Bác sĩ Hồng Vĩnh Tường, chuyên khoa Thận học cho rằng thận là một cơ quan cực kỳ “lầm lũi” và chịu thương chịu khó. Mỗi ngày, thận lặng lẽ lọc độc tố, điều hòa huyết áp, cân bằng lượng nước. Ngay cả khi bị tổn thương và chức năng chỉ còn 50%, thận vẫn không hề “lên tiếng”. Điều này khiến nhiều người chỉ nhận ra bất thường khi cơ thể đã bị phù nề nghiêm trọng hoặc kiệt sức.
Ông nhấn mạnh, tổn thương không đến từ một bữa ăn đơn lẻ, mà là sự tích tụ suốt nhiều năm từ chế độ ăn nhiều muối, nhiều dầu mỡ, khiến quả thận cuối cùng không thể chống đỡ nổi.
5 món ăn ngoài tàn phá thận
Để bảo vệ thận, bác sĩ Hồng nhắc nhở chế độ ăn hàng ngày cần hạn chế tối đa dầu, natri (muối) và photpho, đồng thời tránh xa 5 món ăn ngoài tàn phá thận phổ biến sau:
Mì thịt bò kho
Bác sĩ Hồng cho biết, nước dùng của món mì thịt bò kho được ninh từ lượng lớn sốt tương đậu, nước tương, muối và xương ống. Húp hết một bát nước dùng đồng nghĩa với việc bạn đã nạp vào cơ thể khoảng 4.000-5.000 mg natri, tương đương với lượng muối tiêu chuẩn của cả 2 ngày. Ngoài ra, trong nước dùng đậm đặc còn hòa tan một lượng lớn phốt pho và kali từ các mô cơ xương.
Đối với những bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn trung và cuối hoặc người có chức năng thận bị suy giảm, món ăn này có thể trực tiếp kích hoạt cơn khủng hoảng cao huyết áp, phù nề chi dưới, thậm chí gây phù phổi cấp và loạn nhịp tim.
Cơm ba báu kiểu Hong Kong (Cơm xá xíu, vịt quay, heo quay)
Vịt quay, heo quay, xá xíu trong quá trình ướp và nướng, để thấm vị và lên màu đẹp, thường được cho vào rất nhiều muối, nước tương và các loại gia vị hóa học, hàm lượng chất béo cực kỳ cao.
Tuy nhiên, điều đáng sợ nhất không nằm ở miếng thịt, mà chính là thìa “sốt mỡ hành” và “nước sốt thịt” rưới lên cơm. Cả hai đều là sự kết hợp của lượng natri cực cao và photpho vô cơ hóa học.
Một hộp cơm thường có hàm lượng natri vượt quá 2.500 mg, tức là chỉ một bữa ăn đã vượt xa giới hạn natri cho phép của cả ngày.
Gà rán, sườn rán tại các quán cơm hộp
Bác sĩ Hồng chỉ ra rằng, miếng gà rán hay sườn rán tại các quán cơm ngày nay có kích thước ngày càng lớn. Một bữa ăn như vậy có thể chứa tới 30-40 g protein, vượt xa mức giới hạn trong một bữa ăn của bệnh nhân thận.
Chế độ ăn giàu protein kéo dài buộc thận phải “tăng ca” liên tục mỗi ngày để lọc độc tố, làm đẩy nhanh quá trình suy giảm chức năng thận. Tồi tệ hơn, việc chiên ở nhiệt độ cao và sử dụng dầu chiên đi chiên lại nhiều lần sẽ sản sinh ra lượng lớn chất độc Glycation (AGEs) và hydrocacbon thơm đa vòng, gây viêm và xơ cứng nghiêm trọng hệ thống mạch máu toàn thân và mạch máu thận.
Bánh xếp áp chảo, sủi cảo
Nhiều người lầm tưởng bánh xếp hay sủi cảo tương đối thanh đạm, không dầu mỡ. Thực tế, để nhân bánh mọng nước và ngon miệng, thịt xay thường được trộn với rất nhiều mỡ heo, muối và mì chính để ướp.
