Đại thủy nông Bắc Hưng Hải – hệ thống từng cung cấp nước tưới cho 130.000 ha đất nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ, đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hàng chục triệu dân. Phải làm gì để hồi sinh hệ thống là câu hỏi khiến cả nhà quản lý và chuyên gia sông ngòi phải tính toán thấu đáo.
Tổng điều tra và đánh giá lại toàn bộ hệ thống
Bắc Hưng Hải gồm hơn 230 km kênh trục chính, hàng nghìn km kênh mương nội đồng cùng khoảng 1.900 cống, trạm bơm. Với mạng lưới quy mô lớn, trải dài qua Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh và Hải Phòng, PGS.TS Đào Trọng Tứ, Trưởng ban điều hành Mạng lưới sông ngòi Việt Nam, cho rằng muốn cải tạo phải bắt đầu từ tổng điều tra và đánh giá lại toàn bộ hệ thống.
Bắc Hưng Hải được thiết kế trong bối cảnh cơ cấu sử dụng đất, nhu cầu nước tưới rất khác so với hiện nay. Nhiều năm qua, một phần lớn diện tích đất nông nghiệp trong lưu vực đã được chuyển đổi sang đô thị, khu công nghiệp hoặc các loại hình sử dụng đất khác. Điều này khiến nhu cầu cấp nước và tiêu thoát nước của hệ thống thay đổi đáng kể so với thiết kế chỉ phục vụ tưới tiêu ban đầu.
“Cần xem lại năng lực tưới tiêu thực tế của hệ thống hiện nay đã thay đổi như thế nào, diện tích đất nông nghiệp còn bao nhiêu và nhu cầu cấp nước ra sao. Trên cơ sở đó mới có thể tính toán phương án cải tạo phù hợp”, ông Tứ nói và nhận định việc đánh giá lại toàn bộ hiện trạng hệ thống là bước quan trọng để xác định quy mô đầu tư hợp lý, bảo đảm hiệu quả lâu dài của dự án cải tạo.
Cấp bách kiểm soát nguồn thải
Sau bước đánh giá toàn bộ hệ thống Bắc Hưng Hải, ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng phải cấp bách kiểm soát nguồn thải. Cùng với quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp nhanh của khu vực, lượng nước thải từ các khu công nghiệp, làng nghề và khu dân cư đổ vào Bắc Hưng Hải ngày càng tăng, tạo áp lực lớn đối với chất lượng nước.
Theo tính toán, hiện tổng lượng nước thải xả vào Bắc Hưng Hải khoảng 538.838 m3 mỗi ngày đêm, phân bố rộng khắp trên toàn lưu vực. Trong đó, Hưng Yên chiếm tỷ lệ lớn nhất 31%, tiếp đến là Hải Phòng 21%, Hà Nội 13%, Bắc Ninh hơn 9%. Nhiều nguồn xả thải vẫn chưa được kiểm soát hoặc xử lý đạt yêu cầu khiến nhiều đoạn kênh rơi vào tình trạng ô nhiễm kéo dài.
Cũng cho rằng phải kiểm soát nguồn thải, ông Lương Xuân Chính, Phó giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải, phân tích khả năng tự làm sạch của kênh chỉ tồn tại trong giới hạn nhất định. Khi lượng nước thải vượt quá khả năng chịu tải, chất lượng nước sẽ suy giảm nhanh.
“Bổ sung nguồn nước chỉ giúp pha loãng ô nhiễm trong một số thời điểm, còn muốn xử lý tận gốc thì phải kiểm soát được nguồn thải”, ông Chính nói.
Tuy nhiên, kiểm soát nguồn thải trên mạng lưới như Bắc Hưng Hải là bài toán rất tốn kém, có thể vượt quá nguồn lực của địa phương, theo GS.TS Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cấp thoát nước và Môi trường. Bởi chi phí xây dựng và vận hành các nhà máy xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn cao rất lớn, trong khi nhiều địa phương chưa hoàn thiện hệ thống thu gom nước thải đô thị.
“Cần kết hợp nhiều biện pháp, từ kiểm soát nguồn thải, điều tiết dòng chảy đến tận dụng khả năng tự làm sạch của hệ thống sông kênh”, ông Hạ đề xuất.
