Đề thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2026 tuy có một số bất hợp lý nhưng có nhiều đổi mới rất đáng ghi nhận. Việc đổi mới đề thi tạo điều kiện cho việc triển khai hoạt động dạy học và đánh giá ngày càng đúng hướng. Tuy nhiên, ngay sau khi Bộ GD-ĐT công bố đáp án, bao gồm cả hướng dẫn chấm và rubric (bảng tiêu chí đánh giá được xây dựng với các mức độ cụ thể), chấm phần viết thì “lộ trình đổi mới” có vẻ chững lại.
Đáp án và hướng dẫn chấm (gọi chung là đáp án) phần đọc hiểu khá tốt. Câu 1, câu 2, câu 3 có các mức: đúng hoàn toàn, đúng một phần, sai. Câu 4 cho phép “thí sinh (TS) có thể nêu luận điểm theo cách khác”. Có thể coi đây là “điểm sáng”. Tuy nhiên có một điểm đáng chú ý, đáp án câu 4 xác định luận đề: “Công nghệ in ấn là nhân tố quyết định vận mệnh của các quốc gia”. Việc xác định luận đề này không phải là không có cơ sở. Tuy vậy, TS có thể xác định luận đề theo hướng khác, chẳng hạn: “Sự nhân bản và phổ biến tri thức nhờ công nghệ in ấn đã làm thay đổi tiến trình phát triển của các quốc gia”; “Công nghệ nhân bản tri thức có khả năng làm thay đổi vận mệnh của các quốc gia”; hoặc “Sự phổ biến của tri thức là động lực phát triển văn minh”… Vì vậy, đáp án câu 4 cần mở hơn nữa.
Với câu 5, tuy đáp án có chỗ vẫn còn tư duy phân mảnh, quy định trả lời ý 1: 0,25, ý 2: 0,75, ý 3: 0,25 nhưng nhìn chung đáp án cũng có độ mở tối thiểu để giám khảo có thể chấm bài một cách linh hoạt.
Rubric đoạn văn gồm: Nội dung kiến thức (1,25 điểm), kỹ năng phân tích và lập luận (0,5 điểm), hình thức và ngôn ngữ (0,25 điểm). Đây là cấu trúc hợp lý, tiến bộ. Tuy nhiên, phần giải pháp được quy thành 6 ý nhỏ. Rubric này đang pha trộn giữa rubric và đáp án chi tiết.
Rubric bài nghị luận văn học là phần đáng bàn nhất. Về mặt tích cực, tương tự rubric chấm đoạn văn, ở đây, rubric đã cố gắng chia thành: Nội dung kiến thức (2,5 điểm), kỹ năng phân tích và lập luận (0,75 điểm), hình thức và ngôn ngữ (0,75 điểm). Nhưng vấn đề lớn nhất là rubric vẫn bám rất chặt vào một đáp án quy định chi tiết đến 21 ý. Như vậy, đây thực chất là đáp án đánh giá bài thi có viết đủ các ý của đáp án hay không.
Điều đáng lo hơn là những TS xuất sắc có thể bị điểm thấp. Chẳng hạn, có TS phân tích rất hay và sâu sắc hình tượng lá như biểu tượng của sự chuyển hóa vật chất, cái chết không phải kết thúc, triết lý tái sinh của sự sống. Nhưng không nói quy luật vòng đời hoặc cống hiến làm nên ý nghĩa tồn tại.
Một rubric đúng nghĩa phải là công cụ đánh giá chất lượng thực hiện nhiệm vụ. Nói cách khác, rubric không trả lời câu hỏi: “TS phải viết những ý gì?” mà trả lời: “Bài viết tốt đến mức nào?”. Vì vậy, nếu được thiết kế lại, có thể theo phương án sau:
Đối với câu viết đoạn (2 điểm). Đáp án chỉ nên viết: TS có thể đề xuất nhiều giải pháp khác nhau nhằm hình thành đội ngũ các nhà đổi mới sáng tạo, doanh nhân công nghệ người VN có tầm ảnh hưởng lớn. Các giải pháp có thể xuất phát từ cá nhân, giáo dục, gia đình, xã hội, chính sách nhà nước hoặc môi trường đổi mới sáng tạo. Chấp nhận những cách triển khai khác nhau nếu phù hợp, có lý lẽ và bằng chứng thuyết phục.
