Tuổi Trẻ Online trò chuyện với PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, xoay quanh vấn đề này.
* Phân cảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên mô hình chim Lạc trong MV Come my way gây tranh cãi trên mạng xã hội. Không ít người băn khoăn chi tiết đó và cho rằng nó phản cảm, thiếu tôn trọng văn hóa dân tộc. Ý kiến của ông ra sao?
– Tôi rất chia sẻ với sự băn khoăn này. Chim Lạc không phải là một hình ảnh trang trí thông thường. Đó là biểu tượng gắn với trống đồng Đông Sơn, ký ức cội nguồn, cũng như khát vọng bay lên của cư dân Việt cổ và với chiều sâu văn minh của dân tộc.
Không chỉ là hiện vật khảo cổ, trống đồng cũng là vật thiêng, hiện diện trong những nghi lễ cộng đồng trang trọng của tổ tiên. Vì vậy, khi công chúng cảm thấy cần phải ứng xử cẩn trọng với hình tượng chim Lạc, đó là một phản ứng đáng trân trọng.
Song tôi cho rằng cũng cần phân biệt giữa hành vi xúc phạm trong đời sống thực với ngôn ngữ ẩn dụ trong một tác phẩm nghệ thuật đương đại.
Trong MV, chim Lạc không xuất hiện như một hiện vật cụ thể để bị giẫm đạp hay hạ thấp, mà được tái tạo như một hình tượng thị giác, một biểu tượng bay lên, một “phương tiện” nghệ thuật để diễn tả khát vọng vươn ra thế giới.
Vì vậy, không nên vội vàng quy kết đó là phản cảm hay xúc phạm nếu đặt trong tổng thể dụng ý của tác phẩm.
Điều cần thiết hơn là đối thoại văn hóa. Công chúng có quyền nhắc nhở nghệ sĩ rằng biểu tượng thiêng cần được sử dụng với sự hiểu biết và chừng mực. Nghệ sĩ cũng cần lắng nghe để những sáng tạo sau này tinh tế hơn. Nhưng nếu nhìn tích cực, sự tranh luận này cho thấy người Việt vẫn rất yêu, rất nhạy cảm và rất có trách nhiệm với biểu tượng văn hóa của dân tộc.
* MV này thể hiện rất rõ tham vọng mang văn hóa Việt Nam ra ngoài lãnh thổ của Sơn Tùng M-TP. Xem xét một chi tiết gây tranh cãi khi đặt trong một tổng thể đó, cần có một ứng xử ra sao, thưa ông?
– Tôi cho rằng cần nhìn chi tiết gây tranh cãi trong tổng thể tinh thần của MV. Come my way được ra mắt như một dự án có màu sắc quốc tế, hợp tác với rapper Tyga, thể hiện hoàn toàn bằng tiếng Anh, đồng thời lồng ghép nhiều chất liệu văn hóa Việt Nam vào ngôn ngữ thị giác hiện đại.
Ngoài chim Lạc, MV sử dụng các biểu tượng khác như mặt nạ Xuân Phả, Tràng An, Bái Đính, lễ hội đua bò An Giang, họa tiết rồng thời Lý và nhiều lớp hình ảnh gợi nhắc văn hóa Việt Nam.
Khi một nghệ sĩ trẻ có sức ảnh hưởng lớn đưa những biểu tượng ấy vào sản phẩm âm nhạc đại chúng, chúng ta nên ghi nhận trước hết ở ý thức quảng bá văn hóa Việt Nam.
Một chi tiết gây tranh luận cần được phân tích, góp ý, nhưng không nên phủ định toàn bộ nỗ lực sáng tạo. Bởi nếu chỉ nhìn vào một khung hình để kết luận cả tác phẩm, chúng ta có thể bỏ lỡ một thông điệp lớn hơn: khát vọng đưa Việt Nam xuất hiện trong dòng chảy văn hóa đại chúng toàn cầu.
Ứng xử phù hợp, theo tôi, là vừa khuyến khích vừa góp ý. Khuyến khích vì nghệ sĩ đã không chọn cách “quốc tế hóa” bằng việc làm mờ bản sắc Việt Nam, mà ngược lại, đưa bản sắc ấy ra trước thế giới.
MV Come my way của Sơn Tùng M-TP
* Sức hấp dẫn của một ngôi sao V-pop gắn liền với một MV mang tính quốc tế đã khiến MV này viral ở nhiều mặt. Về tranh cãi này, ở mặt nào đó, cũng là một cơ hội để tìm hiểu văn hóa Việt Nam ra sao?