So sánh với việc cải tạo sông Tô Lịch, PGS.TS Đào Trọng Tứ cho rằng bài toán của Bắc Hưng Hải phức tạp hơn nhiều. Tô Lịch nằm hoàn toàn trong phạm vi Hà Nội, hệ thống Bắc Hưng Hải lại trải dài qua nhiều tỉnh với hàng loạt nguồn thải. Nếu mỗi địa phương làm một kiểu, không có cơ chế điều phối thống nhất thì rất khó đảm bảo các hạng mục cải tạo được triển khai đồng bộ và phát huy hiệu quả.
TS Trần Đức Hạ cũng cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao thiết lập được cơ chế quản lý thống nhất cho toàn hệ thống Bắc Hưng Hải. Nếu không có cơ chế điều phối đủ mạnh ở cấp vùng, việc xử lý ô nhiễm hay cải tạo hạ tầng sẽ khó đạt hiệu quả lâu dài.
Bởi Bắc Hưng Hải không chỉ là công trình thủy lợi phục vụ nông nghiệp như trước đây. Nó đang phải gánh thêm nhiều chức năng mới như tiêu thoát nước cho đô thị, khu dân cư và khu công nghiệp; tiếp nhận nước thải và là khung sinh thái cảnh quan cho khu vực.
“Cần có cơ quan đầu mối đủ thẩm quyền để điều phối chung toàn bộ hệ thống, từ đầu tư hạ tầng đến kiểm soát nguồn thải”, ông Hạ kiến nghị.
Chờ đề án cải tạo quy mô lớn
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng đề án xử lý ô nhiễm và phát triển tổng thể hệ thống Bắc Hưng Hải, mục tiêu từng bước phục hồi chất lượng nước, nâng cao năng lực tưới tiêu và điều tiết nước, đồng thời thích ứng với quá trình đô thị hóa nhanh trong lưu vực.
Đề án tập trung vào ba nhóm giải pháp chính. Đầu tiên là nâng cấp và hiện đại hóa hệ thống công trình thủy lợi, cải tạo các công trình đầu mối, nạo vét tuyến kênh trục và kênh nhánh, đồng thời lắp đặt trạm quan trắc tự động để theo dõi chất lượng nước và điều tiết dòng chảy.
Nhóm giải pháp thứ hai là kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước, thông qua việc xây dựng các công trình kiểm soát nguồn thải tại vị trí xả lớn, từng bước thu gom và xử lý nước thải trước khi đổ vào hệ thống. Cuối cùng là khai thác tổng hợp không gian hai bên kênh, kết hợp chỉnh trang cảnh quan, phát triển các tuyến đô thị sinh thái và dịch vụ.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường tính toán tổng kinh phí dự kiến để cải tạo toàn diện hệ thống khoảng 38.500 tỷ đồng. Trong đó, khoảng 6.000 tỷ đồng vốn đầu tư công để hoàn thiện hạng mục chính của hệ thống, gồm 4.505 tỷ nâng cấp hạ tầng thủy lợi, 100 tỷ hiện đại hóa công tác quản lý vận hành và khoảng 1.394 tỷ cải tạo các tuyến kênh trục. Các địa phương tham gia đầu tư nhiều hạng mục liên quan kiểm soát ô nhiễm và chỉnh trang hệ thống kênh.
Với quy mô lớn và lịch sử vận hành hơn nửa thế kỷ, chuyên gia và nhà quản lý cho rằng việc hồi sinh Bắc Hưng Hải không chỉ là chuyện cải tạo hệ thống thủy lợi mà là bài toán quản lý tổng hợp cả lưu vực rộng lớn. Nó đòi hỏi sự chung sức của nhiều địa phương, bộ ngành và người dân trong lưu vực.
Tại buổi làm việc, đại diện các địa phương báo cáo khái quát kết quả kinh tế - xã hội 4 tháng đầu năm, tiến độ các dự án trọng điểm và nêu một số kiến nghị đến đoàn giám sát. Ông Hoàng Vũ Thảnh, Giám đốc Sở Tài chính TP.HCM, kiến nghị Quốc hội xem xét đưa dự án luật Đô thị đặc biệt vào chương trình xây dựng pháp luật năm 2026, sửa đổi luật Bảo hiểm xã hội theo hướng mở rộng và bao phủ.