Rubric mới có thể gồm các tiêu chí sau: Tiêu chí 1: Hiểu vấn đề (0,5), trong đó mức 0,5 xác định đúng yêu cầu nghị luận; mức 0,25 hiểu một phần; mức 0 lạc đề.
Tiêu chí 2: Lập luận và phát triển ý (1,0). Mức 1,0: Quan điểm rõ, lý lẽ và dẫn chứng hợp lý, triển khai thuyết phục. Mức 0,75: Có lập luận nhưng còn đơn giản. Mức 0,5: Ý rời rạc. Mức 0,25: Rất sơ sài. Mức 0: Không có lập luận.
Tiêu chí 3: Diễn đạt (0,25): không hoặc rất ít lỗi chính tả và lỗi diễn đạt (dùng từ, đặt câu, liên kết đoạn văn).
Tiêu chí 4: Sáng tạo (0,25): góc nhìn mới, lập luận độc đáo.
Đối với câu nghị luận văn học (4 điểm). Đây là phần cần thay đổi mạnh nhất. Đáp án không nên nêu các ý nhỏ như hiện nay mà chỉ nên gợi ý những hướng tiếp cận có thể chấp nhận.
Chẳng hạn, về nội dung, TS có thể tập trung vào phân tích hình tượng những chiếc lá, mạch cảm xúc, quan hệ giữa chiếc lá và chú bé, triết lý nhân sinh, giá trị biểu tượng. Về nghệ thuật, cũng không nên quay lại lối liệt kê cho đủ các biện pháp nghệ thuật rồi ngầm yêu cầu TS phải phân tích đủ các yếu tố đó.
TS có thể lựa chọn và phân tích một hoặc một số phương diện sau: cấu tứ và tổ chức mạch cảm xúc của bài thơ; nghệ thuật xây dựng hình tượng thơ (hình tượng những chiếc lá, hình tượng chú bé); giá trị biểu tượng của hình ảnh thơ; nghệ thuật lựa chọn điểm nhìn và chủ thể trữ tình; ngôn ngữ thơ (từ ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, âm thanh); biện pháp tu từ; giọng điệu và sắc thái cảm xúc của bài thơ; sự kết hợp giữa yếu tố tự sự, miêu tả, biểu cảm và triết lý… Tập trung vào những điểm nổi bật của một tác phẩm văn học là cách mà các nhà phê bình văn học thường làm và cũng là cách mà chúng ta vẫn thường hướng dẫn cho học sinh khi thực hành phân tích tác phẩm văn học. Những phân tích tinh tế, sâu sắc mới thể hiện năng lực phân tích văn học thực sự, chứ không phải viết cho đủ ý theo hình dung của người làm đáp án.
Rubric mới có thể có các tiêu chí sau: Tiêu chí 1: Hiểu văn bản: Mức 1,0: Hiểu đúng nội dung cốt lõi, xác định được trọng tâm bài thơ; Mức 0,75: Hiểu cơ bản; Mức 0,5: Hiểu phiến diện; Mức 0: Hiểu sai.
Tiêu chí 2: Phân tích và diễn giải (1,5). Đây phải là tiêu chí chiếm trọng số điểm lớn nhất. Mức 1,5: Lựa chọn được chi tiết tiêu biểu, phân tích sâu; chỉ ra được ý nghĩa của hình ảnh, ngôn ngữ, cấu tứ. Mức 1,0: Có phân tích nhưng còn thiên về kể lại. Mức 0,5: Chủ yếu mô tả. Mức 0: Không phân tích.
Tiêu chí 3: Đánh giá và kết nối. Mức 0,75: Có nhận xét, đánh giá; có khả năng khái quát; có liên hệ hợp lý. Mức 0,5: Có nhưng còn đơn giản. Mức 0: Không có.
