Chiều muộn ngày đầu tháng 6 ở xã Tây Phương, Nguyễn Diệu Linh, 32 tuổi, đứng trước hiên nhà nhìn ba đứa con đang chạy nhảy quanh không gian được ghép từ hai khối container cũ. Căn nhà rộng 110 m2, bốn phòng ngủ mở ra khu sinh hoạt chung, giúp vợ chồng cô có thể để mắt đến các con từ bất kỳ góc nào.
“Cùng với những đứa con, ngôi nhà là thành quả đáng tự hào của vợ chồng tôi sau 10 năm cưới nhau”, Diệu Linh nói.
Diệu Linh và anh Đỗ Hữu Chính cưới nhau năm 2016, khi cả hai vừa tốt nghiệp đại học. Cuộc sống những năm đầu trôi qua êm đềm cho đến khi con gái đầu lòng được chẩn đoán mắc ung thư võng mạc khi mới 17 tháng tuổi, đầu năm 2019.
Linh quyết định nghỉ việc để chạy chữa cho con. Mọi chi phí sinh hoạt, thuốc men lúc đều dồn lên đồng lương chưa tới 10 triệu đồng của anh Chính. Giai đoạn đó người vợ phát hiện mang thai bé thứ hai.
Linh vốn là người bẩm sinh đã có một quả thận và hai tử cung. Bác sĩ cảnh báo cô rất khó thụ thai, nếu có cũng phải đối mặt với nhiều rủi ro sức khỏe. Khi cô định đình chỉ thai kỳ, anh Chính động viên: “Con đến là phúc. Khó khăn ra sao, vợ chồng mình sẽ cùng nhau gánh vác”.
Những ngày tháng sau đó, phía trước Linh vác bụng bầu, sau lưng cõng theo con gái gần 2 tuổi lả đi vì truyền hóa chất. Anh Chính làm việc từ sáng đến đêm nhưng không thể cáng đáng nổi. Tiền thuốc của con và sinh hoạt phí phải nhờ nội, ngoại hỗ trợ. Tiền nhà trọ khất vài tháng mới trả. “Tôi nghĩ nếu cứ đi làm thuê sẽ chẳng bao giờ thoát khỏi tình cảnh này”, Chính nói.
Giữa năm 2019 anh quyết định nghỉ việc, vay 50 triệu đồng khởi nghiệp cùng bạn. Song do chọn sản phẩm ngách và mất nhiều thời gian tiếp cận khách hàng, anh mất trắng tiền vốn.
Cuối năm đó, con gái tạm ổn sau 6 đợt hóa trị, bé thứ hai cũng vừa chào đời. Dịch Covid ập đến, cả nhà bốn người dắt nhau về quê nương nhờ bố mẹ.
Những ngày đầu giãn cách, nhu cầu mua sắm online bùng nổ. Vợ chồng Linh chớp thời cơ, bán từ trang sức bạc đến quần áo, cây cảnh, đồ nội thất. Ngày nào vợ chồng cũng làm việc từ 6h sáng đến 2-3h đêm để chốt đơn, đóng hàng. “Mỗi ngày tôi phải trả lời hàng nghìn tin nhắn, mười đầu ngón tay tê dại”, Linh kể.
Công việc thuận lợi giúp họ trả hết nợ, mua được mảnh đất. Nhưng sóng gió lại ập tới. Năm 2021, bố Linh, ông Nguyễn Văn Nội, phát hiện ung thư phổi di căn, tiên lượng sống chỉ tính bằng tháng. Nhà ngoại neo người, không có ai trợ giúp được. Anh Chính mang theo máy tính vào viện vừa làm việc, vừa chăm bố để vợ yên tâm ở nhà chăm con.
Phép màu xuất hiện khi ông Nội hợp thuốc, nhưng chi phí tới 30 triệu đồng mỗi tháng. Ông tính bán nửa mảnh đất đang ở để chữa bệnh nhưng người con rể gạt đi. “Bố cứ yên tâm chữa trị. Nếu phải bán sẽ bán đất của chúng con”, anh Chính nói.
Đầu năm 2024, Linh tách ra bán quần áo nhưng thiếu kỹ năng quản lý, cuối năm cô gánh khoản nợ hơn 100 triệu đồng. Cô nhắn tin báo nợ cho chồng nhưng không thấy hồi âm. Tối về, chồng đã nấu cơm dọn sẵn. Ăn xong, anh rủ vợ đi dạo. Cả hai đi rất lâu trong im lặng, cho đến khi Chính dừng bước, giọng chùng xuống: “Anh cũng thất bại rồi”.
