3 tháng sau khi Mỹ – Israel mở chiến dịch tấn công Iran, các cuộc giao tranh nóng đã dừng lại nhờ lệnh ngừng bắn, nhưng lệnh phong tỏa cảng biển của Washington và việc Tehran kiểm soát eo biển Hormuz đã tạo ra thế bế tắc toàn diện ở tuyến đường biển huyết mạch với năng lượng toàn cầu.
Đến nay, không bên nào chịu nhượng bộ để mở lại eo biển Hormuz, khiến thiệt hại với kinh tế thế giới ngày càng trầm trọng và nguy cơ xung đột bùng phát trở lại đang tăng lên từng ngày. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tỏ ra mất kiên nhẫn với Iran và ngày 18/5 tuyên bố ông đã phê duyệt chiến dịch không kích Iran trở lại, nhưng đồng ý hoãn theo đề nghị của các nước vùng Vịnh để tiếp tục tạo điều kiện cho đàm phán.
Câu hỏi mà các nhà hoạch định chính sách đặt ra lúc này là tình trạng bế tắc trong đàm phán có thể kéo dài bao lâu trước khi các bên cạn kiên nhẫn và đi đến quyết định nối lại chiến sự.
Những lời kêu gọi nối lại hành động quân sự đang xuất hiện ngày càng nhiều tại Mỹ và Israel, khi một số quan chức lập luận rằng gia tăng áp lực bằng bom đạn có thể làm suy yếu vị thế của Iran và buộc họ phải khuất phục trên bàn đàm phán.
“Nhưng có một vấn đề lớn đối với lập luận này. Mỹ đã thử nghiệm nó, lặp đi lặp lại mà Iran vẫn không đầu hàng”, Danny Citrinowicz, chuyên gia cấp cao về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận xét.
Hãng thông tấn Reuters dẫn lời các quan chức Iran khẳng định việc nhượng bộ về chương trình tên lửa, năng lực hạt nhân hay quyền kiểm soát eo biển Hormuz không phải thỏa hiệp mà là đầu hàng, bởi chúng đóng vai trò như trụ cột tư tưởng quyết định sống còn của Cộng hòa Hồi giáo.
Citrinowicz cho rằng điều này cho thấy vì sao ngay cả cuộc đối đầu quân sự kéo dài cũng không thể khiến Tehran từ bỏ những lằn ranh đỏ của mình và lý do việc Mỹ đẩy căng thẳng leo thang hơn nữa cũng khó có thể thành công.
Đòn bẩy thời gian
Mỹ muốn Iran ngừng làm giàu uranium trong 20 năm và chuyển toàn bộ vật liệu hạt nhân sang nước này.
Trong khi đó, Iran muốn Mỹ – Israel chấm dứt các cuộc tấn công, được bảo đảm an ninh, bồi thường chiến tranh và được công nhận chủ quyền đối với eo biển Hormuz, những điều khoản mà Washington đến nay vẫn bác bỏ.
Tổng thống Trump cuối tuần trước cảnh báo Iran rằng “thời gian không còn nhiều”, đồng thời tuyên bố họ “tốt nhất nên hành động nhanh lên, nếu không sẽ chẳng còn lại gì”. Ông đe dọa nếu Tehran không đạt được thỏa thuận với Washington, họ sẽ phải đối mặt với “một khoảng thời gian vô cùng tồi tệ”.
Theo Ali Vaez từ Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, không bên nào chịu nhượng bộ để đạt được thỏa thuận bởi “cả hai đều tin thời gian ủng hộ mình và bản thân đang chiếm ưu thế”. “Chính suy nghĩ đó đang khiến thỏa thuận trở nên bất khả thi”, ông nói.
Hệ quả là một cuộc chiến sức bền đang tập trung vào eo biển Hormuz. Trước xung đột, eo biển này vận chuyển khoảng 25% lượng dầu thô và 20% lượng khí hóa lỏng toàn cầu. Hiện tại, Hormuz gần như bị đóng cửa, gây gián đoạn nguồn cung năng lượng, khiến thiệt hại kinh tế với Mỹ nói riêng và thế giới nói chung ngày càng tăng. Giá xăng tại Mỹ đã liên tiếp tăng trong những tuần qua, trong khi chính quyền Trump không còn nhiều công cụ hữu hiệu để hạ giá năng lượng.
Cựu quan chức phụ trách vấn đề Iran thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ Alan Eyre, người từng tham gia các cuộc đàm phán trước đây giữa Washington và Tehran, nhận định mục tiêu đạt được thỏa thuận giữa các bên đang nằm ngoài tầm với.