– Đúng vậy. Tranh cãi không phải lúc nào cũng tiêu cực. Nếu được dẫn dắt bằng tinh thần văn minh, tranh cãi có thể trở thành một cơ hội giáo dục văn hóa rất tốt.
Từ một hình ảnh chim Lạc trong MV, công chúng có thể tìm hiểu lại trống đồng Đông Sơn là gì, chim Lạc mang ý nghĩa gì, vì sao trống đồng từng là vật thiêng trong đời sống cộng đồng Việt cổ, vì sao biểu tượng ấy vẫn có sức lay động đến hôm nay.
Điều đáng mừng là một sản phẩm âm nhạc đại chúng đã làm cho những từ khóa văn hóa tưởng như xa với đời sống thường ngày bỗng trở lại trong các cuộc trò chuyện của giới trẻ. Đó là điều không dễ.
Một bạn trẻ có thể đến với chim Lạc không phải từ bài giảng lịch sử, mà từ một MV ca nhạc. Một khán giả quốc tế có thể biết đến Việt Nam không chỉ qua phở, áo dài, vịnh Hạ Long, mà còn qua trống đồng, mặt nạ Xuân Phả, Tràng An, hội họa Việt Nam. Đó chính là những “điểm chạm” của sức mạnh mềm.
Tôi muốn nhìn câu chuyện này theo hướng tích cực. MV có thể còn những điểm cần bàn thêm, nhưng nó đã tạo ra một cuộc đối thoại văn hóa rộng rãi.
Nếu từ cuộc đối thoại ấy, công chúng trẻ hiểu hơn về biểu tượng dân tộc, nghệ sĩ ý thức hơn khi khai thác di sản, còn xã hội cởi mở hơn với sáng tạo đương đại, thì tranh luận này không vô ích.
Trái lại, nó góp phần làm cho văn hóa Việt Nam được quan tâm hơn, được nói đến nhiều hơn và có thêm cơ hội bước ra thế giới bằng ngôn ngữ của thời đại.
* Ông có lưu ý gì tới các nghệ sĩ trẻ sử dụng, sáng tạo trên chất liệu văn hóa truyền thống?
– Đây là xu hướng cần được khuyến khích. Di sản văn hóa không thể chỉ sống trong bảo tàng, trong sách giáo khoa hay trong các nghi lễ trang trọng. Di sản phải tiếp tục được “kích hoạt” trong đời sống đương đại, trong âm nhạc, điện ảnh, thời trang, thiết kế, trò chơi điện tử, du lịch, truyền thông số.
Khi người trẻ đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm sáng tạo, họ đang mở thêm những con đường mới để công chúng hôm nay, nhất là công chúng trẻ, đến gần hơn với văn hóa dân tộc.
Nhìn ra thế giới, Hàn Quốc rất thành công khi đưa hanbok, cung điện, chữ Hangeul, âm nhạc dân gian, ẩm thực vào K-pop và điện ảnh. Nhật Bản cũng làm rất tốt việc chuyển hóa samurai, kimono, ukiyo-e, trà đạo, Thần đạo vào anime, game, thời trang, du lịch.
Điều quan trọng là họ không chỉ “trang trí” bằng truyền thống, mà biến truyền thống thành bản sắc cạnh tranh, thành sức mạnh mềm quốc gia. Việt Nam hoàn toàn có thể đi theo con đường đó, với kho tàng văn hóa vô cùng phong phú của mình.
Tuy nhiên, càng sáng tạo với chất liệu văn hóa, nghệ sĩ càng cần hiểu sâu về chất liệu ấy. Tôi nghĩ có ba lưu ý quan trọng.
Thứ nhất, phải nghiên cứu nghiêm túc, không sử dụng biểu tượng chỉ vì đẹp, lạ hoặc dễ tạo hiệu ứng.
Thứ hai, nên tham vấn chuyên gia văn hóa, lịch sử, mỹ thuật, bảo tàng, dân tộc học khi dùng các biểu tượng có giá trị lâu đời.
Thứ ba, phải luôn tự hỏi: hình ảnh này có làm công chúng hiểu hơn, yêu hơn, tự hào hơn về văn hóa Việt Nam không? Nếu câu trả lời là có, sáng tạo ấy rất đáng được cổ vũ.