Do mở rộng quá nhanh, mọi thứ tuột khỏi tầm kiểm soát của anh. Hàng ngoại kẹt biên, hàng nội kém chất lượng. Họ kinh doanh theo xu hướng, nhiều món đồ lỗi mốt sau một mùa. Vốn liếng hết sạch.
“Lúc đó hai vợ chồng chỉ biết nhìn nhau cười. Tiền hết nhưng mình có thêm bài học”, Linh nói.
Trong lúc khó khăn đó, họ đón thêm đứa con thứ ba. Nhà đông người, các con dần lớn, họ không thể sống mãi trong ngôi nhà chật chội của cha mẹ cùng với hai người bác độc thân. Tài chính eo hẹp, lại phải giữ một khoản dự phòng rủi ro y tế khi bố chồng vừa phát hiện suy tim, còn bố vợ đang điều trị ung thư.
Anh Chính nảy ra ý tưởng làm nhà bằng container để ra ở riêng.
Ngày chồng mang hai chiếc container về, Linh sốc. “Chúng giống như hai khối sắt vụn, móp méo trên bãi đất trống không”, cô kể.
Họ tìm khắp xã không được nhóm thợ xây hay xưởng cơ khí nào chịu nhận thi công. Đang lúc thất nghiệp, Chính cùng với bố đẻ và anh rể, bắt tay tự làm. Giữa ngày hè oi bức năm 2025, ba người cặm cụi cưa cắt lớp vỏ, hàn từng khung thép, lắp lan can, lợp mái nhà. Họ tự mày mò đi đường nước, kéo điện, dựng cả cột chống sét.
Sau bốn tháng, ngôi nhà thành hình. Hai thùng container xếp song song chia thành bốn phòng ngủ, khoảng trống ở giữa lợp tôn, ốp nhựa làm phòng khách và bếp. Để chống nóng, tất cả các phòng đều được trang bị điều hòa. Tổng chi phí hoàn thiện 300 triệu đồng, trong đó 200 triệu tiền vật tư, còn lại là nội thất.
Trong quá trình làm nhà, vợ chồng Linh quyết định khởi nghiệp lần thứ ba. Họ tìm kiếm nguồn hàng, buôn bán trở lại để duy trì thu nhập. Việc giải quyết xong bài toán an cư từ tháng 9/2025 trở thành điểm tựa để cặp vợ chồng dồn sức vực dậy sự nghiệp.
Những ngày hè tháng 6 năm nay, Linh và Chính đi khắp nơi khảo sát các xưởng để đặt gia công thương hiệu đồ nữ mặc nhà phân khúc cao cấp. Họ cũng đang lên kế hoạch dựng thêm kho hàng ngay cạnh nhà container để thuận tiện lưu trữ và quản lý công việc kinh doanh.
“Sau 10 năm đi qua bệnh tật, nợ nần và những lần trắng tay, chúng tôi hiểu chỉ cần gia đình còn bên nhau thì việc gì cũng có cách làm lại”, bà mẹ ba con nói.
Ở Nhật Bản, trước cửa mỗi ngôi nhà hay hòm thư dưới tầng trệt đều gắn một tấm biển nhỏ ghi họ của gia chủ, như Sato, Suzuki hay Yamaguchi. Tấm biển này được làm từ nhiều chất liệu như gỗ, đá, gốm sứ hay kim loại, tiếng Nhật gọi là "Hyōsatsu".
Vượt lên trên chức năng nhận diện thông thường, Hyōsatsu là một lằn ranh giao tiếp xã hội và là tấm gương phản chiếu văn hóa sống minh bạch, đề cao niềm tin của người Nhật.
Biểu tượng của gia tộc và tín ngưỡng
Phong tục treo biển tên bắt nguồn từ năm 1923 khi ngành bưu chính gặp khó khăn trong việc tiếp cận tầng lớp bình dân do sự xáo trộn dân cư. Đặc biệt sau trận đại động đất Kanto, hàng loạt nhà cửa phải xây mới. Nhằm hỗ trợ bưu tá tìm đúng địa chỉ và xác nhận vị trí sinh sống của từng gia đình, phong trào treo biển tên bắt đầu rộ lên.
Bên cạnh đó, dân thường Nhật Bản đến thế kỷ 19 mới chính thức có họ. Khi hệ thống họ tộc được chính phủ hoàn thiện, người dân ngày càng coi trọng huyết thống. Việc công khai treo họ trước cửa trở thành niềm hãnh diện, khẳng định sự tồn tại của một gia tộc.