Tiêu chí 4: Tổ chức bài viết và lập luận (0,5). Đánh giá bố cục; mạch lập luận; tính liên kết. Mức 0,5: Bố cục rõ, lập luận mạch lạc. Mức 0,25: Còn rời rạc. Mức 0: Thiếu tổ chức.
Tiêu chí 5: Ngôn ngữ (0,25). Mức 0,25: không hoặc rất ít lỗi chính tả và lỗi diễn đạt (dùng từ, đặt câu, liên kết đoạn văn). Mức 0: nhiều lỗi chính tả, lỗi diễn đạt.
Chính quyền thành phố Vu Hồ mới đây cấp 468 bộ thiết bị "ngủ nằm" cho một số trường học. Phần lưng tựa của ghế điều chỉnh được, mặt ghế có thể kéo dài. Trong giờ học, chúng như một chiếc ghế thông thường nhưng đến giờ nghỉ trưa, chỉ với vài thao tác đơn giản, nó sẽ biến thành một chiếc giường mini thoải mái cho học sinh.
Những chiếc ghế này được thiết kế theo tiêu chuẩn kỹ thuật do Tổng cục Quản lý thị trường Trung Quốc công bố hồi tháng 9 năm ngoái.
Không riêng ở Vu Hồ, trong học kỳ này, khoảng 2.000 bộ bàn ghế mới được đưa vào các trường học ở thành phố Urumqi (Tân Cương). Còn ở Thâm Quyến, hơn 400 trường đã triển khai để cải thiện giấc ngủ trưa cho học sinh. Dự kiến thêm 200 ngôi trường nữa sẽ tham gia mô hình này.
"Trước đây, em chỉ có thể khom lưng trên bàn để ngủ trưa, nên cổ bị đau. Giờ em đã có thể nằm thẳng lưng", theo Cai Minhui, một học sinh ở trường Tiểu học Trung tâm Fucheng.
Hiện, hầu hết trường tiểu học và trung học tại Trung Quốc dành khoảng hai tiếng cho việc ăn trưa và nghỉ ngơi.
"Những học sinh được ngủ trưa tử tế sẽ phục hồi năng lượng, từ đó tiếp thu bài giảng tốt hơn vào buổi chiều", bà Lu Xiao, một phụ huynh tại Liêu Ninh, chia sẻ.
Trước đây, nhiều trường đã tự thí điểm hình thức "ngủ nằm", kéo theo sự bùng nổ của thị trường bàn ghế đa năng. Tuy nhiên, tình trạng chất lượng "thượng vàng hạ cám" và các mối lo ngại về an toàn đã khiến cơ quan chức năng phải ban hành quy chuẩn quốc gia.
Bà Zhang Qiongli, đại biểu Quốc hội kiêm giáo viên tại Hồ Bắc, là người tích cực thúc đẩy sáng kiến này. Bà cho biết gần 40.000 học sinh tại khu Ân Thi (Hồ Bắc) đã được ngủ nằm nhờ thiết bị này.
Dù vậy, số trường có điều kiện triển khai vẫn còn khiêm tốn. Thách thức là hạn chế về không gian, kinh phí...
Cô Nguyễn Thị Tú - Hiệu trưởng Trường trung học Thực hành (Trường đại học Sư phạm TP.HCM) - kể lại câu chuyện khiến nhiều người cùng cười nhưng xúc động. Đó là có hai học sinh chia sẻ mong muốn sau này sẽ quay trở lại trường để làm hiệu trưởng và hiệu phó.
“Có thể đó chỉ là lời nói rất hồn nhiên của học sinh nhưng với tôi, đó là điều rất đặc biệt. Điều khiến giáo viên cảm thấy ý nghĩa sau nhiều năm làm nghề không chỉ ở thành tích học tập hay giải thưởng, mà còn là sự gắn bó và tình cảm học sinh dành cho mái trường", cô Tú chia sẻ.