Như Thanh Niên thông tin, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) Bộ Công an vừa khởi tố 5 vụ án, 7 bị can về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, quy định tại điều 225 bộ luật Hình sự. Động thái này được đưa ra khi thực hiện công điện của Thủ tướng về đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Liên quan đến vụ việc, vấn đề về xâm phạm bản quyền tiếp tục trở thành đề tài được bàn luận trên mạng xã hội.
Trong bài đăng mới đây, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung chia sẻ trong quá trình làm nghề, anh đã quen với việc bị ăn cắp chất xám và lợi nhuận, từ lần đầu tiên vào năm 2008. Chia sẻ về giai đoạn đó, nam nhạc sĩ cho biết nó là cú sốc mà bản thân phải chịu vì “bạn có cảm giác thế nào khi đọc thấy tổng kết doanh thu nhạc chuông chờ từ các nhà mạng cho 1 bài hit của mình là 1,7 tỉ đồng mà người nhận không phải mình”.
Thậm chí, khi anh hỏi bên ê kíp ca sĩ thì chỉ được câu trả lời qua loa và nhận số tiền 30 triệu đồng. Chính khoảnh khắc đó khiến Nguyễn Văn Chung nhận ra rằng: “Không phải ai làm nghệ thuật cũng vô tư như mình, mà đó chính là kinh doanh”.
Từ sau vụ việc, Nguyễn Văn Chung bắt đầu cẩn trọng hơn trong các văn bản, hợp đồng. Song nam nhạc sĩ cho rằng sự phát triển công nghệ quá nhanh, những nền tảng mới xuất hiện nên có những luật mới mà người làm nghệ thuật không nắm được. Thậm chí anh kể từng có người tự xưng là luật sư bản quyền, thuyết phục mình ký giấy ủy quyền để đòi lại số tiền đã thất thoát, nhưng sau đó lại mang giấy ủy quyền những bài hát đó tiếp tục ký bán cho các công ty khác để hưởng lợi.
Qua mỗi vụ, Nguyễn Văn Chung học hỏi thêm những kinh nghiệm cho bản thân. Trong quãng thời gian nhạc sĩ Nhật ký của mẹ lên tiếng về vấn đề bản quyền, có người từng trách rằng “nhạc sĩ mà sao cứ suốt ngày nói về tiền”. Anh chia sẻ: “Tôi không thể giải thích cho tất cả mọi người hiểu được rằng những bài hát mà nhạc sĩ sáng tác đều là tài sản trí tuệ của riêng mình và là tài sản để lại cho con cháu, việc mình đòi quyền lợi cho những gì xứng đáng nhận được từ thành quả lao động là một điều hết sức bình thường trong xã hội, tương tự như việc đi làm phải được trả lương và được bảo vệ quyền lợi”.
Sau những vụ việc đó, Nguyễn Văn Chung chọn tự sản xuất những bài hát mình làm chỉ cố gắng cho đỡ thất thoát. Tuy nhiên, cũng nhiều lần những ca khúc của anh bị khiếu nại, khiến “tự dưng mình phải đi xin những đơn vị đó hỗ trợ nhả khiếu nại cho bài của mình”.
“Điều đó cũng xảy ra với những bài hát về gia đình, thiếu nhi và quê hương đất nước của tôi. Số tiền mất tôi đã rất tiếc, tuy nhiên tôi cảm thấy thật khó xử khi các đơn vị, trường học, các chương trình phi lợi nhuận, các chương trình phục vụ quần chúng - chính trị... mà tôi đã cho phép sử dụng miễn phí cũng bị đánh gậy và gây khó dễ trong việc đăng tải - phát sóng”, anh chia sẻ.
Theo Nguyễn Văn Chung, việc pháp luật vào cuộc vụ bản quyền đối với anh là một tín hiệu đáng mừng. Điều đó giúp nam nhạc sĩ có niềm tin rằng mình sắp thật sự được bảo vệ, còn những người ăn cắp chất xám sẽ bị trừng trị nghiêm khắc và bản quyền âm nhạc sẽ được tôn trọng. Trao đổi với chúng tôi, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho biết bài đăng là quan điểm của anh về vụ việc.
Ngôi sao từng đoạt giải Oscar - Meryl Streep, hiện 76 tuổi, cho biết bà đã kiên quyết đòi mức cát sê cao hơn và thậm chí đã nghĩ đến chuyện nghỉ hưu trước khi chính thức ký hợp đồng tham gia bom tấn The Devil Wears Prada phần 1 năm 2006.