Trong nghiên cứu The Folklore Surrounding House Nameplates in Contemporary Japanese Society năm 2024 của tác giả Soichiro Sunami (Đại học Kanagawa), Hyōsatsu còn mang ý nghĩa tâm linh, tương tự con dấu hay bia mộ. Là biểu tượng đại diện cho ngôi nhà, mọi tác động lên tấm biển được tin là sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến vận mệnh gia chủ. Văn hóa này thực chất nối tiếp truyền thống treo bùa chú trước cửa để xua đuổi tà ma và điềm xui từ xa xưa.
Hỗ trợ dịch vụ công và an ninh
Hyōsatsu đóng vai trò cốt lõi trong hệ thống bưu chính và dịch vụ chuyển phát. Xã hội Nhật Bản hiện đại vẫn duy trì thói quen sử dụng thư tín giấy cho các loại giấy tờ quan trọng như hóa đơn điện nước, thông báo ngân hàng, bảo hiểm hay thư mời nhận việc.
Nhân viên giao hàng tại Nhật Bản thường đến tận nhà mà không gọi điện trước. Nếu gia chủ đi vắng, bưu tá sẽ để lại giấy báo để cư dân chủ động hẹn lại giờ giao. Lúc này, việc xác nhận địa chỉ chính xác qua biển tên là bước bắt buộc. Mọi gia đình đều phải đăng ký thông tin cư trú với bưu cục địa phương.
Tấm biển còn hỗ trợ đắc lực cho công tác lập bản đồ và an ninh. Nhờ hệ thống Hyōsatsu, công ty bản đồ lớn nhất Nhật Bản Zenrin từng huy động 280.000 nhân viên đến từng nhà đối chiếu, tạo ra hệ thống bản đồ quốc gia với độ chính xác lên tới 99,6%.
Biểu tượng của "xã hội niềm tin"
Hyōsatsu tạo ra một ranh giới xã hội. Việc công khai tên họ không bị xem là tiết lộ quyền riêng tư, mà là sự khẳng định Nhật Bản là một "xã hội của niềm tin" thay vì đề phòng.
Theo truyền thống, văn hóa Nhật Bản chú trọng tính gắn kết của hội tự quản khu phố. Các hoạt động chung hay công tác phòng chống, lánh nạn thiên tai đều dựa vào danh sách cư dân. Tấm biển ghi tên trước cửa là lời tuyên bố gia chủ là một phần của cộng đồng, sống minh bạch và sẵn sàng gánh vác trách nhiệm chung. Sự cởi mở này mang lại cảm giác an tâm cho hàng xóm láng giềng, cảnh sát tuần tra và cả những vị khách lần đầu ghé thăm.
Logic "minh bạch để tạo niềm tin" này cũng lý giải thói quen giao tiếp của người Nhật, luôn trao danh thiếp ghi rõ thông tin cá nhân trong lần đầu gặp mặt, hay xưng tên ngay khi gọi điện thoại.
Các ngôi nhà ở Nhật Bản thường chừa sẵn vị trí gắn biển tên ngay từ khâu thiết kế, xem đây là tiêu chuẩn cơ bản trong kiến trúc. Một tấm biển tên tinh xảo có giá dao động từ 65 USD đến hàng trăm USD.
Tuy nhiên, những năm gần đây, tỷ lệ treo biển có xu hướng giảm do lo ngại về quyền riêng tư và an ninh đô thị. Hiện tại, khoảng 90% nhà riêng biệt lập và 50% căn hộ chung cư cao tầng tại Nhật Bản duy trì thói quen này.
Tại các tòa chung cư, việc ghi rõ số nhà và tên từng hộ trên hòm thư có thể gây nguy hiểm cho những phụ nữ sống một mình nếu bị theo dõi. Để bảo vệ bản thân, phần lớn gia đình hiện đại chọn chỉ ghi "họ".
Dù có nhiều thay đổi để thích ứng, Hyōsatsu vẫn là một nét văn hóa bám rễ sâu, cân bằng giữa sự cởi mở truyền thống và sự thận trọng của xã hội đương đại
Khi tay đua người Pháp Valentin Debise cán đích đầu tiên tại chặng Bồ Đào Nha thuộc giải Supersport World Championship (WorldSSP) cuối tháng 3, Trương Tuyết (Zhang Xue), 39 tuổi, bật dậy, nước mắt giàn giụa. Đám đông xung quanh hò reo và công kênh anh.