Cô nói điều nhà trường luôn mong muốn không phải học sinh trở thành một hình mẫu hoàn hảo, mà là trở thành những người biết làm chủ bản thân, sống có trách nhiệm và biết yêu thương người khác.
Nhắn gửi học sinh cuối cấp, cô hiệu trưởng nói tuổi 18 là cột mốc đặc biệt khi mỗi người bắt đầu học cách tự đưa ra lựa chọn và chịu trách nhiệm với con đường phía trước.
Ở độ tuổi này, nhiều học sinh sẽ có không ít lo lắng về kỳ thi, ngành học hay tương lai. Nhưng điều quan trọng không phải là chưa từng sợ hãi mà là biết bước tiếp dù vẫn còn lo lắng. Theo cô, can đảm không phải là không có sợ hãi mà là biết vượt qua nỗi sợ để tiếp tục bước về phía trước.
"Hành trình học tập và trưởng thành chưa bao giờ là điều dễ dàng. Đặc biệt là trong môi trường giáo dục, cả thầy cô lẫn học sinh đều sẽ đối diện áp lực, kỳ vọng và những thử thách riêng.
Tuy nhiên điều quan trọng nhất vẫn là giữ được tình yêu thương, sự kiên nhẫn và tinh thần trách nhiệm với những gì mình lựa chọn. Điều tôi mong nhất là thầy cô vẫn giữ được tình yêu nghề, còn học sinh giữ được sự tử tế và tinh thần cố gắng của mình”, cô Tú nhắn nhủ.
Dư luận mong chờ những vi phạm liên quan bữa ăn bán trú cần được xử lý nghiêm minh, đủ sức răn đe để trả lại bữa ăn an toàn cho trẻ.
Liên quan vụ việc phụ huynh phát hiện thịt heo bệnh trong bếp ăn bán trú Trường mầm non Hòa Bình, xã Văn Lăng (Thái Nguyên), theo quyết định ngày 8.4 của UBND xã Văn Lăng, bà Nguyễn Thị Minh Khoái, Hiệu trưởng trường này, bị tạm đình chỉ công tác trong 15 ngày để phục công tác điều tra, xác minh liên quan nguồn gốc số thịt heo dương tính với vi rút dịch tả heo châu Phi được phát hiện trong bếp ăn bán trú nhà trường.
UBND tỉnh Thái Nguyên cũng giao Công an tỉnh chủ trì, phối hợp với cơ quan chức năng liên quan khẩn trương điều tra, xác định rõ nguyên nhân và nguồn gốc số thực phẩm nhiễm khuẩn tại Trường mầm non Hòa Bình; làm rõ trách nhiệm của những cá nhân, tập thể liên quan, kiên quyết xử lý nghiêm nếu phát hiện hành vi vi phạm.
Sau xảy ra vụ việc, bà Minh Khoái gây xôn xao dư luận khi trả lời vòng vo về nguồn gốc xuất xứ của thực phẩm mà nhà trường nhập về để nấu ăn cho trẻ. Dù khẳng định thịt cá có giấy kiểm dịch nhưng khi được yêu cầu chứng minh thì bà hiệu trưởng này chỉ "cười trừ".
Giữa lúc dư luận đang đầy bất an về thực phẩm bẩn vào trường học, từ ngày 6 - 10.4, TAND tỉnh Bắc Ninh cũng mở phiên tòa xét xử công khai sơ thẩm vụ án đưa, nhận hối lộ xảy ra tại một số cơ quan quản lý giáo dục và các trường mầm non trên địa bàn, liên quan việc cung cấp thực phẩm phục vụ bữa ăn bán trú.
