Những người bán vé số dạo đang rơi vào tình trạng 3 không: không hợp đồng lao động, không bảo hiểm xã hội và không bảo hộ an toàn lao động. Mặc dù họ là người trực tiếp mang lại nguồn thu khổng lồ cho ngân sách (khoảng 52.000 tỉ đồng nộp ngân sách năm 2025), nhưng địa vị pháp lý của họ lại cực kỳ mờ nhạt.
Trên thực tế, Nghị định 30/2007/NĐ-CP về kinh doanh xổ số hiện chỉ tập trung điều chỉnh mối quan hệ giữa doanh nghiệp xổ số và các đại lý. Trong khi đó, mối quan hệ giữa đại lý và người bán dạo - khâu quan trọng nhất trong chuỗi phân phối lại bị bỏ ngỏ, dẫn đến việc các đại lý tự đặt ra những "luật chơi" riêng.
Mô hình "mua đứt bán đoạn" hiện nay bắt người bán lẻ phải gánh toàn bộ rủi ro kinh doanh, từ vé tồn đến vé giả, trong khi họ chỉ được hưởng mức hoa hồng ít ỏi; đi kèm đó là hệ thống an sinh xã hội không được đảm bảo kéo theo nhiều bấp bênh, gánh nặng cơm áo gạo tiền.
Liên quan kiến nghị của đại biểu Quốc hội về việc sửa đổi các quy định nhằm tăng quyền lợi cho người bán vé số dạo, nhiều luật sư cho rằng đề xuất này có cơ sở khi lực lượng bán vé số hiện chưa được bảo đảm đầy đủ về thu nhập và an sinh.
Cụ thể, luật sư kiến nghị rà soát Nghị định 122/2017/NĐ-CP (quy định một số nội dung đặc thù về cơ chế quản lý tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động đối với doanh nghiệp kinh doanh xổ số) và các thông tư liên quan để quy định minh bạch hơn cơ chế phân chia lợi nhuận, bổ sung chính sách hỗ trợ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; đồng thời xác lập vị trí pháp lý phù hợp cho người bán vé số dạo trong hệ thống kinh doanh xổ số.
Luật sư Hoàng Hà, Đoàn luật sư TP.HCM cho rằng đề xuất tăng quyền lợi cho người bán vé số dạo là có cơ sở. Bởi pháp luật hiện hành đã quy định mức trần hoa hồng dành cho đại lý xổ số nhưng chưa có mức sàn dành riêng cho người bán lẻ cuối cùng. Vì vậy, thu nhập của người bán vé số dạo hiện phụ thuộc vào nhiều cách phân chia của từng đại lý.
Cụ thể, Nghị định 122 giao doanh nghiệp kinh doanh xổ số chi hoa hồng cho đại lý xổ số, Thông tư 138 năm 2017 của Bộ Tài chính quy định mức chi hoa hồng đại lý do doanh nghiệp quyết định nhưng tối đa không vượt quá 15% doanh thu từ hoạt động kinh doanh xổ số.
Ngoài ra, người bán vé số dạo cũng chưa có địa vị pháp lý rõ ràng để được bảo vệ ổn định. Họ thường tự nhận vé từ đại lý để bán, tự chịu rủi ro nếu vé ế, vé rách, vé bị tráo hoặc tai nạn trong quá trình mưu sinh.
Từ đó, luật sư Hoàng Hà đề xuất ba hướng xử lý trước mắt:
Thứ nhất, cần sửa nghị định, thông tư chuyên ngành. Cụ thể là Thông tư 138 để quy định tỷ lệ hoa hồng tối thiểu phải đến tay người bán lẻ; đồng thời yêu cầu doanh nghiệp công khai cơ cấu chi trả, minh bạch việc giao nhận vé và thanh toán.
Thứ hai, hỗ trợ người bán vé số tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế từ quỹ phúc lợi doanh nghiệp và các nguồn hợp pháp khác, thay vì cố xếp họ vào quan hệ lao động bắt buộc khi chưa phù hợp với bản chất của quan hệ này theo quy định của bộ luật Lao động 2019.
Thứ ba, nhìn nhận người bán vé số dạo là nhóm lao động phi chính thức đặc thù trong chính sách công vì họ chính là mắt xích không thể thiếu để tạo doanh thu cho hệ thống xổ số.
Cùng quan điểm, luật sư Nguyễn Đình Thế, Đoàn luật sư TP.HCM cho rằng cần có giải pháp căn cơ hơn để giải quyết triệt để vấn đề và tăng quyền lợi cho người bán vé số dạo.