Chiếc xe giúp Debise giành chiến thắng là của ZXMoto - thương hiệu do Trương Tuyết sáng lập. Đây là dấu mốc lịch sử, lần đầu tiên một nhà sản xuất Trung Quốc vô địch tại WorldSSP, phá vỡ sự thống trị hàng thập kỷ của các ông lớn châu Âu và Nhật Bản như Ducati, Yamaha hay Kawasaki.
Sự kiện chấn động làng đua xe thế giới đã làm dấy lên những cuộc thảo luận trên mạng xã hội về hành trình đi lên từ nghèo khó của ông chủ hãng xe.
Trương Tuyết sinh năm 1987 tại vùng nông thôn ở tỉnh Hồ Nam, lớn lên trong gia đình có bố mẹ ly hôn. Năm 14 tuổi, cậu bỏ học, xin đi làm thợ phụ tại một xưởng sửa chữa xe máy. Năm 17 tuổi, Trương mở tiệm sửa xe riêng nhờ tiền lương tiết kiệm.
Tuy nhiên, khát khao lớn nhất của Trương là trở thành tay đua môtô chuyên nghiệp. Năm 2006, anh quyết định bất chấp trời mưa, chạy xe máy bám theo êkíp của đài truyền hình địa phương suốt 100 km đường núi bùn lầy. Trương liên tục biểu diễn những kỹ năng khó để gây chú ý cho đến khi chiếc xe hỏng nặng.
Tiếp cận được êkíp, Trương van nài xin được giới thiệu vào một đội đua, tuyên bố sẵn sàng "giặt giũ, nấu ăn, sửa xe" miễn là được nhận. Sau khi chương trình phát sóng, cậu được một đội đua chuyên nghiệp nhận vào làm thợ máy kiêm tay đua biểu diễn.
Biết mình khởi đầu muộn khó tiến xa ở đấu trường chuyên nghiệp, Trương chuyển hướng sang nghiên cứu chế tạo. Năm 2013, vợ chồng anh chuyển đến Trùng Khánh - thủ phủ ngành công nghiệp môtô Trung Quốc - với khoảng 20.000 nhân dân tệ (70 triệu đồng). Anh mua linh kiện tự lắp ráp, độ xe, đăng lên các diễn đàn mạng và dần có tiếng tăm, được mời tham gia phát triển sản phẩm cho các hãng xe nội địa.
Năm 2017, Trương Tuyết cùng đối tác sáng lập thương hiệu Kove Moto, tập trung vào dòng xe địa hình hiệu suất cao. Đỉnh cao của Kove là năm 2023, khi Trương dẫn dắt đội đua trở thành đại diện Trung Quốc đầu tiên tham gia và hoàn thành giải đua khắc nghiệt nhất hành tinh - Dakar Rally.
Đang trên đà thành công, đầu năm 2024, Trương Tuyết rời Kove do bất đồng với giới đầu tư. Anh muốn tập trung vào nghiên cứu và phát triển (R&D) nhưng các cổ đông khác chỉ chú trọng đến lợi nhuận và thương mại. Trương tách ra và lập thương hiệu mới mang tên ZXMoto.
Sự am hiểu kỹ thuật và tinh thần làm việc không ngừng nghỉ của Trương Tuyết giúp ZXMoto phát triển với tốc độ "đáng kinh ngạc". Năm 2025, hãng sản xuất hơn 25.000 xe và chi hàng chục triệu nhân dân tệ vào nghiên cứu cốt lõi, làm nền tảng cho chiếc xe vô địch thế giới ra đời một năm sau đó.
Sau chiến thắng tại Bồ Đào Nha, video dầm mưa xin lên tivi năm 19 tuổi của Trương Tuyết được cộng đồng mạng "đào lại" và lan truyền. Hiệu ứng giúp buổi phát trực tiếp trên cửa hàng của ZXMoto thu hút hơn 1,5 triệu người xem. Mẫu xe vô địch 820RR có giá 44.000 nhân dân tệ (khoảng 150 triệu đồng) ghi nhận lượng đơn đặt hàng tăng đột biến, đánh dấu quả ngọt cho người đàn ông dành cả thanh xuân để theo đuổi giấc mơ tốc độ.
Đúng 20h, Christopher, 35 tuổi, bắt xe ôm công nghệ đến ngã tư Pasteur - Võ Thị Sáu, phường Xuân Hòa. Cạnh cây xăng gần đó, bé Thanh Hiền, 9 tuổi, đã ngồi sẵn cùng sách vở mở trên bàn. Christopher trải tấm bạt nhỏ, bắt đầu lớp học kéo dài một tiếng rưỡi.