“Hai bên sẽ không bao giờ đạt được đồng thuận. Tổng thống Trump không chỉ muốn thắng, ông ấy muốn được nhìn nhận là đã nghiền nát Iran”, Eyre cho hay.
Iran lại coi kho dự trữ uranium làm giàu cũng như quyền kiểm soát eo biển Hormuz là những tài sản chiến lược cốt lõi quyết định sự tồn vong của quốc gia. “Vì vậy, Iran quyết tâm sử dụng những tài sản này để bảo đảm lợi ích”, một quan chức cấp cao nước này tuyên bố, đồng thời khẳng định đầu hàng “không phải một lựa chọn”.
“Chúng tôi chiến đấu, chúng tôi ngã xuống, nhưng chúng tôi không chấp nhận bị hạ nhục. Đầu hàng là điều hoàn toàn không có trong bản sắc của Iran”, ông nói.
Áp lực ngày càng tăng với Iran
Một quan chức Iran khác lập luận rằng Tehran thực chất đã thắng, không phải bằng cách đánh bại Washington về mặt quân sự, mà bằng việc không chịu khuất phục. Việc chiến dịch không kích do Mỹ – Israel thực hiện suốt nhiều tuần không thể khiến Iran lùi bước càng củng cố quan điểm ở nước này lâu nay rằng sở hữu uranium và kiểm soát eo biển Hormuz là yếu tố cốt lõi trong năng lực răn đe của họ.
“Tổng thống Trump muốn tuyên bố chiến thắng, nhưng Iran sẽ không giúp ông ấy làm được điều đó. Liệu nền kinh tế thế giới có chịu đựng nổi áp lực này không? Đây là câu hỏi mà ông Trump đang nợ thế giới câu trả lời”, quan chức Iran nói thêm.
Theo ông, thêm nhiều cuộc không kích hơn nữa cũng không thay đổi được tính toán của Iran mà chỉ đẩy nhanh tiến trình leo thang căng thẳng. Tehran sẽ không bao giờ từ bỏ làm giàu uranium hay cúi đầu trước tối hậu thư nếu không nhận được tín hiệu thỏa hiệp từ Washington.
Tuy nhiên, đằng sau lập trường cứng rắn, các nguồn tin Iran thân cận với chính quyền mô tả một thực tế nhiều mâu thuẫn hơn. Tehran không muốn kéo dài tình trạng “lửng lơ”, nhất là khi lạm phát leo thang, thất nghiệp trầm trọng và các đợt không kích vào những ngành công nghiệp then chốt đang khiến nền kinh tế vốn đã kiệt quệ ngày càng lao đao.
Thay vào đó, các nguồn tin cho biết Iran đang tìm kiếm một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt xung đột, mở cửa lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa, trước khi giải quyết những vấn đề nan giải hơn như gỡ bỏ trừng phạt hay hạn chế chương trình hạt nhân.
Về vấn đề hạt nhân, các nguồn tin Iran cho hay Tehran có thể pha loãng 440 kg uranium làm giàu ở cấp độ cao hoặc chuyển một phần ra nước ngoài, lý tưởng nhất là sang Nga, với lập luận rằng họ có thể lấy lại nếu Mỹ vi phạm thỏa thuận. Tuy nhiên, phía Mỹ từ chối đề xuất này.
Iran cũng đang thúc đẩy rút ngắn thời gian tạm dừng làm giàu uranium so với mức 20 năm mà Mỹ yêu cầu, đồng thời đòi được lấy lại toàn bộ 30 tỷ USD tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Tuy nhiên, Mỹ chỉ đồng ý giải phóng 1/4 số tài sản trên theo lộ trình.
Không có chỗ cho giải pháp quân sự
Iran đang tìm kiếm một cơ chế quản trị mới đối với Hormuz và từ chối quay lại trạng thái như trước xung đột, trong khi Mỹ kiên quyết yêu cầu mở cửa eo biển trở lại vô điều kiện. Đây được cho là bất đồng còn khó khỏa lấp hơn cả vấn đề hạt nhân.
Aaron David Miller, cựu quan chức kiêm nhà đàm phán Trung Đông của Mỹ, nhận định việc kiểm soát eo biển Hormuz sẽ là thước đo thành bại chính đối với Washington.