Theo luật sư Thế, trước hết cần quy định mức hoa hồng tối thiểu (sàn hoa hồng) cho người bán vé số dạo. Mức này nên được quy định ở mức 12 - 15% trên giá vé hoặc một khung tỷ lệ cố định để đảm bảo thu nhập thực tế.
Bên cạnh đó, nên áp dụng cơ chế "ký gửi - hoàn trả" vé tồn, tức người bán dạo chỉ thanh toán số vé đã bán được và có quyền trả lại vé chưa bán trước giờ quay số. Cơ chế này sẽ giúp giảm rủi ro ôm vé cho người lao động yếu thế.
Luật sư Thế cũng đề xuất ban hành hợp đồng mẫu giữa đại lý và người bán lẻ, quy định rõ tỷ lệ hoa hồng, trách nhiệm hỗ trợ khi xảy ra tai nạn hoặc bị lừa đảo.
Về dài hạn, luật sư kiến nghị cho phép các công ty xổ số trích một phần lợi nhuận, khoảng 1 - 2% lập Quỹ an sinh ngành xổ số, dùng để hỗ trợ trực tiếp đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện, mức hỗ trợ này có thể lên đến 50 - 70% và mua bảo hiểm y tế cho người bán vé số dạo. Khi người bán vé số dạo có được tấm thẻ bảo hiểm và sổ hưu trí, họ mới thực sự an tâm lao động và không còn là gánh nặng của xã hội khi về già.
Ngoài ra, cần khuyến khích thành lập các tổ chức đại diện như nghiệp đoàn hoặc hội nghề nghiệp để người bán vé số có tiếng nói tập thể khi thương lượng quyền lợi của chính mình. Sự đoàn kết này sẽ tạo ra tiếng nói đủ mạnh để đối trọng với quyền lực pháp lý của các đại lý, đảm bảo sự công bằng trong chuỗi giá trị xổ số.
Cũng theo luật sư, bảo vệ người bán vé số dạo không chỉ là hoạt động nhân đạo mà còn là trách nhiệm pháp lý và thước đo của một xã hội văn minh.
Trước đó, hôm 20.4, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về các vấn đề kinh tế - xã hội năm 2026 và kế hoạch 5 năm (2026 - 2030). Bà Châu Quỳnh Dao (đại biểu đoàn An Giang) dẫn số liệu của Bộ Tài chính năm 2025, riêng 21 công ty xổ số khu vực miền Nam đạt doanh thu 155.500 tỉ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 52.000 tỉ đồng.
Tuy nhiên, theo bà Dao, những người bán vé số dạo, chủ yếu là người yếu thế, người già neo đơn, phụ nữ, trẻ em khó khăn, người khuyết tật hoặc lao động di cư lại đang phải đối mặt với cuộc sống vô cùng bấp bênh.
Trong khi đó, các nghị định về phân phối lợi nhuận chưa có quy định cụ thể để chăm lo trực tiếp cho lực lượng lao động tự do này. Do không có hợp đồng lao động chính thức với các đại lý hay doanh nghiệp xổ số, người bán vé số dạo hoàn toàn không có bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế.
Bà Dao dẫn chứng: Với mức hoa hồng khoảng 1.000 đồng/tờ, một người bán vé số dạo phải làm việc cực nhọc cả ngày mới kiếm được khoảng 200.000 đồng. Trong khi có sự chênh lệch rất lớn giữa tiền lương của cán bộ nhân viên của công ty xổ số kiến thiết hay mức thu nhập của các đại lý lớn và người lao động tự do, nhóm yếu thế bán vé số dạo.
Đồng thời, đội ngũ bán vé số dạo cũng phải đối mặt với tai nạn giao thông, thời tiết khắc nghiệt, nạn tráo vé giả hay rủi ro ôm vé khi bán ế.
Từ đó, bà Châu Quỳnh Dao kiến nghị Chính phủ rà soát, hoàn thiện quy định pháp luật để công nhận vị trí xã hội của người bán vé số dạo, có chính sách hỗ trợ tiếp cận bảo hiểm xã hội tự nguyện và hỗ trợ đóng bảo hiểm cho người bán vé số dạo thông qua ngân sách hoặc trích từ quỹ phúc lợi của các công ty xổ số.
Cũng theo bà Dao, Chính phủ cần nghiên cứu, sửa đổi các nghị định, thông tư, đặc biệt là Nghị định số 122 theo hướng tiếp cận hài hòa, minh bạch về phân phối lợi nhuận giữa công ty xổ số, đại lý và người bán dạo.
Tin Gốc: Thanh Niên