Chỉ cần ăn 10 viên sủi cảo, lượng natri nạp vào đã dễ dàng vượt mốc 1.000 mg. Nếu vì muốn “tốt cho sức khỏe” mà uống kèm một ly sữa đậu nành (chứa hàm lượng photpho và kali thực vật cao), lượng photpho trong máu của bệnh nhân thận giai đoạn trung và cuối sẽ tăng vọt ngay lập tức, làm trầm trọng thêm gánh nặng chuyển hóa.
Món mì ramen được nhiều người yêu thích, dù là vị xương heo (tonkotsu) hay vị tương miso, phần nước dùng đậm đặc đều chứa nồng độ natri, photpho và kali cực cao. Nếu húp cạn cả bát nước mì, điều đó gần như tương đương với việc bắt quả thận phải “ngâm” trong nước muối đặc suốt cả ngày.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều natri và photpho kéo dài sẽ làm tăng nguy cơ xơ cứng cầu thận, vôi hóa mạch máu và viêm mạn tính, vốn là những yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến bệnh thận mạn.
Cẩm nang ăn ngoài bảo vệ thận
Mặc dù vậy, bác sĩ Hồng Vĩnh Tường cũng chỉ ra rằng việc ăn ngoài đôi khi là không thể tránh khỏi. Chỉ cần nắm vững “5 nguyên tắc ăn ngoài bảo vệ thận”, bạn vẫn có thể ăn uống vui vẻ, lành mạnh mà không cần phải đoạn tuyệt hoàn toàn với mỹ vị:
Khi ăn mì thịt bò hoặc mì ramen
Chỉ ăn mì và thức ăn kèm, phần nước dùng chỉ nên húp một hai ngụm để thưởng thức hương vị, tuyệt đối không húp hết để giúp thận tránh phải “uống” những chén nước độc.
Khi ăn cơm hộp hoặc thịt quay kiểu Hong Kong
Hãy chủ động nói với chủ quán “không rưới nước sốt, không thêm mỡ hành”.
Khi ăn gà rán hoặc sườn rán
Hãy bỏ lớp da chiên giòn bên ngoài, điều này giúp giảm đáng kể lượng chất béo bão hòa và các độc tố chuyển hóa từ đường.
Ưu tiên thực phẩm nguyên bản (Whole foods)
Chọn những món có thể nhìn rõ hình dáng ban đầu của thực phẩm, ví dụ chọn gà kho thay vì gà rán, chọn cơm trắng thay vì các loại mì xào sệt lòng đào, chọn rau tươi xào thay vì dưa cải muối chua.
Tăng cường chất xơ và uống nước
Bất kể ăn món gì vào buổi trưa, nhất định phải gọi thêm một đĩa rau luộc ít nước sốt, hoặc ăn một quả táo, quả ổi sau bữa ăn. Chất xơ sẽ giúp đường ruột đào thải bớt dầu, muối, đường và các chất độc từ thực phẩm chế biến sẵn.
Nếu lỡ ăn một bữa trưa đậm vị, buổi chiều hãy uống nhiều nước ấm để giúp cơ thể đào thải lượng natri dư thừa qua nước tiểu, giảm nhẹ gánh nặng cho thận.
Trong Đông y, trứng vịt lộn có tính hàn (lạnh), bổ dưỡng nhưng dễ gây đầy bụng. Khi kết hợp với rau răm và gừng có tính ấm, vị cay sẽ giúp kích thích tiêu hóa, chống đầy hơi, cân bằng lại tính hàn của món ăn. Một quả trứng vịt lộn cung cấp nhiều protein, lipid, vitamin A, B, C, photpho, canxi, sắt, kẽm và nhiều chất dinh dưỡng, khoáng vi lượng quan trọng khác tốt cho sức khỏe.