Theo hồ sơ vụ án, Công ty TNHH thương mại và dịch vụ Bảo An Huy có trụ sở tại P.Việt Hưng (Hà Nội), do Nguyễn Văn Huy làm giám đốc, ký hợp đồng cung cấp thực phẩm cho một số trường mầm non trên địa bàn tỉnh. Để được ký kết và duy trì hợp đồng, giám đốc công ty đã trực tiếp liên hệ với lãnh đạo các phòng GD-ĐT, đặt vấn đề "tạo điều kiện" và thực hiện việc đưa tiền theo hình thức trích lại phần trăm doanh thu hằng tháng, tỷ lệ từ 1 - 3%; thỏa thuận với các hiệu trưởng trường mầm non mức "hoa hồng" từ 5 - 15% giá trị thực phẩm cung cấp nhằm bảo đảm việc ký kết và kéo dài hợp đồng qua nhiều năm học…
Việc đưa tiền chủ yếu thông qua chuyển khoản ngân hàng, căn cứ trên doanh thu cung cấp thực phẩm hằng tháng. Đáng chú ý, với những trường có ý định chấm dứt hợp đồng do giá cao hơn thị trường, bị cáo Huy đã nhờ sự can thiệp từ lãnh đạo phòng GD-ĐT để gây sức ép, buộc các nhà trường tiếp tục duy trì hợp đồng.
Kết quả điều tra và thẩm vấn công khai tại phiên tòa xác định, trong khoảng thời gian từ năm 2013 - 2024, các bị cáo là phó chủ tịch UBND huyện, lãnh đạo phòng GD-ĐT và hiệu trưởng các trường mầm non đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao, nhiều lần nhận tiền của bị cáo Huy nhằm tạo điều kiện cho Công ty Bảo An Huy ký kết hợp đồng cung cấp thực phẩm với giá cao hơn thị trường vào các trường do mình quản lý.
Để có nguồn chi hối lộ, bị cáo Huy đã nâng giá nhiều mặt hàng thực phẩm cao hơn giá ngoài thị trường từ 1 - 1,5 lần. Tổng số tiền bị cáo dùng đưa hối lộ được xác định là hơn 13,2 tỉ đồng.
Từ những vụ việc cụ thể này, dư luận không khỏi lo ngại đó không phải là trường hợp cá biệt và mong muốn cơ quan chức năng, đặc biệt công an các tỉnh, thành cần đưa ra ánh sáng nhiều vụ việc tương tự và xử lý nghiêm để đánh động và đủ sức răn đe.
Về phía các trường, nhiều ý kiến chia sẻ tổ chức bữa ăn bán trú trong tâm trạng "vừa làm vừa run" do thiếu chuyên môn về thực phẩm, y tế trong khi việc truy xuất nguồn gốc khó khăn, và nếu xảy ra mất an toàn thì hiệu trưởng lại là người chịu trách nhiệm cao nhất. Hiệu trưởng một trường tiểu học ở Hà Nội cho biết, rất cần bộ lọc từ cơ quan quản lý, nơi có thể xác nhận đơn vị nào thực sự an toàn, thay vì để trường tự lần mò giữa hàng loạt giấy tờ hợp lệ.
Hiệu trưởng một trường THCS ở xã ngoại thành Hà Nội cũng cho rằng, lo nhất là trường học không có bếp ăn tự nấu, phải đặt suất ăn cho các công ty thì nguy cơ mất an toàn thực phẩm càng cao bởi nhà trường không thể kiểm tra, kiểm soát độ tươi thịt, cá đầu vào theo ngày.
Do đó, theo hiệu trưởng này, cần quy định rõ vai trò của từng cá nhân, đơn vị trong từng khâu, đồng thời xử phạt thật nặng hành vi cố tình gây hại cho sức khỏe con người. Làm sao để thầy cô giáo ở trường chuyên tâm dạy học, không phải lo lắng về thịt, cá nhiễm bệnh.
Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó chủ tịch UBND P.Thanh Liệt (Hà Nội), địa bàn có 1 trường nhập thịt heo của Công ty Cường Phát trong 4 ngày, cũng cho biết sự việc đang được cơ quan công an tiếp tục xác minh. Tuy nhiên, theo ông Tuấn Anh, bản chất sai phạm từ khâu kiểm định tại lò mổ và nhà trường là nạn nhân vì họ chỉ có thể kiểm tra hồ sơ nguồn gốc và quan sát bằng cảm quan (màu sắc, mùi vị) và lưu mẫu để kiểm tra khi cần thiết chứ không có chuyên môn kiểm nghiệm. Hiện ở khâu giao nhận thực phẩm, chưa có thiết bị kiểm tra dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cũng như chất lượng thịt, cá.