UBND TP.HCM đề xuất Chính phủ ủy quyền cho thành phố chủ động xử lý nhà đất, tài sản công do cơ quan T.Ư sử dụng kém hiệu quả, không đúng mục đích. Song song, TP.HCM cũng xin cơ chế giao biên chế linh hoạt theo vị trí việc làm, quy mô dân số, khối lượng công việc và khả năng cân đối ngân sách…
Ông Hồ Văn Hà, Phó chủ tịch UBND TP.Đồng Nai, kiến nghị Quốc hội xem xét Đồng Nai là đô thị đặc biệt và được áp dụng các cơ chế, chính sách theo luật Đô thị đặc biệt để cùng TP.HCM trở thành trung tâm kinh tế, cực tăng trưởng của cả nước. Ông Hà cũng kiến nghị Quốc hội ban hành cơ chế, chính sách vượt trội phát triển TP.Đồng Nai; cho phép lập quy hoạch tổng thể TP.Đồng Nai trên cơ sở tích hợp các quy hoạch giống như TP.Hà Nội và TP.HCM…
Đối với dự án Vành đai 3 TP.HCM, ông Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông TP.HCM, đề xuất cho phép sử dụng khoản tiết kiệm hơn 15.700 tỉ đồng của dự án để đầu tư thêm một số hạng mục, mở rộng đường lên 8 làn xe. Đại biểu Quốc hội Trần Hoàng Ngân đồng tình với việc đầu tư hạ tầng giao thông kết nối trong vùng Đông Nam bộ, nhất là từ sân bay Long Thành về trung tâm TP.HCM. Ông Ngân mong đoàn giám sát thống nhất với đề xuất sử dụng tiền tiết kiệm để tái đầu tư cho dự án Vành đai 3 TP.HCM để đồng bộ và khai thác hiệu quả hơn.
Phát biểu kết luận buổi làm việc, Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhận định sự liên kết giữa TP.HCM, TP.Đồng Nai và tỉnh Tây Ninh sẽ tạo thêm động lực mới, quyết định sự thành bại của mục tiêu tăng trưởng kinh tế vùng và cả nước. Ông Diên đề nghị 3 địa phương hoàn thiện báo cáo, làm rõ hơn các vướng mắc về thể chế, chỉ rõ những quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn gây cản trở để đoàn công tác tổng hợp, kiến nghị Quốc hội.
Đối với các dự án giao thông chiến lược như Vành đai 3, Vành đai 4, sân bay Long Thành, ông Diên đánh giá còn chậm so với yêu cầu, chưa đối chiếu sát với các nghị quyết của Quốc hội để nhìn rõ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tế. Do vậy, các địa phương cần tập trung đẩy nhanh tiến độ, đảm bảo chất lượng, tiêu chuẩn an toàn.
Tối 2.5, trung tá Lê Minh Tùng, Phó trưởng công an xã Tiểu Cần (tỉnh Vĩnh Long) đã có báo cáo về thông tin 2 con cá sấu nổi trên sông Tiểu Cần, xã Tiểu Cần.
Theo đó, khoảng 18 giờ ngày 1.5, hai người dân ở Vĩnh Long trong lúc dọn dẹp mấy nhành cây sau nhà thì phát hiện 2 con cá sấu nổi lên tại khu vực sông Tiểu Cần (thuộc ấp 1, xã Tiểu Cần), nên đã lấy điện thoại chụp hình lại và trình báo cho cơ quan công an.
Khi tiếp xúc 2 người cung cấp thông tin là ông L.T.V (48 tuổi) và con trai là L.G.D (22 tuổi cùng ở ấp 1, xã Tiểu Cần, tỉnh Vĩnh Long), nhưng do trời tối chưa kiểm tra được thông tin trên. Lo sự an toàn cho người dân sinh sống gần khu vực trên nên Công an xã Tiểu Cần đã báo báo cáo vụ việc, tham mưu đến Thường trực Đảng ủy, UBND xã Tiểu Cần chỉ đạo các phòng, ban ngành xã và ban nhân dân các ấp thông báo cho người dân xung quanh khu vực sông cảnh giác, không xuống sông tránh gặp nguy hiểm.
Đồng thời phối hợp cơ quan chức năng để phối hợp kiểm tra, xác minh và có biện pháp xử lý phù hợp nhằm đảm bảo an toàn cho người dân.
Đến sáng 2.5, Công an xã phối hợp các phòng, ban ngành thuộc UBND xã và Chi cục Kiểm lâm và đa dạng sinh học (Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long), dùng xuồng máy tìm trong phạm vi khoảng 3 km cách đoạn sông xuất hiện 2 con cá sấu do người dân cung cấp nhưng vẫn không thấy.
Công an xã và các cơ quan chức năng họp, nhận định đây có khả năng là hình ảnh do ứng dụng Al tạo ra để báo tin giả.
Đến 9 giờ cùng ngày, Công an xã Tiểu Cần mời ông V. và D. đến trụ sở làm việc, nhưng 2 người vẫn khẳng định hình ảnh 2 con cá sấu nổi trên sông do D. cung cấp trước đó cho cơ quan công an và nhìn thấy 2 con cá sấu là thật.
Công an xã tiếp tục đấu tranh làm rõ, đến 17 giờ cùng ngày D. đã thừa nhận chụp cảnh sông Tiểu Cần gửi cho bạn ở nước ngoài xem sau đó bạn D. gửi lại hình ảnh cảnh sông Tiểu Cần có 2 con cá sấu nổi trên sông nhằm để trêu đùa. Nhưng do ông V. tin tưởng thông tin do D. cung cấp có cá sấu nổi trên sông là thật nên ông thông báo cho người dân địa phương và chính quyền địa phương.
Trước đó, có rất nhiều tài khoản và trang mạng xã hội chia sẻ thông tin cá sấu xuất hiện trên sông Tiểu Cần, trong đó, có nhiều trang có tên giống tên các cơ quan, chính quyền địa phương.
Cùng ngày, đại diện Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao cho biết, đang tiếp tục xác minh xử lý những người cung cấp tin giả và các tài khoản, trang mạng xã hội chia sẻ thông tin sai sự thật để xử lý.
Ngày 20.5, Công an xã Hòa Hội cho biết đã bàn giao hồ sơ, nghi phạm Hồ Ngọc Sơn (19 tuổi, ở xã Hòa Hội) cùng tang vật cho Công an phường Đông Hải (Khánh Hòa) để điều tra, xử lý theo thẩm quyền về hành vi trộm cắp tài sản.
Trước đó, khoảng 20 giờ ngày 18.5, trong lúc đi chơi, nhóm 5 học sinh lớp 8 của Trường THCS Cát Hanh (xã Hòa Hội) phát hiện Sơn điều khiển xe mô tô không gắn biển số và có nhiều dấu hiệu bất thường. Thấy nghi vấn, các em đã nhanh chóng tìm cách báo tin cho trực ban Công an xã Hòa Hội.
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Tổ tuần tra kiểm soát của Công an xã Hòa Hội đã triển khai lực lượng kiểm tra, mời Sơn về trụ sở để làm rõ.
Tại cơ quan công an, Sơn khai nhận ngày 17.5, trong lúc ở nhà một người bạn tại phường Đông Hải, đã lợi dụng sơ hở để trộm xe máy Honda Wave cùng 2 điện thoại di động.
Sau khi trộm cắp tài sản, Sơn tháo biển số xe rồi chạy xe cùng tang vật về xã Hòa Hội để tiêu thụ. Tuy nhiên, Sơn đã bị nhóm học sinh Trường THCS Cát Hanh phát hiện và báo cơ quan chức năng.
Việc kịp thời phát hiện, cung cấp thông tin về đối tượng trộm cắp của nhóm học sinh Trường THCS Cát Hanh cho thấy tinh thần cảnh giác, ý thức trách nhiệm với cộng đồng, đồng thời góp phần hỗ trợ lực lượng chức năng giữ gìn an ninh trật tự tại địa phương.