Tuy nhiên, vịt lộn chứa nhiều cholesterol xấu, nếu ăn nhiều có thể tăng huyết áp và nguy cơ bệnh gout, gan nhiễm mỡ. Trứng vịt lộn có chứa hàm lượng vitamin A rất cao. Nếu ăn quá nhiều và liên tục, cơ thể không kịp đào thải, có thể dẫn đến tích lũy tại gan, gây độc cho gan khiến bạn cảm thấy mệt mỏi, thậm chí vàng da.
Do đó, mỗi người chỉ ăn 1 - 2 quả mỗi ngày với người trưởng thành. Ngoài ra, món ăn mang tính hỗ trợ cơ thể chứ không phải để điều trị hay thần dược. Người bị xuất tinh sớm hay rối loạn cương không thể chỉ ăn trứng mà khỏi bệnh hoặc tăng cường sinh lý nhanh chóng.
Cách an toàn nhất là tập thể dục thường xuyên, hạn chế rượu bia, ăn uống và sinh hoạt khoa học giúp tăng hormone testosterone, cải thiện phong độ. Trường hợp rối loạn cương hay xuất tinh sớm nên đi khám để được điều trị.
TS Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an), cho biết nước mía là nguồn đường hấp thu nhanh, tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu sử dụng không đúng cách.
Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), lượng đường tự do nên dưới 25g mỗi ngày để có lợi cho sức khỏe. Tuy nhiên, một cốc nước mía khoảng 240 ml cung cấp 90-120 kcal, tương đương 20-25 g đường.
"Như vậy, chỉ một cốc nước mía đã gần chạm ngưỡng đường khuyến nghị trong ngày", tiến sĩ nói.
Đường trong nước mía tồn tại ở dạng lỏng, không có chất xơ đi kèm nên được hấp thu rất nhanh vào máu, làm tăng đường huyết và kích thích tiết insulin mạnh. Dạng đường này không tạo cảm giác no và không làm giảm lượng ăn ở bữa sau, khiến người uống dễ nạp thêm năng lượng mà không nhận ra, tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường và các rối loạn chuyển hóa.
Nước mía thường được uống rất lạnh. Nhiệt độ thấp làm giảm cảm nhận vị ngọt, khiến người uống có cảm giác "không ngọt lắm" và dễ uống nhiều hơn bình thường. Đây là một "cái bẫy" cảm giác khá phổ biến, khiến lượng đường nạp vào thực tế cao hơn nhiều so với nhận thức.
"Bạn cho rằng mình chỉ uống nước giải khát nhẹ, nhưng thực chất đã tiêu thụ lượng đường tương đương hoặc thậm chí không kém nước ngọt có gas", tiến sĩ nói.
Ở nhiều quầy hàng, mía được cạo sẵn vỏ và để ngoài trời trong thời gian dài. Khi mất lớp vỏ bảo vệ tự nhiên, phần ruột mía giàu đường lộ ra ngoài, trở thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, đặc biệt trong điều kiện nhiệt độ cao của mùa hè.
Ngoài ra, bụi, ruồi, tay người và dụng cụ chế biến không đảm bảo, nguyên liệu có thể bị ô nhiễm trước khi ép. Nguồn nước đá có thể không đảm bảo vệ sinh có thể gây đầy bụng, tiêu chảy, đau bụng, lâu dài ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột và tiêu hóa.
Tiến sĩ Giang khuyến cáo mỗi lần chỉ nên dùng một cốc nhỏ khoảng 200 ml, không uống hàng ngày và không dùng thay nước lọc.
Người mắc hoặc có nguy cơ đái tháo đường nên hạn chế vì nước mía làm tăng đường huyết nhanh, khó kiểm soát. Phụ nữ mang thai cần lưu ý nguy cơ đái tháo đường thai kỳ cũng như nguy cơ nhiễm khuẩn từ quy trình chế biến không đảm bảo.
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, đặc biệt là hội chứng ruột kích thích, có thể gặp tình trạng đầy hơi, chướng bụng hoặc tiêu chảy do lượng fructose cao.