Anh viết từ vựng lên giấy, đọc chậm để học trò lặp lại. Hiền dò tay theo từng chữ, tập đánh vần. Sau khi học bảng chữ cái, Christopher lấy túi len đủ màu đặt lên bàn, viết chữ "snowman" (người tuyết) lên giấy. Cô bé nhìn dòng chữ vài giây rồi tự cắt len thành từng đoạn nhỏ, vo tròn và dán thành hình người tuyết.
Christopher chuyển đến TP HCM từ tháng 10 năm ngoái, sống tại phường Tân Sơn Hòa và làm giáo viên tiếng Anh. Hồi giữa tháng 4, một lần trên đường đi làm về, anh thấy Thanh Hiền đang học bài trên vỉa hè bằng ánh đèn hắt ra từ cây xăng, cạnh nơi mẹ bán vé số. Chàng trai người Anh xúc động khi nhìn thấy hình ảnh cô bé ham học, còn người mẹ cố gắng để con không phải bỏ học giữa cảnh mưu sinh chật vật.
Hôm sau, anh quay lại ngỏ lời dạy kèm tiếng Anh miễn phí và được gia đình đồng ý.
Lớp học duy trì bốn buổi mỗi tuần, từ 20h đến 21h30. Christopher tự trang bị bút, vở, sáp màu. Ngoài chữ cái và từ vựng cơ bản, anh dạy Hiền một số kỹ năng sống như cách thắt dây giày. Ngã tư luôn đông xe cộ. Tiếng động cơ cùng còi xe đôi khi át cả lời giảng nhưng Hiền vẫn cố gắng lắng nghe. "Tiếng ồn không làm cô bé xao nhãng và em tiếp thu kiến thức rất nhanh", anh nói. "Tôi tôn trọng em vì nhìn thấy một học trò có ý chí, không bao giờ than phiền".
Ngồi cạnh quan sát con gái, chị Mai Anh, 44 tuổi, thỉnh thoảng chỉnh lại dáng ngồi cho con. Người phụ nữ quê ở xã Thanh Oai, Hà Nội, vào Nam lập nghiệp cách đây 26 năm, kết hôn với người đàn ông quê Quảng Bình. Hai vợ chồng có ba con gái, con lớn đã lập gia đình, con thứ hai 16 tuổi mắc bệnh phải nghỉ học. Thanh Hiền là con út, đang học lớp 3. Chồng chạy xe ôm, còn chị Mai Anh bán vé số quanh công viên Lê Văn Tám.
Mỗi tối, từ 19h30, ba mẹ con mang bạt ra trước cây xăng bán hàng đến gần 23h. Doanh thu những ngày bán hết 300 tờ vé số mang về khoảng 250.000 đến 300.000 đồng, dùng để trả tiền trọ, ăn uống và lo việc học. "Vợ chồng tôi nhắc nhau không để con thất học", chị Mai Anh nói.
Chị nói Christopher luôn đến đúng giờ và giữ lịch dạy đều đặn. Kết thúc buổi học đầu tiên, anh dúi một khoản tiền nhỏ đưa cho chị nhưng người mẹ từ chối. "Con được học chữ miễn phí đã là điều gia đình rất quý nên tôi dứt khoát không nhận thêm", chị nói. Những ngày sau, chị thường mua cho Christopher chai nước lọc hoặc ly nước dừa, hoặc bánh dày.
Một nhân viên cây xăng trên đường Võ Thị Sáu, nơi mẹ con Mai Anh ngồi mỗi ngày, cho biết họ đã bán vé số tại khu vực này khoảng 5 năm. Mỗi tối, vào khoảng 19h30, ba mẹ con mang theo túi xách và xấp vé số rồi trải bạt ngồi bán hàng. Từ khi lớp học xuất hiện, nhiều khách đi đường dừng chờ đèn đỏ thường nán lại quan sát, có người mua vé số ủng hộ hoặc tặng tập sách cho Hiền. "Khi biết câu chuyện về lớp học miễn phí trên vỉa hè, nhiều người xúc động trước sự tử tế của anh ấy", nam nhân viên cây xăng nói.
Theo kế hoạch, cuối tháng 6, Christopher sẽ trở về Anh. Anh cho biết đang tăng tốc độ giảng bài để Hiền học được nhiều hơn. "Tôi không xem đây là việc làm từ thiện, mà là sự chia sẻ giữa những người bạn. Hy vọng cô bé sẽ tự tin hơn khi bước đi trên con đường của mình", anh nói.