“Kết cục của vấn đề này có thể định hình chính sách đối ngoại của ông Trump”, Miller nói, thêm rằng Tổng thống Mỹ “đặc biệt nhạy cảm trước nguy cơ bị coi là bên thất bại”.
Nếu muốn mở lại Hormuz mà không đạt được thỏa thuận chính trị, Mỹ sẽ phải triển khai bộ binh để “kiểm soát lâu dài lãnh thổ Iran”, điều có thể gây ra rủi ro rất lớn với binh sĩ Mỹ, Miller cho hay.
Đồng tình với quan điểm trên, Ali Vaez lập luận rằng không có giải pháp quân sự nào cho vấn đề eo biển Hormuz ngoài một lựa chọn vô cùng tốn kém mà Tổng thống Trump có thể không sẵn lòng thực hiện như Miller nêu ra. Vì vậy, đàm phán vẫn là con đường khả thi duy nhất.
Dù chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đã đạt được những kết quả nhất định về mặt chiến thuật, chiến đấu cơ Mỹ vẫn không thể tung ra đòn dứt điểm mang tính chiến lược, Citrinowicz nhận xét.
“Mỹ không thể khiến chính quyền Iran sụp đổ mà chỉ khiến họ trở nên cứng rắn hơn. Quân đội Mỹ chưa xóa sổ được năng lực tên lửa của Iran, trong khi Tehran vẫn nắm trong tay uranium làm giàu cao”, ông nói.
Citrinowicz tin rằng việc đánh giá quá cao áp lực quân sự và coi thường khả năng chống chịu của Tehran tiềm ẩn những nguy cơ riêng đối với Mỹ.
“Điều này làm tăng nguy cơ Washington một lần nữa bước vào cuộc đối đầu với kỳ vọng rằng cứ tăng sức ép, đối phương sẽ phải đầu hàng, để rồi nhận ra rằng chính quyền Iran sẵn sàng chịu đựng nhiều tổn hại hơn dự tính”, ông nói.
Điều đó đẩy Tổng thống Trump vào thế bí, trên bàn cờ chiến lược nơi ông không thể đảo ngược hay kiểm soát những hệ lụy từ cuộc chiến với Iran, Robert Kagan, chuyên viên nghiên cứu cao cấp tại Viện Brookings, nhận định.
Bộ Tư pháp Mỹ ngày 2/6 thông báo dừng triển khai Quỹ Chống Vũ khí hóa 1776 trị giá gần 1,8 tỷ USD, sau khi thẩm phán Leonie Brinkema của Tòa án Liên bang Khu vực Đông Virginia ra lệnh tạm thời chặn bộ này thành lập chương trình triển khai hồi cuối tuần trước cho đến ít nhất là ngày 12/6, khi phiên điều trần mới được tổ chức.
Dù tuyên bố sẽ chấp hành phán quyết của tòa án, Bộ Tư pháp Mỹ vẫn bày tỏ sự phản đối gay gắt. Cơ quan này khẳng định Quỹ Chống Vũ khí hóa được thành lập hoàn toàn vì mục đích phi đảng phái - mở cửa cho cả người thuộc phe Dân chủ, Cộng hòa lẫn độc lập - nhằm bù đắp cho những cá nhân từng bị bức hại và đối xử bất công.
Ông Trump và các đồng minh Cộng hòa từ lâu cho rằng chính quyền Joe Biden đã dùng hệ thống tư pháp để nhắm vào họ một cách bất công. Theo khuôn khổ Quỹ Chống Vũ khí hóa 1776, ngân sách liên bang sẽ được dùng để bồi thường cho những cá nhân cho rằng họ từng bị chính quyền Biden nhắm mục tiêu, truy bức hoặc đối xử bất công vì động cơ chính trị.
Chương trình bị phe Dân chủ và nhiều tổ chức giám sát gọi là "quỹ đen", với các tiêu chí xét duyệt bị cho là thiếu minh bạch, có thể tạo lợi ích cho các đồng minh ông Trump.
Tranh cãi gia tăng sau khi những người ủng hộ ông Trump, trong đó có một số người từng bị truy tố vì liên quan vụ bạo loạn Đồi Capitol tháng 1/2021, bày tỏ ý định nộp yêu cầu nhận tiền. Ngay trong ngày đầu trở lại Nhà Trắng, ông Trump đã ân xá hoặc giảm án cho khoảng 1.500 bị cáo bị kết tội trong vụ bạo loạn, khẳng định họ bị đối xử bất công.
