Hơn 2 thập kỷ qua, một kịch bản liên tục lặp lại trên thị trường khoáng sản chiến lược toàn cầu. Mỗi khi một doanh nghiệp phương Tây đổ vốn xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập, mức giá trên thị trường lập tức sụp đổ. Dòng vốn cạn kiệt, dự án đóng cửa và các công ty lần lượt nộp đơn phá sản.
Vũ khí tối thượng của Bắc Kinh để duy trì vị thế độc quyền không nằm ở tên lửa, mà công cụ duy nhất họ sử dụng chính là quyền định giá.
Cái bẫy chết người từ quyền định giá
Nắm giữ phần lớn sản lượng toàn cầu từ năm 2010, Trung Quốc hiểu rõ việc chỉ kiểm soát nguồn cung là chưa đủ. Họ thiết lập một rào cản vô hình thông qua Chỉ số giá kim loại châu Á (AMI). Theo Oilprice, đây là chuẩn định giá toàn cầu do Bắc Kinh hoàn toàn làm chủ.
Cơ chế vận hành của cái bẫy này vô cùng đơn giản nhưng mang lại hiệu quả tuyệt đối. Khi giá neo ở mức cao, các dự án khai thác ngoài Trung Quốc bắt đầu có lãi và thu hút hàng tỷ USD đầu tư. Ngay lúc đó, nguồn cung đột ngột được nới lỏng khiến giá thị trường lao dốc không phanh.
Cuộc khủng hoảng năm 2010 là minh chứng rõ nét nhất cho chiến lược này. Khi nguồn cung sang Nhật Bản bị siết chặt, giá dysprosium oxide vọt từ 90 USD/kg lên hơn 2.300 USD/kg. Một cơn sốt vàng bùng nổ kéo theo hàng loạt dự án tái khởi động tại Mỹ và Canada.
Nhưng đến năm 2016, mức giá rơi tự do xuống dưới 200 USD/kg. Hậu quả tất yếu là hàng loạt dự án phương Tây phá sản, điển hình là sự sụp đổ của Molycorp vào năm 2015. Các doanh nghiệp nhận ra họ không thể thắng trong một cuộc chơi mà đối thủ tự quyết định giá bán.
Cuộc chơi đổi luật và lực kéo chính sách
Dù vậy, mô hình thống trị 20 năm qua đang đứng trước nguy cơ sụp đổ khi nền tảng cốt lõi của thị trường thay đổi. Theo Reuters, Mỹ và Liên minh châu Âu vừa công bố kế hoạch hành động chung nhằm phối hợp chính sách thương mại khoáng sản chiến lược.
Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết hai bên cam kết giải quyết các thực hành phi thị trường đang làm méo mó chuỗi cung ứng. Các quốc gia phương Tây bắt đầu nghiên cứu cơ chế định giá tối thiểu điều chỉnh theo biên giới. Động thái này nhằm bảo vệ ngành khoáng sản nội địa trước áp lực cạnh tranh về giá.
Sự xuất hiện của công ty chế biến REalloys tại Bắc Mỹ đánh dấu một bước ngoặt lớn. Doanh nghiệp này thoát khỏi cái bẫy giá cả nhờ lực kéo từ chính sách thay vì phụ thuộc vào thị trường tự do.
Quy định mới của Mỹ sẽ cấm sử dụng vật liệu đất hiếm nguồn gốc Trung Quốc trong hệ thống vũ khí từ năm 2027. Nhu cầu bắt buộc này tạo ra một thị trường tiêu thụ ổn định và miễn nhiễm với những cú sốc giảm giá. Đồng thời, các dòng vốn chiến lược từ Ngân hàng EXIM Mỹ hay JOGMEC của Nhật Bản cung cấp nguồn lực dài hạn để các dự án yên tâm vận hành.
Thoát ly công nghệ và tham vọng tỷ USD
Điểm yếu chí mạng của phương Tây trước đây là sự phụ thuộc vào công nghệ tinh luyện. Một chuyên gia từng nhận định việc phụ thuộc một phần trăm vào công nghệ Trung Quốc cũng đồng nghĩa với việc phụ thuộc hoàn toàn. Bắc Kinh không chỉ bán thiết bị mà còn nắm giữ quyền kiểm soát kiến thức vận hành và bảo trì.
Để giải quyết bài toán này, REalloys đã hợp tác phát triển một quy trình xử lý hoàn toàn mới. Hệ thống vận hành bằng trí tuệ nhân tạo của họ chỉ cần 6 nhân sự thay vì 80 người như các nhà máy truyền thống. Dây chuyền này đồng thời cho ra đời sản phẩm kim loại có độ tinh khiết cao hơn rất nhiều.
Chuỗi cung ứng khép kín từ mỏ khai thác tại Canada đến nhà máy tinh luyện tại Ohio đang dần hình thành. Đến đầu năm 2027, cơ sở này dự kiến sản xuất 525 tấn neodymium-praseodymium và 30 tấn dysprosium oxide mỗi năm. Mục tiêu của họ là trở thành nguồn cung cấp đất hiếm nặng lớn nhất bên ngoài Trung Quốc.
Trong giai đoạn tiếp theo, sản lượng nam châm đất hiếm kỳ vọng đạt mức 20.000 tấn mỗi năm. Nhu cầu về vật liệu này được dự báo tăng mạnh dưới sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, xe điện và hạ tầng công nghệ. Các tập đoàn lớn như Microsoft, RTX hay Honeywell đang ngày càng khát nguồn nguyên liệu cho các trung tâm dữ liệu và hệ thống công nghiệp.
Kế hoạch hợp tác của Washington và Brussels cho thấy chuỗi cung ứng khoáng sản đã vượt khỏi ranh giới thương mại thuần túy để trở thành bài toán an ninh kinh tế. Giả định lâu nay về việc các doanh nghiệp luôn bị chi phối bởi thị trường tự do đang bị thách thức mạnh mẽ.
Những diễn biến trong 12 tháng tới sẽ là thước đo chính xác nhất cho việc liệu kỷ nguyên độc quyền định giá của Bắc Kinh có thực sự khép lại hay không.
Tin Gốc: Dân Trí
