tốt; có đủ sức khỏe để thường xuyên, trực tiếp quản lý, điều hành công việc; có tư duy đổi mới, tầm nhìn chiến lược và có năng lực xây dựng, tổ chức thực hiện chiến lược phát triển cơ sở giáo dục đại học.
Hiệu trưởng, phó hiệu trưởng cơ sở giáo dục công lập phải đáp ứng các yêu cầu của vị trí việc làm và các quy định khác của Đảng, pháp luật của Nhà nước về viên chức quản lý.
Ngoài việc đáp ứng các tiêu chuẩn chung nêu trên, hiệu trưởng cơ sở giáo dục đại học cần đủ tiêu chuẩn cụ thể:
Có trình độ tiến sĩ và có uy tín trong lĩnh vực chuyên môn của cơ sở giáo dục đại học;
Có ít nhất 5 năm kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu phù hợp với trình độ đào tạo của cơ sở giáo dục;
Có ít nhất 2 năm kinh nghiệm quản lý cơ sở giáo dục đại học từ cấp trưởng khoa, phòng, ban hoặc tương đương trở lên;
Có năng lực lãnh đạo, quản trị và phát triển cơ sở giáo dục đại học; có khả năng hợp tác phát triển, huy động nguồn lực cho cơ sở giáo dục đại học.
Thực tế hiện nay, tại nhiều trường đại học trên cả nước, thậm chí ở cả những trường thuộc nhóm tốp đầu, vẫn có phó hiệu trưởng chỉ có trình độ thạc sĩ. Ở các trường đại học tư thục có đến 2-3 phó hiệu trưởng trình độ thạc sĩ.
Các thạc sĩ đang giữ vị trí phó hiệu trưởng ở trường đại học không phụ trách hoạt động đào tạo, khoa học - công nghệ mà chỉ phụ trách, công tác đoàn thể, công tác sinh viên…
Đáng chú ý, theo quy định mới nhất tại Thông tư 17, trình độ thạc sĩ không còn đủ điều kiện để được bổ nhiệm làm phó hiệu trưởng tại phần lớn các trường đại học.
Ngoài việc phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung, vị trí phó hiệu trưởng trường đại học bắt buộc phải có trình độ tiến sĩ trong lĩnh vực chuyên môn phù hợp với yêu cầu vị trí công tác.
Trường hợp ngoại lệ đối với các trường đào tạo ngành đặc thù, chỉ những trường có quy mô đào tạo các ngành thuộc lĩnh vực nghệ thuật, nhóm ngành ngôn ngữ, văn học và văn hóa nước ngoài, nhóm ngành thể dục thể thao chiếm ít nhất 70% tổng quy mô đào tạo toàn trường, thì phó hiệu trưởng mới có thể giữ trình độ từ thạc sĩ trở lên trong lĩnh vực chuyên môn phù hợp với vị trí công tác.
Ngoài bằng cấp, nhân sự phó hiệu trưởng trường đại học phải có ít nhất 2 năm kinh nghiệm quản lý cơ sở giáo dục đại học từ cấp phó trưởng khoa, phòng, ban hoặc tương đương trở lên; có năng lực quản lý và phát triển các lĩnh vực cụ thể của cơ sở giáo dục đại học.
Theo dự kiến, kết quả thi đánh giá năng lực đợt 1 sẽ được công bố ngày 17-4. Các chuyên gia tuyển sinh cho rằng nếu có mục tiêu cải thiện điểm số và còn đủ điều kiện tham gia, thí sinh nên tận dụng thêm cơ hội thi đợt 2 để gia tăng khả năng trúng tuyển vào ngành học mong muốn.
Những năm gần đây, phổ điểm kỳ thi đánh giá năng lực ĐH Quốc gia TP.HCM đợt 2 thường cao hơn đợt 1. Theo thống kê của ĐH Quốc gia TP.HCM, phân bố điểm kỳ thi đợt 2 năm 2025 có xu hướng "lệch phải" và trải rộng hơn so với đợt 1, mức điểm trung bình tăng lên và xuất hiện nhiều thí sinh đạt điểm cao hơn.