Chia sẻ trong chương trình Today phát sóng hôm 29.4, nơi bà hội ngộ cùng các bạn diễn Anne Hathaway, Emily Blunt và Stanley Tucci để quảng bá phần tiếp theo của The Devil Wears Prada, Meryl Streep kể lại: "Tôi đọc kịch bản và thấy nó rất tuyệt. Họ gọi điện, đưa ra một đề nghị và tôi đã nói: Không, tôi sẽ không nhận vai này".
Bà nói thêm: "Tôi biết bộ phim sẽ thành công, nên muốn thử xem nếu mình nâng gấp đôi mức cát sê thì sao... Và họ lập tức đồng ý".
Nữ diễn viên chia sẻ đây là một bài học lớn: "Lúc đó tôi nghĩ, mình đã 50, 60 tuổi rồi mà đến giờ mới hiểu rằng mình có thể làm như vậy. Tôi cảm thấy họ cần tôi. Tôi đã sẵn sàng nghỉ hưu. Đó là một bài học".
Cuối cùng, Meryl Streep được cho là nhận khoảng 4 triệu USD cho nhân vật Miranda Priestly, vai diễn mang về cho bà giải Quả cầu Vàng cùng đề cử Oscar nhờ màn hóa thân thành tổng biên tập lạnh lùng của tạp chí thời trang Runway trong The Devil Wears Prada, được lấy cảm hứng từ cựu tổng biên tập Vogue - Anna Wintour.
Trong khi đó, Anne Hathaway nhận khoảng 1 triệu USD - mức thù lao cao nhất của cô vào thời điểm đó. Emily Blunt được cho là nhận khoảng 800.000 USD, còn mức cát sê của Stanley Tucci không được công bố.
Bộ phim sau đó trở thành hiện tượng toàn cầu, thu về hơn 325 triệu USD.
Trong buổi trò chuyện này, Meryl Streep tiết lộ ý tưởng về phần tiếp theo của The Devil Wears Prada đã được bàn tới từ năm 2009. "Họ đã bắt đầu nói về phần 2, nhưng tất cả chúng tôi đều chờ đến khi có một ý tưởng thực sự tốt", bà cho biết.
Emily Blunt nói thêm: "Chúng tôi đều nghĩ rằng nếu làm thì phải có đủ cả bốn người quay lại".
Meryl Streep cho rằng thế giới cần thay đổi để câu chuyện mới trở nên hợp lý: "Các nhân vật phải đối diện với những biến chuyển trong ngành báo chí, xuất bản và cả chính trị. Mọi thứ đã đảo lộn và chính điều đó tạo nên câu chuyện".
Theo nhiều nguồn tin, Meryl Streep nhận khoảng 20 triệu USD cho The Devil Wears Prada 2.
Dù sở hữu dàn sao đình đám, The Devil Wears Prada 2 đang nhận về nhiều ý kiến trái chiều từ giới phê bình. Một số đánh giá cho rằng kịch bản thiếu sức nặng, bị xem là phiên bản nhạt hơn so với phần đầu, dù vẫn được dự đoán sẽ thống trị phòng vé.
Nhà phê bình Kate Erbland của IndieWire nhận xét Meryl Streep vẫn "sắc sảo và hài hước cay độc" trong vai Miranda Priestly, nhưng cho rằng cốt truyện khá mỏng và thiếu đi sức hút vốn có. Trong khi đó, Moira Macdonald của The Seattle Times thẳng thắn cho rằng "phim thiếu đi sự tinh nghịch của phần đầu...".
Guy Lodge từ Variety nhận định đây là một bộ phim "kém hơn ở hầu hết các khía cạnh: từ kịch bản, cảm xúc đến cách thể hiện điện ảnh". Damon Wise của Deadline thậm chí cho rằng phim "gần như không có câu chuyện rõ ràng", dù vẫn dành lời khen cho Stanley Tucci.
Ở chiều tích cực hơn, David Rooney từ The Hollywood Reporter cho rằng phim hấp dẫn nhất khi khai thác yếu tố hoài niệm. Brian Truitt của USA Today đánh giá cao "phản ứng hóa học ấm áp" giữa Anne Hathaway và Stanley Tucci.
Justin Chang của The New Yorker nhận xét phần 2 vẫn là "một câu chuyện cổ tích hào nhoáng giữa Manhattan" và thậm chí có những điểm tinh tế hơn bản gốc.