Theo giới quan sát, việc không kháng cáo phán quyết của thẩm phán Brinkema cho thấy chính quyền đang đối mặt sức ép lớn từ các nghị sĩ của cả hai đảng, những người có nhiều quan ngại nghiêm trọng về chương trình. Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson đã gặp ông Trump tại Nhà Trắng ngày 1/6 để thảo luận về quỹ này, CBS News dẫn nguồn thạo tin cho biết.
Sức ép lên đến đỉnh điểm trong cuộc họp kín của nhóm nghị sĩ Cộng hòa tại Thượng viện tháng trước, khi nhiều thượng nghị sĩ chất vấn quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche về quỹ này. Cuộc họp được mô tả là căng thẳng, với nhiều ý kiến bất bình về chương trình và thời điểm triển khai, khiến lãnh đạo Cộng hòa phải hủy kế hoạch bỏ phiếu về ngân sách cho các cơ quan thực thi nhập cư thuộc Bộ An ninh Nội địa.
Phe Dân chủ cũng đe dọa ép Thượng viện phải biểu quyết công khai về quỹ này, đẩy đảng Cộng hòa vào thế khó khi một số thượng nghị sĩ của họ có thể cùng phe Dân chủ phản đối chương trình. "Sẽ không ai có thể né tránh vấn đề này", Thượng nghị sĩ Dân chủ Adam Schiff của bang California, nói trong họp báo 1/6.
Lãnh đạo phe đa số Thượng viện John Thune cho biết ông đã trao đổi với ông Trump vào cuối tuần. "Tôi cho rằng cách xử lý tốt nhất là chính quyền khai tử quỹ này", ông Thune nói.
Theo Hãng tin AFP, Ngoại trưởng Tây Ban Nha Jose Manuel Albares ngày 9-4 tuyên bố Madrid sẽ mở lại đại sứ quán tại Iran, đồng thời cáo buộc Israel vi phạm luật pháp quốc tế và thỏa thuận ngừng bắn hai tuần ở Trung Đông khi tiến hành không kích vào Lebanon.
Phát biểu trước báo giới, ông Albares cho biết đã chỉ đạo đại sứ Tây Ban Nha tại Tehran quay lại nhiệm sở, khôi phục hoạt động đại sứ quán, nhằm tham gia các nỗ lực thúc đẩy hòa bình trong khu vực từ "mọi hướng có thể", kể cả từ thủ đô Iran.
Trước đó tại phiên họp hạ viện, ông Albares chỉ trích Israel "phớt lờ lệnh ngừng bắn và vi phạm luật pháp quốc tế" khi thả "hàng trăm quả bom xuống Lebanon" trong ngày 8-4.
Tây Ban Nha hiện là một trong những quốc gia phương Tây có lập trường cứng rắn nhất đối với các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel tại Iran và Lebanon.
Madrid cũng đã đóng cửa không phận với các máy bay liên quan đến xung đột, cho rằng đây là hành động "liều lĩnh và bất hợp pháp".
Cùng ngày, Anh cũng bày tỏ quan ngại về tình hình leo thang tại Lebanon. Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper cho biết London "rất mong muốn" lệnh ngừng bắn được mở rộng sang Lebanon, trước những hậu quả nhân đạo nghiêm trọng và làn sóng di dời quy mô lớn.
Phát biểu này được đưa ra trong chuyến công du vùng Vịnh của Thủ tướng Anh Keir Starmer, nhằm thúc đẩy các nỗ lực củng cố lệnh ngừng bắn và hướng tới một giải pháp hòa bình lâu dài.
Dù thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ - Iran đã được công bố trước đó, hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz chiến lược vẫn chưa được khôi phục hoàn toàn do vẫn còn xung đột tại Lebanon.
Anh kêu gọi mở lại tuyến đường thủy này một cách "đầy đủ và vô điều kiện", đồng thời nhấn mạnh không được phép áp đặt phí hoặc hạn chế đối với tuyến vận tải quốc tế quan trọng.
Trong khi đó tại Bắc Kinh, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ning cho biết nước này hy vọng "các bên liên quan có thể nắm bắt cơ hội hòa bình và sớm đưa khu vực trở lại ổn định" sau khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn
Theo bà Mao, Trung Quốc đã duy trì liên lạc với tất cả các bên và tích cực thúc đẩy hòa giải nhằm ngăn chặn xung đột lan rộng. Bắc Kinh cũng nhấn mạnh các bất đồng cần được giải quyết thông qua đối thoại và tham vấn.