Lý giải, TS Nguyễn Quốc Chính - Giám đốc Trung tâm khảo thí và đánh giá chất lượng đào tạo (ĐH Quốc gia TP.HCM) - cho biết phần lớn thí sinh tham gia đợt 2 đã từng dự thi ở đợt 1, có năng lực học tập khá trở lên và mong muốn nâng cao kết quả xét tuyển.
Tính trên tổng số thí sinh dự thi đợt 2 năm 2025 đã có hơn 65.000 thí sinh (chiếm 71,27%) đã từng tham gia thi ở đợt 1.
Phân tích kết quả cho thấy nhóm thí sinh này có điểm thi đợt 2 cao hơn mặt bằng chung, thuộc nhóm có năng lực khá trở lên. Theo ông Chính, việc nhóm thí sinh này tiếp tục dự thi ở đợt 2 góp phần làm dịch chuyển phân bố điểm theo hướng lệch phải.
"Như năm trước, đợt 2 diễn ra sau đợt 1 khoảng hai tháng, thí sinh có thêm thời gian ôn tập và củng cố kiến thức. Nhóm thí sinh quay lại thi lần hai thường có sự chuẩn bị tốt hơn, hiểu rõ cấu trúc đề thi và có chiến lược làm bài hiệu quả hơn, tâm lý phòng thi cũng tốt hơn và biết cách tránh những sai sót trước đó sau khi đã trải nghiệm thực tế nên cải thiện được kết quả làm bài", ông Chính phân tích.
PGS.TS Bùi Hoài Thắng - Trưởng phòng đào tạo Trường ĐH Bách khoa (ĐH Quốc gia TP.HCM) - cũng nhận định đợt 2 thường thu hút nhóm thí sinh có động lực cao, có mục tiêu rõ ràng trong việc cải thiện hoặc tối ưu hóa điểm số để xét tuyển. Trong khi đó, nhiều thí sinh có học lực chưa tốt hoặc không thực sự đầu tư cho kỳ thi có xu hướng không đăng ký hoặc không tham gia thi đợt 2.
Việc này sẽ làm thay đổi cơ cấu thí sinh, tăng tỉ lệ thí sinh có học lực khá, giỏi nên góp phần nâng mặt bằng điểm thi. "Khoảng cách gần hai tháng giữa hai đợt thi là quãng thời gian đủ để thí sinh bổ sung kiến thức, rèn kỹ năng làm bài và khắc phục những thiếu sót ở lần thi đầu. Vì vậy nếu còn mục tiêu nâng điểm và tăng cơ hội trúng tuyển, thí sinh nên cân nhắc đăng ký vì phổ điểm đợt 2 những năm qua thường cao hơn đợt 1", ông Thắng tư vấn.
Còn theo ThS Cù Xuân Tiến - Trưởng phòng tuyển sinh và công tác sinh viên Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐH Quốc gia TP.HCM), kết quả thi đánh giá năng lực ĐH Quốc gia TP.HCM hiện được hơn 100 trường ĐH, CĐ trên cả nước sử dụng để tuyển sinh, xét tuyển theo nhiều cách khác nhau phụ thuộc vào đề án riêng của từng đơn vị. Trong đó tám trường thành viên của ĐH Quốc gia TP.HCM năm nay sẽ xét tuyển theo phương thức tổng hợp với tối đa 95% chỉ tiêu.
"Với phương thức xét tuyển tổng hợp, kết quả kỳ thi đánh giá năng lực do ĐH Quốc gia TP.HCM tổ chức là một trong các điểm thành phần để xét tuyển đầu vào, cùng với các thành phần điểm khác như kết quả thi tốt nghiệp THPT, kết quả học tập THPT và các tiêu chí khác", ThS Tiến nói.
Một trong những lý do khiến nhiều chuyên gia khuyến khích thí sinh thi đợt 2 là bởi phần lớn trường ĐH sử dụng kết quả cao nhất của thí sinh để xét tuyển nếu dự thi nhiều lần. Điều này đồng nghĩa việc thi đợt 2 không tạo bất lợi mà mở thêm cơ hội nâng điểm cho thí sinh.
Việc tận dụng các kỳ thi đánh giá năng lực tổ chức nhiều đợt không chỉ giúp thí sinh có thêm cơ hội chứng minh năng lực bản thân mà còn chủ động hơn trong việc xây dựng chiến lược xét tuyển ĐH.
"Với thí sinh có điểm ở ngưỡng cạnh tranh hoặc chưa đạt mức an toàn cho ngành học mong muốn, việc tham gia thêm một đợt thi là lựa chọn hợp lý. Chỉ cần cải thiện thêm vài chục điểm, cơ hội trúng tuyển vào các ngành có tính cạnh tranh cao có thể thay đổi đáng kể", ông Tiến bình luận.
Chia sẻ tại hội nghị tuyển sinh năm 2026 của Bộ GD-ĐT hôm 20.4, tiến sĩ Lê Văn Tường Lân, Trưởng ban Đào tạo và công tác sinh viên ĐH Huế, đặt vấn đề: Bộ đã có quy định về chính sách ưu tiên với thí sinh có chứng chỉ ngoại ngữ trong tuyển sinh, tuy nhiên thực tế cho thấy có thí sinh dùng 2 loại chứng chỉ tiếng Anh khác nhau (IELTS và V-STEP) khi tham gia xét tuyển, 1 chứng chỉ cộng điểm và 1 chứng chỉ quy đổi, thì có được không?
Giải đáp băn khoăn này, GS-TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục ĐH (Bộ GD-ĐT), khẳng định, thí sinh chỉ có thể áp dụng điều kiện vừa cộng điểm vừa quy đổi điểm nếu có 2 chứng chỉ của 2 ngoại ngữ khác nhau.
Với thí sinh có 2 chứng chỉ cùng một ngoại ngữ, như bảng quy đổi các trường ĐH đã công bố và trong quy chế cũng đã thể hiện, thí sinh chỉ được quyền lựa chọn chứng chỉ có mức ưu tiên cao nhất. Điều này theo ông Thảo là cần thiết để tránh tình trạng thí sinh thi nhiều loại chứng chỉ khác nhau trong cùng một ngoại ngữ không cần thiết.
Quy chế tuyển sinh quy định, trường hợp thí sinh sử dụng chứng chỉ ngoại ngữ (để miễn thi tốt nghiệp THPT môn ngoại ngữ) đăng ký xét tuyển ĐH, cơ sở đào tạo xây dựng và công bố bảng quy đổi kết quả chứng chỉ ngoại ngữ và điểm xét môn ngoại ngữ. Bảng quy đổi kết quả chứng chỉ tiếng Anh và điểm xét môn ngoại ngữ xây dựng phải có tối thiểu 5 mức điểm chênh lệch ứng với thang điểm của chứng chỉ sử dụng. Bảng quy đổi kết quả chứng chỉ ngoại ngữ khác và điểm xét môn ngoại ngữ tương ứng do hiệu trưởng cơ sở đào tạo quy định. Chứng chỉ ngoại ngữ chỉ được dùng cho quy đổi điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển hoặc sử dụng cho điểm khuyến khích.
Theo dự thảo hướng dẫn tuyển sinh ĐH 2026 của Bộ GD-ĐT, các chứng chỉ ngoại ngữ tiếng Anh được dùng để miễn thi tốt nghiệp THPT theo quy định tại Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành, cơ sở đào tạo quy đổi thành tối thiểu 5 mức điểm chênh lệch ứng với các thang điểm khác nhau của chứng chỉ bảo đảm tính phân hóa về năng lực tiếng Anh của thí sinh (Ví dụ: IELTS 6.0, 6.5, 7.0, 7.5...). Chứng chỉ ngoại ngữ khác và điểm xét môn ngoại ngữ tương ứng do hiệu trưởng cơ sở đào tạo quy định. Chứng chỉ ngoại ngữ chỉ được dùng cho quy đổi điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển hoặc sử dụng cho cộng điểm điểm khuyến khích.
Hiện trong thông tin tuyển sinh, nhiều trường ĐH đã công bố mức điểm cộng hoặc quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ thành điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển. Tuy nhiên, nhiều trường cho biết vẫn đang chờ hướng dẫn chi tiết của Bộ GD-ĐT mới công bố thông tin chi tiết.