Bất chấp phản ứng không quá nồng nhiệt, The Devil Wears Prada 2 vẫn được dự đoán sẽ có màn ra mắt ấn tượng. Theo Variety, phim có thể đạt 75 - 80 triệu USD tại Bắc Mỹ trong tuần đầu, thậm chí lên tới 90 - 100 triệu USD nhờ sức hút từ phần phim gốc.
Trên thị trường quốc tế, doanh thu mở màn dự kiến khoảng 100 triệu USD, nâng tổng doanh thu toàn cầu cuối tuần đầu tiên lên mức 175 - 190 triệu USD.
Đáng chú ý, 20th Century Studios được cho là đã chi khoảng 100 triệu USD cho riêng khâu sản xuất, chưa bao gồm chi phí marketing toàn cầu, cao hơn đáng kể so với kinh phí 40 triệu USD của phần 1 bộ phim này năm 2006.
Dù giới phê bình còn nhiều hoài nghi, phần 2 vẫn đang sải bước mạnh mẽ trên đường đua phòng vé, cho thấy sức hút bền bỉ của bộ phim về thời trang đình đám này.
Tập 14 của chương trình Mảnh ghép hoàn hảo mở ra một câu chuyện gia đình đầy thực tế của Ngọc Tươi (nghệ nhân đờn ca tài tử) và Văn Xị (nhân viên bảo vệ). Dù cả hai đều từng trải qua đổ vỡ và mong muốn xây dựng tổ ấm hạnh phúc, nhưng sau 4 năm về chung một nhà, những rạn nứt bắt đầu xuất hiện từ chính sinh hoạt thường nhật trong cuộc sống hôn nhân.
Chị Ngọc Tươi và chồng chia sẻ trong chương trình Mảnh ghép hoàn hảo
Nữ khách mời bộc bạch: “Quãng thời gian đầu mọi thứ êm ấm, vui vẻ và hạnh phúc lắm. Nhưng chỉ được giai đoạn đầu thôi, mấy tháng sau lại lùm xùm. Tôi làm gì mẹ cũng không đồng ý hết. Mẹ chồng với nàng dâu cứ lục đục hoài, làm chuyện gì cũng không xong hết”.
Nút thắt lớn nhất trong cuộc hôn nhân này chính là vấn đề tài chính. Ngọc Tươi cho biết khi về sống chung, mẹ chồng yêu cầu anh Văn Xị phải giao toàn bộ tiền lương cho bà. Khi nữ khách mời đề nghị được quản lý chi tiêu để quán xuyến việc nhà, mẹ chồng không đồng ý, thậm chí la mắng lớn tiếng và kiên quyết giữ tiền.
Giải thích về điều này, anh Văn Xị chia sẻ rằng trước khi cưới, anh vẫn duy trì thói quen đưa lương cho mẹ. Việc thay đổi thói quen này sau khi có gia đình riêng khiến bà khó chấp nhận. Anh ngậm ngùi: “Tôi nghĩ ba mẹ lớn tuổi nên cũng khó tính hơn”.
Dù mệt mỏi với những va chạm, Ngọc Tươi khẳng định chưa bao giờ có ý định ra ở riêng vì mẹ chồng đã lớn tuổi. Tuy nhiên, sự khác biệt về quan điểm sống và cách quản lý tiền bạc khiến không khí gia đình luôn căng thẳng.
Theo dõi câu chuyện, chuyên gia tâm lý nhận định phản ứng của mẹ chồng không hẳn xuất phát từ giá trị vật chất của đồng tiền. Theo cô, người già thường sợ sự thay đổi và cảm thấy mất đi vị trí độc tôn, quen thuộc khi con trai có vợ.
“Chúng ta không thể thay đổi người khác, đặc biệt là người lớn tuổi, nhưng có thể thay đổi cách đón nhận sự việc. Khi hai vợ chồng đồng lòng và vững vàng, mọi mâu thuẫn với mẹ chồng đều có thể được hóa giải”, chuyên gia chia sẻ.
Đồng quan điểm, MC Đại Nghĩa cho rằng sự thiếu hụt trong giao tiếp chính là nguyên nhân khiến mâu thuẫn kéo dài suốt 4 năm. Anh góp ý: “Với người chồng, cần trò chuyện, chia sẻ nhiều hơn để vợ cảm thấy được thấu hiểu. Với người vợ, tận dụng tính cách hoạt bát của một người làm nghệ thuật để chủ động kết nối, xóa tan khoảng cách với chồng”.