Liên quan đến Lebanon, Trung Quốc nhấn mạnh chủ quyền và an ninh của quốc gia này cần được tôn trọng, đồng thời kêu gọi bảo đảm an toàn cho dân thường và hạ nhiệt căng thẳng khu vực.
"Tập đoàn quốc phòng nhà nước Ukroboronprom đã bố trí kho đạn ở thành phố Vyshneve, bất chấp luật pháp và Bộ tư lệnh Tối cao quân đội Ukraine đã cấm điều này", Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết hôm 11/7 và tuyên bố các lãnh đạo doanh nghiệp sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự.
Tập đoàn Công nghiệp Quốc phòng Ukraine (Ukroboronprom) là nhà sản xuất vũ khí lớn nhất của nước này, cũng là một trong 50 doanh nghiệp lớn nhất thế giới trong lĩnh vực công nghiệp vũ khí. Ukroboronprom quản lý nhiều công ty phụ trách phát triển, sản xuất, bán hàng, sửa chữa, hiện đại hóa vũ khí và đạn dược, cũng như hợp tác kỹ thuật quân sự với nước ngoài.
Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) đã xác định những người chịu trách nhiệm, trong đó có lãnh đạo hai công ty thuộc Ukroboronprom. Các phó giám đốc tập đoàn và một số quan chức khác cũng đang bị điều tra, danh tính của họ chưa được công bố.
Tổng thống Zelensky yêu cầu SBU phối hợp với lực lượng hành pháp để điều tra, kêu gọi các doanh nghiệp quốc phòng Ukraine không để tái diễn sự việc tương tự. "Chúng ta có những quy định về địa điểm phù hợp để cất trữ vũ khí và đạn dược, phải đảm bảo không có khu dân cư gần đó. Quá trình khôi phục thiệt hại phải diễn ra nhanh hơn, không chỉ riêng Vyshneve", ông cho hay.
Tuy nhiên, Tổng thống Zelensky và giới chức Ukraine chưa công bố những vũ khí nào được cất giữ tại nhà kho ở Vyshneve.
"Vẫn còn rất nhiều việc phải giải quyết. Chúng tôi không chỉ khắc phục hậu quả của trận tập kích mà còn phải xây dựng lại từng ngôi nhà, con phố và trả lại cho người dân cuộc sống bình thường lẫn cảm giác an toàn", tỉnh trưởng Kiev Mykola Kalashnyk nói hôm 11/7.
Quân đội Nga hôm 6/7 tập kích hàng loạt mục tiêu ở thủ đô Kiev và tỉnh cùng tên, trong đó có Nhà máy Chế tạo máy Zhulyany (Vizar) tại thành phố Vyshneve. Đây được cho là nơi sản xuất linh kiện cho tên lửa diệt hạm R-360 Neptune, cũng như tên lửa 5V55 và 48N6 cho tổ hợp phòng không S-300.
Video được người dân Vyshneve ghi hình cho thấy quầng lửa lớn bốc lên từ khu vực nhà máy Vizar, kèm theo hàng loạt vụ nổ thứ cấp và nhiều mảnh vỡ bắn ra xung quanh. Ít nhất hai vật thể phóng lên từ hiện trường rồi lao xuống khu chung cư ở khá xa, dường như là tên lửa bị kích hoạt do vụ nổ.
Gần 500 cư dân tại Vyshneve đã phải sơ tán do nguy cơ tiếp tục xảy ra nổ thứ cấp. Thủ tướng Yuliia Svyrydenko cho biết khoảng 130.000 m2 nhà dân đã bị hư hỏng, thêm rằng đây là thiệt hại lớn nhất đối với các khu dân cư tại Ukraine kể từ khi xung đột bùng phát.
Cơ quan Ứng phó Tình trạng Khẩn cấp Ukraine phải điều động 300 nhân viên tới hiện trường để giải quyết hậu quả.
Igor Mosiychuk, cựu nghị sĩ quốc hội Ukraine, cho biết tên lửa Nga đã đánh trúng "kho chứa đạn chùm và đạn pháo chứa uranium nghèo", khẳng định vật liệu này không gây ra mức phóng xạ nguy hiểm nhưng đã làm các vụ nổ trở nên mạnh hơn.
Theo ông Mosiychuk, cư dân địa phương được yêu cầu ở trong nhà và đóng kín cửa sổ sau vụ tấn công. "Tôi không biết tên khốn nào đã cho phép đặt kho đạn ở ngoại ô Kiev", cựu nghị sĩ Ukraine cho hay và kêu gọi cách chức Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov.