Ông Tuấn Anh cho rằng hành lang pháp lý và quy định xử lý vi phạm liên quan bữa ăn bán trú hiện nay đã đủ sức răn đe, nhưng có thể vì lợi nhuận nên đơn vị cung ứng thực phẩm vẫn cố tình vi phạm.
Mỗi sáng sớm, bà Nguyễn Thị Minh Nguyệt, Hiệu trưởng Trường tiểu học Hiệp Tân, P.Phú Thạnh (TP.HCM), thường đón học sinh (HS) ở cổng số 2, vừa để thuận tiện cho việc quan sát khâu tiếp phẩm, xem thực phẩm được nhà cung cấp giao tới nhà bếp có đạt tiêu chuẩn, đúng như cam kết trong hợp đồng hay không. "Rau củ nào bị dập, thịt, cá có mùi và màu khác lạ, tổ kiểm tra tiếp phẩm của trường đều xử lý, lập biên bản, yêu cầu đổi ngay lô hàng mới. Và nhà cung cấp phải cam kết giải quyết ngay", bà Nguyệt cho hay.
Ông Đỗ Đình Đảo, Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Hữu Thọ, P.Xóm Chiếu, TP.HCM, chia sẻ: "Áp lực về an toàn thực phẩm là nỗi lo thường trực, mang tính sống còn. Chỉ một sơ suất nhỏ trong khâu chế biến, bảo quản hay lựa chọn nguyên liệu cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe hàng trăm, hoặc cả ngàn HS".
Giải pháp của Trường THPT Nguyễn Hữu Thọ thời gian qua là kiểm soát chặt chẽ chất lượng đầu vào thực phẩm. Bước đầu là lựa chọn nhà cung cấp uy tín, có đầy đủ hồ sơ pháp lý, chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm và có khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Hợp đồng cung ứng phải quy định cụ thể về tiêu chuẩn chất lượng, trách nhiệm và chế tài xử lý vi phạm. Song song với đó là quy trình kiểm tra nguyên liệu đầu vào hằng ngày; lưu mẫu thực phẩm, có tổ giám sát nội bộ, có sự tham gia của đại diện ban giám hiệu, giáo viên, đại diện cha mẹ HS các lớp. Trường học này cũng có biểu mẫu trực tuyến cho HS đánh giá về bữa ăn.
Trường tiểu học Nguyễn Văn Trân, xã Hưng Long, TP.HCM có bếp ăn tại trường, điều này cũng có thuận lợi trong khâu kiểm soát chặt chẽ nguồn thực phẩm đầu vào. "Thực phẩm nhập vào đều được kiểm tra cảm quan, hóa đơn, nguồn gốc; kiên quyết từ chối nhập hàng nếu không đạt yêu cầu. Chúng tôi có kế hoạch phân công giám sát bữa ăn mỗi ngày. Trong thành phần có ban giám hiệu, nhân viên y tế, giáo viên phụ trách bán trú. Đại diện cha mẹ HS được tham gia giám sát định kỳ và đột xuất", bà Võ Thị Hồng Thu, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết.
Bà Nguyễn Thị Hồng Quế, Hiệu trưởng Trường mầm non Họa Mi 2, P.Chợ Lớn (TP.HCM), nơi mỗi ngày có 500 trẻ theo học, ăn bán trú, cho biết từ 5 giờ, bộ phận tiếp phẩm đã phải có mặt ở trường, giám sát, kiểm tra thực phẩm tươi, rau củ quả, thịt, cá có đảm bảo tiêu chuẩn, đúng cam kết trong hồ sơ pháp lý của nhà trường không. Hiệu trưởng không chỉ giám sát trực tiếp, mà còn có thể giám sát toàn bộ khu vực nhà bếp qua camera, từ các thiết bị di động.
