Mỗi năm, khi tiếng trống bế giảng trường con vang lên cũng là lúc vợ chồng tôi bước vào một cuộc tranh luận quen thuộc: ai sẽ trông con suốt ba tháng hè? Người ngoài thường nghĩ nghỉ hè là khoảng thời gian đẹp nhất của tuổi thơ sau một năm học căng thẳng. Nhưng với nhiều gia đình trẻ ở thành phố như tôi, mùa hè đôi khi lại là áp lực âm thầm kéo theo mệt mỏi, tranh cãi và cảm giác bất lực.
Gia đình tôi có hai con, một bé 12 tuổi và một bé 7 tuổi. Vợ chồng đều làm giờ hành chính, không thể nghỉ dài ngày. Để con ở nhà một mình thì không yên tâm, mà thuê người trông trẻ cả ngày là khoản chi quá lớn. Còn để con suốt ngày ôm điện thoại, TV thì càng đáng lo hơn. Cuối cùng, như rất nhiều gia đình khác, chúng tôi thường chọn cách đưa con về quê cho ông bà chăm sóc trong dịp hè.
Nhiều năm liền, tôi từng nghĩ đó là giải pháp hợp lý. Ông bà ở quê có cháu cũng đỡ cô đơn. Mỗi lần nghe tin các cháu sắp về nghỉ hè, mẹ tôi lại tất bật dọn phòng, đi chợ mua đồ ăn ngon rồi khoe với hàng xóm rằng nhà sắp đông vui. Nhưng niềm vui ấy không kéo dài được lâu như tôi tưởng.
Hè năm ngoái, chỉ sau vài tuần đầu hào hứng, tôi nhận ra bố mẹ bắt đầu mệt mỏi. Hai đứa trẻ nhà tôi vốn quen sống trong căn hộ thành phố với điều hòa, wifi và điện thoại, gần như không thích nghi nổi với nhịp sống ở quê. Chúng thức khuya, ngủ nướng, cãi nhau suốt ngày. Phần lớn thời gian, chúng cắm mặt vào điện thoại để xem video, chơi game hoặc lướt web.
>> Gánh nặng chăm cháu nghỉ hè của ông bà ở quê
Tôi nhiều lần gọi điện nhắc con phải giúp quét sân, nhặt rau, rửa bát hay ít nhất là ngồi nói chuyện với ông bà vài phút. Nhưng những lời dặn dò từ xa nhanh chóng biến mất sau khi cuộc gọi kết thúc. Chỉ khi ông bà nghiêm khắc nhắc nhở, các con mới miễn cưỡng làm. Lúc đó tôi mới nhận ra, không phải cứ đưa con về quê là trẻ sẽ tự động sống tình cảm hơn hay hiểu giá trị gia đình hơn.
Nhiều phụ huynh đang lãng mạn hóa tuổi thơ ở quê như một “liều thuốc chữa lành” cho trẻ em thành phố. Nhưng khoảng cách thế hệ và lối sống hiện đại khiến điều đó ngày càng khó xảy ra. Ông bà bây giờ cũng không còn đủ sức khỏe để trở thành “bảo mẫu miễn phí” cho con cháu suốt ba tháng hè. Nhiều người đã ngoài 70 tuổi, đau lưng, mất ngủ, huyết áp cao nhưng vẫn phải dậy sớm nấu ăn, dọn dẹp và chạy theo những đứa trẻ hiếu động. Có người thương con cháu nên không than phiền, nhưng sự mệt mỏi hiện rõ trong giọng nói và dáng đi của họ.
Trong khi đó, nhiều phụ huynh thành phố đôi khi vô tình xem việc gửi con về quê như một cách “giải phóng trách nhiệm” mùa hè. Chúng ta tự an ủi rằng trẻ được gần gũi thiên nhiên, tránh xa áp lực học hành, nhưng thực tế nhiều đứa trẻ chỉ đổi từ chiếc sofa ở thành phố sang chiếc võng ở quê để tiếp tục dán mắt vào màn hình điện thoại.
Thực tế, mùa hè của trẻ em Việt Nam đang thiếu định hướng. Một số người bắt con học thêm triền miên vì sợ bị tụt lại, số khác để con trải qua ba tháng hè buông thả với điện thoại và Internet. Dường như, chúng ta chưa thật sự tạo ra được một mùa hè đúng nghĩa cho trẻ: vừa nghỉ ngơi, vừa trưởng thành.
Nhiều gia đình như tôi rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: không cho con về quê thì không ai trông. Còn cho về quê lại sợ ông bà quá tải và con sống thiếu kỷ luật. Điều đó phản ánh khoảng trống trong việc chăm sóc trẻ ngoài thời gian học chính khóa ở đô thị hiện nay.
Năm nay, sau nhiều suy nghĩ, tôi quyết định không gửi hai con về quê suốt ba tháng hè như trước nữa. Thay vào đó, tôi đăng ký cho các con tham gia một khóa trại hè ngắn ngày và cố gắng sắp xếp thời gian ở bên con nhiều hơn. Tình yêu gia đình không thể được xây dựng bằng sự phó mặc. Tôi không muốn ông bà kiệt sức trong vai trò giữ trẻ, cũng không muốn tuổi thơ của các con trôi qua chỉ với những ngày vô định.
Ở nhiều nước, trẻ em có rất nhiều lựa chọn mùa hè: thư viện cộng đồng, trại kỹ năng, hoạt động thể thao, lớp nghệ thuật hay các chương trình thiện nguyện. Tuy nhiên, tại Việt Nam, không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện cho con tham gia các khóa hè đắt đỏ ấy. Với tầng lớp lao động và công chức bình thường, mùa hè của con đôi khi chỉ được giải quyết bằng hai chữ “xoay xở”.
Một mùa hè ý nghĩa là khi con trẻ biết tự lập hơn, biết quan tâm người khác hơn và hiểu rằng nghỉ hè không đồng nghĩa với sống vô trách nhiệm. Vì thế, trẻ em không chỉ cần một nơi để được “giữ hộ” trong ba tháng nghỉ hè. Chúng cần sự hiện diện thật sự của gia đình và những trải nghiệm giúp chúng trưởng thành thay vì chỉ lớn thêm một tuổi sau mỗi mùa hè đi qua.
Tuần trước, tôi gặp lại một người bạn hơn 30 năm quen biết từ Sài Gòn ra Hà Nội chơi. Trong câu chuyện, anh vui vẻ kể vừa hoàn tất thủ tục sang tên toàn bộ căn nhà và mảnh đất được thừa kế ở TP HCM cho con trai. Khi tôi hỏi: "Thế sau này hai vợ chồng sống bằng gì?", anh cười rất tự tin: "Thì con nuôi chứ còn ai nữa".
Tôi không nghi ngờ tình yêu thương của con cái dành cho cha mẹ. Cũng không nghĩ con trai của bạn tôi là người vô trách nhiệm. Nhưng tôi thấy khó hiểu cho quyết định của bạn. Tại sao nhiều người lại chủ động đặt toàn bộ tuổi già của mình vào tay con cái, trong khi họ hoàn toàn có thể giữ cho mình một sự chủ động nhất định?
Tôi cũng có hai căn nhà. Một căn là nơi hai vợ chồng già đang sinh sống, căn còn lại tôi cho thuê để có một khoản thu nhập đều đặn mỗi tháng. Tiền thuê nhà đủ để chúng tôi trang trải chi phí sinh hoạt, tiền điện nước, thuốc men và những khoản phát sinh khi tuổi ngày càng cao. Nhờ vậy, tôi không phải ngửa tay xin tiền con mỗi tháng, cũng không phải cân nhắc xem có nên gọi điện nhờ con giúp một khoản tiền nào đó hay không.
Tôi luôn nghĩ, khi còn có khả năng tự lo cho mình thì đó là điều đáng quý nhất. Các con tôi đều đã trưởng thành. Tôi từng nói rõ với chúng rằng "nếu cần nhà để ở, bố mẹ sẵn sàng bán lại cho con căn nhà đang cho thuê với mức giá thấp hơn thị trường để hỗ trợ, chứ không phải cho không". Số tiền thu được, vợ chồng tôi sẽ gửi tiết kiệm hoặc đầu tư an toàn để có nguồn tài chính chăm sóc tuổi già. Khi nào cả hai qua đời, phần tài sản còn lại sẽ được chia cho con theo di chúc.
>> Bố mẹ có nhiều nhà, đất nhưng nói anh em tôi đừng trông đợi thừa kế
Tôi không nghĩ làm vậy là tính toán với con cái. Theo tôi, tình cảm gia đình sẽ bền vững hơn khi không đặt lên vai nhau những nghĩa vụ quá lớn về tài chính và hiếu nghĩa. Nếu cha mẹ còn giữ được sự độc lập, con cái cũng bớt áp lực. Chúng có thể chăm sóc cha mẹ bằng tình yêu thương, chứ không phải vì đang nắm toàn bộ tài sản thừa kế. Hoặc ngược lại, bố mẹ đã trao hết tài sản nên buộc phải cậy nhờ con.
Tôi từng chứng kiến không ít trường hợp cha mẹ sang tên nhà đất cho con cái quá sớm. Ban đầu, mọi chuyện vẫn rất vui vẻ. Nhưng vài năm sau, khi hoàn cảnh thay đổi, con cái lập gia đình, cha mẹ cần những khoản chi lớn, mâu thuẫn giữa các thế hệ bắt đầu xuất hiện. Có người phải sống như người ở nhờ trong chính căn nhà mình từng nỗ lực cả cuộc đời mới có được. Đáng buồn hơn, cũng có những cụ già phải nhẫn nhục chỉ vì sợ làm con phật ý.
Tất nhiên, không phải gia đình nào cũng như vậy. Có rất nhiều người con hiếu thảo, sẵn sàng chăm sóc cha mẹ đến cuối đời dù có được nhận tài sản hay không. Nhưng chính vì không ai biết trước tương lai nên tôi càng cho rằng cha mẹ không nên tự tước đi quyền chủ động của mình.
Giữ tài sản không có nghĩa là để làm khó con. Đó là giữ một "điểm tựa" cho chính mình. Khi còn tài sản, cha mẹ có quyền lựa chọn cách sống, cách chi tiêu và cả cách chăm sóc sức khỏe mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ ai. Điều đó cũng giúp các con yên tâm hơn vì biết bố mẹ vẫn có khả năng tự lo cho cuộc sống của mình.
Theo tôi, tài sản nên là món quà cuối cùng cha mẹ để lại, chứ không nên trao hết khi bản thân vẫn còn cần đến nó. Yêu con không có nghĩa là cho con tất cả càng sớm càng tốt. Cách yêu con đúng đắn nhất là tự chuẩn bị cho tuổi già của mình thật chu đáo để không trở thành gánh nặng cho con cái.
"Ba mẹ tôi có hai người con: chị gái tôi đã lập gia đình và có một con gái, còn tôi thì chọn không sinh con. Ba mẹ hẳn tính đường dài nên đã dồn hết sự quan tâm, yêu thương, lẫn tiền bạc cho gia đình chị gái tôi vì tin rằng họ sẽ được trông cậy khi về già.
Tuy vậy, sau khi mượn sổ đỏ của cha mẹ vay thế chấp để con gái du học ở Mỹ, gia đình chị bắt đầu kế hoạch di cư. Họ công khai ý định đó và từ từ thoái thác mọi nghĩa vụ chăm sóc. Ba mẹ tôi giờ ngồi trên đống lửa, hết lo sợ mất nhà nếu con không trả lãi đúng hạn, lại lo lắng đến ngày cả gia đình con đi Mỹ hết.
Phần tôi - đứa con không được trông đợi, không được yêu thương, không được đầu tư mà còn bị cha ép cưới, mẹ mắng chửi, đuổi khỏi nhà - sớm nhận thức được mối quan hệ lợi ích trong gia đình nên đã quyết rời đi, sống tự lập, tự quyết".
Đó là chia sẻ của độc giả Windynguyen xung quanh câu chuyện "Vỡ mộng khi coi con là 'bảo hiểm tuổi già'". Trước đây, các gia đình Việt thường có nhiều thế hệ sống chung một mái nhà. Cha mẹ nắm giữ đất đai, tài sản và là trung tâm của gia đình. Trong bối cảnh ấy, mô hình "trẻ cậy cha, già cậy con" vận hành tương đối bền vững như một giải pháp an sinh tự nhiên. Nhưng mọi thứ đang thay đổi. Việt Nam đang là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Mô hình "tam đại đồng đường" (ba thế hệ ở chung nhà) vốn là nền tảng của tư tưởng "già cậy con" đang dần thay đổi.
Khảo sát Vietnam Aging Survey (VNAS) năm 2022 cho thấy gần 60% chi tiêu của người cao tuổi đến từ lao động và sự hỗ trợ của con cái, trong khi lương hưu và trợ giúp xã hội chiếm 15%. Hơn 10 triệu người cao tuổi Việt Nam đứng ngoài lưới an sinh, sống dựa vào khoản tích lũy ít ỏi hoặc trợ giúp từ gia đình; hơn 60% trong số này vẫn phải lao động, chủ yếu làm nông nghiệp hoặc các công việc phi chính thức bấp bênh.
>> Tôi sẵn sàng đánh đổi thừa kế để cha mẹ già vào viện dưỡng lão
Chỉ ra sai lầm của nhiều người khi thiếu sự chuẩn bị cho tuổi già, phụ thuộc hoàn toàn vào con cái, bạn đọc Tuy Nguyen nhấn mạnh: "Giao hết tài sản cho con cái là một sai lầm của rất nhiều phụ huynh mắc phải, để rồi sau đó chới với lúc về già. Tôi cũng có ba mẹ già và thấy rõ một điều rằng dù có sinh chục người con đi chăng nữa nhưng nếu chúng không hiếu thảo thì cũng vẫn không có người phụng dưỡng. Vậy nên tôi chọn cách chủ động dự phòng một khoản tiền về già cho bản thân để không bị phụ thuộc con cái về sau. Ngay cả khi con không phụng dưỡng thì tôi vẫn còn có một khoản để nhờ cơ sở y tế và thuê người chăm sóc. Nghe thì thật đau lòng nhưng đó là quy luật cuộc sống và ai cũng sẽ phải đón nhận mà thôi".
Cũng lựa chọn chuẩn bị từ sớm cho tuổi già của mình, độc giả Mocmien bày tỏ: "Tốt nhất là tuổi già dựa vào bản thân mình. Sinh con ra cho ăn học đầy đủ là được. Nếu ai có điều kiện hơn thì có thể tạo bước đệm vào đời cho con cái, còn không có thì để chúng tự bơi, vì bố mẹ đã cho 'cần câu cơm' rồi. Tôi cứ cho sẵn mỗi đứa một cái nhà, làm gì thì tùy. Còn tôi ở một nhà riêng, một nhà để phòng thân, đóng sẵn bảo hiểm xã hội ở mức cao nhất, sau cũng có lương hưu rủng rỉnh, chẳng cần phụ thuộc đứa nào. Bản thân tôi cũng không thích ai phụ thuộc mình và mình cũng không thích phụ thuộc ai, nên cứ tự lo cho đời mình thôi".
Đồng quan điểm, bạn đọc Vinaguy kết lại: "Tôi cũng chọn giải pháp tích lũy tài chính từ sớm: một phần giữ lại cho mình về già, phần còn lại cho con. Cứ thử hỏi, chúng ta chăm sóc cha mẹ già của mình đã tốt chưa? Đã hết lòng vì bố mẹ chưa? Lúc bố mẹ chúng ta mất đi, chúng ta có hối hận vì có gì đó chưa làm được cho ông bà chưa?
Khi trả lời được hết các câu hỏi này với đáp án nghiêng về chăm sóc bố mẹ thì hãy đẻ nhiều con để sau này chúng chăm sóc mình. Còn nếu câu trả lời nghiêng về hướng bản thân còn gia đình riêng, con cái của mình, kiếm sống vật vờ, chưa đủ sống, nên chưa thể chăm sóc được bố mẹ như mong muốn thì khi đó sẽ biết cách xử lý tình huống này".
Tôi là một giáo viên đã dạy Toán hơn 40 năm ở bậc phổ thông. Đọc nhiều ý kiến trái chiều về môn học này thời gian qua, tôi muốn chia sẻ góc nhìn của mình, không phải để tranh luận hơn thua, mà để nói rõ giá trị cốt lõi của Toán học:
Trước hết, tôi cho rằng nhiều người "quay lưng" với Toán vì từng học nó như một nghĩa vụ: học để thi, để "trả nợ", chứ không phải học để hiểu. Khi không nắm được bản chất, người ta dễ chán nản, rồi đi đến phủ nhận toàn bộ giá trị của môn học. Nhưng Toán không phải tự nhiên được xem là khoa học cơ bản, cũng không phải ngẫu nhiên mà nó hiện diện ở mọi cấp học.
Trong quá trình dạy học, tôi thấy rõ, Toán không chỉ là con số hay công thức. Có bao giờ bạn than phiền "không biết bắt đầu công việc từ đâu"? Toán cho ta câu trả lời đấy. Nó dạy người ta cách bắt đầu một vấn đề khi còn mơ hồ, giống như việc rút gọn một biểu thức để nhìn rõ bản chất; dạy ta cách phân tích rồi tổng hợp, như khi giải một bài hình học. Những thứ nhiều học sinh cho là "khô khan" như định nghĩa, định lý, tiên đề thực chất chính là công cụ tư duy. Bỏ qua công cụ thì không thể làm việc hiệu quả, cũng giống như vào bếp mà thiếu dụng cụ thì khó có một bữa ăn tử tế.
Học sinh sợ Toán, theo tôi, phần lớn không phải vì Toán quá khó, mà vì thiếu sự kiên nhẫn. Đây là môn học có tính kế thừa rất cao: chưa hiểu bước trước thì khó đi tiếp bước sau. Khi nền tảng không vững, cảm giác "Toán khó" là điều dễ hiểu.
Tôi cũng không đồng tình với quan điểm cho rằng học Toán là vô ích, rằng những kiến thức như tích phân, đạo hàm hay đa thức "không dùng vào đâu". Nếu vậy, có lẽ cũng có thể phủ nhận nhiều môn học khác. Vấn đề không nằm ở việc áp dụng trực tiếp từng công thức, mà ở chỗ Toán rèn cho người học cách suy nghĩ có căn cứ: dựa trên giả thiết, dữ kiện, lập luận rõ ràng, thay vì cảm tính. Một người quen tư duy như vậy khi bước vào đời sẽ biết cách tìm lời giải cho vấn đề, thay vì né tránh.
>> Kiến thức tích phân, đạo hàm 'vứt sọt rác' sau khi tôi ra trường
Thực tế hiện nay có một nghịch lý: nhiều người than Toán khó, xa rời thực tế, nhưng số học sinh giỏi, điểm cao lại rất nhiều. Điều đó cho thấy vấn đề không hoàn toàn nằm ở bản thân môn học, mà còn ở cách học, cách dạy và cách đánh giá.
Ở góc độ hệ thống, tôi cho rằng ngành giáo dục cần nhìn lại cách kiểm tra, đánh giá để tránh chạy theo thành tích. Khi điểm số trở thành mục tiêu chính, việc dạy và học dễ bị lệch khỏi thực chất. Chương trình và đề thi cũng cần được rà soát để phù hợp hơn, giúp học sinh hiểu và vận dụng, thay vì chỉ luyện kỹ năng làm bài.
Tôi cho rằng mỗi bên đều có phần việc của mình. Phụ huynh và học sinh cần nhìn nhận đúng về Toán, học nghiêm túc thay vì chạy theo điểm số; nếu thấy không phù hợp, có thể chọn hướng khác, thay vì cố theo rồi chán nản. Giáo viên cần nắm vững chương trình, hướng dẫn học sinh cách tư duy và phương pháp học. Còn cơ quan quản lý nên lắng nghe ý kiến từ người dạy trực tiếp để điều chỉnh kịp thời.
Với tôi, Toán chưa bao giờ chỉ là những con số. Nó là công cụ để ta suy nghĩ và giải quyết vấn đề một cách khoa học. Và nếu học đúng cách, giá trị đó không dừng lại trong lớp học.
