Hưởng ứng Ngày Sức khỏe toàn dân 7-4, báo Sức Khỏe & Đời Sống phối hợp tổ chức chương trình tọa đàm trực tuyến với chủ đề “Sàng lọc ung thư phổi – Từ câu chuyện người bệnh đến nhu cầu chính sách quốc gia”.
Theo PGS.TS Đỗ Hùng Kiên – Phó giám đốc Bệnh viện K, thực tế điều trị cho thấy chỉ khoảng 20% bệnh nhân ung thư phổi đến viện ở giai đoạn sớm có thể phẫu thuật.
Phần lớn còn lại đã ở giai đoạn 3 hoặc 4. Khoảng 40 – 50% bệnh nhân ở giai đoạn 4; 25 – 30% ở giai đoạn 3. Khi đó mục tiêu điều trị không còn là chữa khỏi, mà chủ yếu kiểm soát bệnh, kéo dài sự sống.
Trong khi đó nếu phát hiện sớm, cơ hội sống thay đổi hoàn toàn. Tỉ lệ sống trên 5 năm ở giai đoạn 1 có thể lên tới 70 – 90%, thậm chí 92% ở giai đoạn rất sớm. Nhưng con số này giảm mạnh còn khoảng 10% ở giai đoạn 4.
Theo PGS Kiên, không chỉ khác biệt về cơ hội sống, phát hiện sớm còn giúp giảm đáng kể chi phí điều trị. Trường hợp người bệnh phát hiện ở giai đoạn rất sớm, chi phí phẫu thuật chỉ khoảng 20 – 30 triệu đồng nhờ có bảo hiểm. Nếu phát hiện muộn, chi phí điều trị kéo dài, có thể cao hơn rất nhiều lần.
Bên cạnh đó, PGS Kiên cũng cho rằng hiện nay với sự tham gia ngày càng lớn của trí tuệ nhân tạo (AI) trong y tế giúp phát hiện sớm tổn thương phổi.
Tại nhiều quốc gia như Nhật Bản, Malaysia, AI đã được ứng dụng trong phân tích hình ảnh X-quang, CT để phát hiện sớm tổn thương phổi.
AI có thể giúp phát hiện những tổn thương nhỏ mà mắt thường khó nhận ra, đồng thời rút ngắn thời gian đọc phim và hỗ trợ tuyến dưới.
“AI không thay thế bác sĩ, nhưng là công cụ rất quan trọng để mở rộng sàng lọc diện rộng, đặc biệt ở những nơi thiếu nhân lực”, PGS Kiên chia sẻ.
Dù lợi ích rõ ràng nhưng theo các chuyên gia, việc phát hiện sớm ung thư phổi tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Nguyên nhân không chỉ nằm ở nhận thức người dân mà còn ở hệ thống. Hiện nay việc tầm soát chủ yếu diễn ra rải rác tại một số cơ sở y tế, hoặc dựa vào khám sức khỏe định kỳ tự phát.
TS Lê Thái Hà, Phó cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), cho rằng khó khăn lớn nhất là sự không đồng đều về năng lực y tế cơ sở, cả về nhân lực lẫn trang thiết bị.
“Sàng lọc cần triển khai từ tuyến cơ sở, nhưng hiện nay nhiều nơi còn thiếu thiết bị như X-quang, CT liều thấp, cũng như nhân lực được đào tạo bài bản. Bên cạnh đó chi phí cũng là rào cản. Các kỹ thuật sàng lọc hiệu quả như CT liều thấp vẫn còn đắt đỏ và chưa được bảo hiểm y tế chi trả rộng rãi”, TS Hà nói.
Để triển khai hiệu quả tầm soát ung thư phổi, theo TS Hà, cần nhiều giải pháp đồng bộ như xây dựng chương trình sàng lọc ung thư phổi cấp quốc gia; ưu tiên nhóm nguy cơ cao; đầu tư trang thiết bị, đặc biệt tại y tế cơ sở; ứng dụng AI và kết nối tuyến trên – tuyến dưới. Ngoài ra cần có cơ chế hỗ trợ tài chính, mở rộng chi trả bảo hiểm và tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức.
Mục tiêu không chỉ là phát hiện bệnh mà còn giúp người dân nhận diện nguy cơ và chủ động quản lý sức khỏe.
Dự kiến trong thời gian tới, Bộ Y tế đặt mục tiêu đến năm 2028 mỗi người dân sẽ có hồ sơ sức khỏe điện tử, làm nền tảng cho việc theo dõi và sàng lọc lâu dài. Đồng thời các hướng dẫn chuyên môn về khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc sẽ được chuẩn hóa trên toàn quốc.
Nhiều người sau khi nhận kết quả kiểm tra sức khỏe có chỉ số cholesterol vượt ngưỡng đã lập tức chuyển sang chế độ ăn thanh đạm. Tuy nhiên, chỉ số LDL (cholesterol xấu) của một số người không những không giảm mà còn tăng vọt mất kiểm soát.
Bác sĩ Hoàng Hiên đã đăng tải một bài phân tích sâu về tình trạng này. Ông nhấn mạnh rằng khi nhắc đến tình trạng cholesterol vượt mức, vấn đề thực chất không nằm ở "dầu mỡ" mà nằm ở 3 yếu tố thường bị mọi người bỏ qua: Carbohydrate tinh chế, yếu tố di truyền và thiếu hụt chất xơ. Một khi lượng đường quá nhiều và chất xơ quá ít, dù bạn có ăn uống "sạch" đến đâu, cholesterol vẫn sẽ vượt tầm kiểm soát.
Bác sĩ Hoàng Hiên chia sẻ trên trang cá nhân rằng ông thường xuyên nhận được câu hỏi từ bệnh nhân tại phòng khám: "Tại sao tôi ăn rất thanh đạm mà cholesterol lại cao hơn?". Ông thẳng thắn thừa nhận, rất nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần không ăn dầu mỡ, không ăn thịt thì cholesterol sẽ ngoan ngoãn giảm xuống.
"Sai rồi. Chỉ số mỡ máu của nhiều người thực tế lại càng mất kiểm soát hơn sau khi chuyển sang chế độ ăn được gọi là 'thanh đạm' này", bác sĩ Hiên khẳng định.
3 "thủ phạm" ẩn mình khiến cholesterol xấu tăng vọt
Theo bác sĩ Hoàng Hiên, chỉ số LDL tăng cao có thể không phải do dầu mỡ, mà xuất phát từ:
Carbohydrate tinh chế - "Kẻ đẩy tay" thầm lặng: Đây mới là nguyên nhân thực sự khiến nồng độ insulin tăng cao, từ đó kích thích gan tổng hợp nhiều cholesterol hơn.
Yếu tố di truyền - "Vạch xuất phát" của mỗi người: Gene quyết định ngưỡng cholesterol cơ bản. Có những người mắc chứng tăng cholesterol máu gia đình bẩm sinh, dù chế độ ăn uống có lành mạnh đến đâu, chỉ số này vẫn sẽ ở mức cao.
Thiếu hụt chất xơ: Chất xơ hòa tan (có trong yến mạch, các loại đậu, rau xanh...) có khả năng hỗ trợ đào thải axit mật, đồng nghĩa với việc "cuốn trôi" cholesterol ra khỏi cơ thể. Tuy nhiên, lượng hấp thụ của người hiện đại thường không bằng một nửa mức khuyến nghị.
Chế độ ăn hiệu quả
Bác sĩ Hoàng Hiên nhấn mạnh, chiến lược ăn uống thực sự hiệu quả không nằm ở việc ăn thanh đạm đơn thuần, mà nằm ở cấu trúc bữa ăn. Ông đưa ra lời khuyên cụ thể:
Bữa sáng: Ưu tiên chất xơ cao + protein (Ví dụ: yến mạch + sữa chua).
Bữa trưa: Sử dụng dầu tốt + nhiều rau xanh (Ví dụ: dầu oliu + lượng lớn rau).
Bữa tối: Ít đường + kiểm soát tinh bột (Phần tinh bột chỉ nên bằng kích cỡ một nắm tay).
Thực tế, vấn đề của nhiều người không phải là ăn quá nhiều dầu mỡ, mà là "ăn sai tỷ lệ". Bác sĩ kết luận: "Khi lượng đường quá nhiều và chất xơ quá ít, dù chế độ ăn của bạn có sạch đến mấy, cholesterol vẫn sẽ biểu tình".
TS Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an), cho biết sầu riêng chứa nhiều vitamin như vitamin C, axit folic, thiamin, riboflavin, niacin, vitamin B6 và vitamin A. Sầu riêng còn giàu kali, có lợi cho huyết áp ở người khỏe mạnh, cùng các chất chống oxy hóa và tryptophan giúp cơ thể thư giãn nhẹ.
Tuy nhiên, sầu riêng không phải "hoa quả ăn nhẹ", mà giống một món tráng miệng giàu năng lượng. Dù không thuộc nhóm quá ngọt, nhưng cứ 100g sầu riêng cung cấp khoảng 147 kcal, cao gấp 2–3 lần nhiều loại trái cây phổ biến.
Một múi sầu riêng (~80–100g) cung cấp khoảng 20–25g carbohydrate, gần tương đương một bát cơm nhỏ. Một quả sầu riêng có thể cung cấp trên 1.000-1.500kcal. Nếu bạn ăn một múi, cơ thể còn có thể kiểm soát. Nhưng khi bạn ăn 2-3 múi, đặc biệt là sau bữa cơm, lượng đường sẽ bị 'cộng dồn', dễ gây tăng đường huyết rõ rệt.
"Điều này khiến sầu riêng trở thành loại quả 2 trong 1, vừa nhiều đường, vừa có chất béo nên năng lượng rất cao", tiến sĩ nói. Khi ăn vào, lượng đường đi vào máu nhanh và nhiều.
Theo tiến sĩ, ăn đúng cách, sầu riêng có thể mang lại lợi ích ngược lại, nếu lạm dụng, có thể trở thành gánh nặng cho sức khỏe. 4 nhóm người cần đặc biệt thận trọng với loại quả này, gồm người mắc đái tháo đường, người thừa cân, béo phì, người bị gan nhiễm mỡ, mỡ máu cao, người mắc bệnh thận (sầu riêng giàu kali).
Người khỏe mạnh chỉ nên ăn sầu riêng khoảng 1-2 múi mỗi lần (100-150g), tối đa 2-3 lần mỗi tuần. Không nên ăn loại quả này khi đói, vào buổi tối muộn và tránh dùng cùng rượu bia hoặc các thực phẩm nhiều đường khác.
Ngày 25.5, Hội Nghiên cứu và Ứng dụng công nghệ Y - Sinh Việt Nam (VAMBRA) và Công ty TNHH Servier Việt Nam (trực thuộc tập đoàn dược phẩm của Pháp) ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác nhằm triển khai định hướng phối hợp trong khuôn khổ “Chương trình tăng cường nhận thức và năng lực về truyền thông, điều trị và quản lý tăng huyết áp và tiểu đường tại Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030”.
Chương trình hướng đến xây dựng mô hình kết nối bệnh viện - cộng đồng - công nghệ để nâng cao hiệu quả quản lý điều trị bệnh mạn tính và cải thiện chăm sóc người bệnh. Đây được xem là bước đi nhằm tăng cường năng lực hệ thống y tế trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là tăng huyết áp và tiểu đường, ngày càng gia tăng.
Theo nội dung hợp tác, các bên sẽ triển khai các hoạt động thí điểm nhằm tích hợp hệ sinh thái bệnh viện - cộng đồng - công nghệ; từng bước xây dựng mô hình có thể đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng trong thời gian tới.
Đại diện Servier Việt Nam cho biết, doanh nghiệp cam kết đồng hành lâu dài với hệ thống y tế và các đối tác. Servier đã hoạt động tại Việt Nam hơn 30 năm, tập trung vào các lĩnh vực tim mạch - chuyển hóa, đồng thời phát triển nhiều chương trình hỗ trợ người bệnh theo định hướng lấy người bệnh làm trung tâm.
Về phía VAMBRA, đơn vị sẽ tham gia kết nối đối tác, đào tạo và hỗ trợ triển khai các ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong quản lý bệnh, quản trị đơn vị và hỗ trợ ra quyết định điều trị trong khuôn khổ chương trình hợp tác.
Các bên đánh giá việc ký kết lần này là nền tảng thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư - chuyên môn trong chăm sóc bệnh không lây nhiễm, hướng đến các giải pháp quản lý tăng huyết áp và tiểu đường hiệu quả, bền vững.