Không nên uống nước mía trong bữa ăn, dễ dẫn đến tích lũy năng lượng dư thừa. Uống vào buổi tối có thể gây năng lượng dư thừa, khó được tiêu hao và có thể gây tiểu đêm do tính chất lợi tiểu nhẹ. Uống khi đói có thể làm tăng đường huyết đột ngột rồi giảm nhanh, gây cảm giác mệt mỏi.
Không uống khi đang sử dụng các thuốc điều trị đặc biệt nếu chưa có tư vấn y tế. Nên lựa chọn những cơ sở đảm bảo vệ sinh, ưu tiên nơi ép mía trực tiếp, nguyên liệu còn nguyên vỏ. Nước mía sau khi ép nên được uống ngay, không để lâu ngoài môi trường để tránh biến chất.
Theo tiến sĩ - bác sĩ Ketan Bulsara, Giám đốc Trung tâm Đột quỵ tại Cleveland Clinic (Mỹ), cơ chế liên quan giữa nắng nóng và đột quỵ là rất thực tế. Trong điều kiện nhiệt độ cao, cơ thể mất nước và muối khoáng nhanh chóng. Khi đó, máu trở nên cô đặc hơn, tâm thất và mạch máu phải làm việc nhiều hơn, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông - nguyên nhân chính gây ra đột quỵ thiếu máu cục bộ.
Một nghiên cứu đăng trên Harvard Health Publishing (Mỹ) cũng ghi nhận rằng môi trường nhiệt độ cao có thể tác động xấu đến hệ tuần hoàn. Dữ liệu lớn được thu thập từ các bệnh viện trên khắp nước Mỹ cho thấy nguy cơ nhập viện vì đột quỵ tăng lên trong những ngày nắng nóng, đặc biệt ở người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cao hoặc tiểu đường.
Bên cạnh đó, tiến sĩ - bác s Rebecca Fieles, chuyên gia thần kinh của University of Maryland Medical Center (Mỹ), cho biết nắng nóng còn có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết não - một dạng đột quỵ nghiêm trọng khác.
Nhiệt độ cao khiến các mạch máu bị giãn nở và áp lực tuần hoàn thay đổi thất thường, nhất là ở người có vữa xơ động mạch. Sự mất cân bằng này có thể dẫn tới vỡ mạch, gây xuất huyết trong não.
Một tổng quan đăng tải trên tạp chí Frontiers in Neurology cũng chỉ ra rằng nhiệt độ thời tiết cực đoan (quá nóng hoặc quá lạnh) đều liên quan tới nguy cơ đột quỵ tăng lên, đặc biệt ở những người có bệnh nền từ trước. Sự mất nước, rối loạn điện giải và thay đổi huyết áp thất thường khi thời tiết nóng là những yếu tố làm não thiếu oxy nhanh hơn, từ đó tác động tới nguy cơ tai biến.
Không chỉ vậy, điều mà nhiều người hay bỏ qua là ”đột quỵ nhiệt” - tình trạng đột ngột suy giảm chức năng não do nhiệt độ cơ thể quá cao (trên 40 °C). Biến chứng này có thể xảy ra khi cơ thể không kịp thích nghi với nhiệt độ cao, dẫn đến tổn thương tế bào não và hệ thần kinh nếu không được sơ cứu kịp thời.
Các chuyên gia đều nhấn mạnh rằng nắng nóng không trực tiếp “gây” đột quỵ đối với người hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng ở những người có yếu tố nguy cơ (cao huyết áp, rối loạn mỡ máu, tiểu đường, tiền sử tim mạch hoặc đột quỵ), nhiệt độ cao là “chất xúc tác” nguy hiểm khiến bệnh tiến triển nhanh và biến chứng nặng.
Do đó, phòng ngừa đột quỵ mùa nắng nóng - đặc biệt ở người cao tuổi - cần chú trọng:
