Tuần trước, tôi gặp lại một người bạn hơn 30 năm quen biết từ Sài Gòn ra Hà Nội chơi. Trong câu chuyện, anh vui vẻ kể vừa hoàn tất thủ tục sang tên toàn bộ căn nhà và mảnh đất được thừa kế ở TP HCM cho con trai. Khi tôi hỏi: “Thế sau này hai vợ chồng sống bằng gì?”, anh cười rất tự tin: “Thì con nuôi chứ còn ai nữa”.
Tôi không nghi ngờ tình yêu thương của con cái dành cho cha mẹ. Cũng không nghĩ con trai của bạn tôi là người vô trách nhiệm. Nhưng tôi thấy khó hiểu cho quyết định của bạn. Tại sao nhiều người lại chủ động đặt toàn bộ tuổi già của mình vào tay con cái, trong khi họ hoàn toàn có thể giữ cho mình một sự chủ động nhất định?
Tôi cũng có hai căn nhà. Một căn là nơi hai vợ chồng già đang sinh sống, căn còn lại tôi cho thuê để có một khoản thu nhập đều đặn mỗi tháng. Tiền thuê nhà đủ để chúng tôi trang trải chi phí sinh hoạt, tiền điện nước, thuốc men và những khoản phát sinh khi tuổi ngày càng cao. Nhờ vậy, tôi không phải ngửa tay xin tiền con mỗi tháng, cũng không phải cân nhắc xem có nên gọi điện nhờ con giúp một khoản tiền nào đó hay không.
Tôi luôn nghĩ, khi còn có khả năng tự lo cho mình thì đó là điều đáng quý nhất. Các con tôi đều đã trưởng thành. Tôi từng nói rõ với chúng rằng “nếu cần nhà để ở, bố mẹ sẵn sàng bán lại cho con căn nhà đang cho thuê với mức giá thấp hơn thị trường để hỗ trợ, chứ không phải cho không”. Số tiền thu được, vợ chồng tôi sẽ gửi tiết kiệm hoặc đầu tư an toàn để có nguồn tài chính chăm sóc tuổi già. Khi nào cả hai qua đời, phần tài sản còn lại sẽ được chia cho con theo di chúc.
>> Bố mẹ có nhiều nhà, đất nhưng nói anh em tôi đừng trông đợi thừa kế
Tôi không nghĩ làm vậy là tính toán với con cái. Theo tôi, tình cảm gia đình sẽ bền vững hơn khi không đặt lên vai nhau những nghĩa vụ quá lớn về tài chính và hiếu nghĩa. Nếu cha mẹ còn giữ được sự độc lập, con cái cũng bớt áp lực. Chúng có thể chăm sóc cha mẹ bằng tình yêu thương, chứ không phải vì đang nắm toàn bộ tài sản thừa kế. Hoặc ngược lại, bố mẹ đã trao hết tài sản nên buộc phải cậy nhờ con.
Tôi từng chứng kiến không ít trường hợp cha mẹ sang tên nhà đất cho con cái quá sớm. Ban đầu, mọi chuyện vẫn rất vui vẻ. Nhưng vài năm sau, khi hoàn cảnh thay đổi, con cái lập gia đình, cha mẹ cần những khoản chi lớn, mâu thuẫn giữa các thế hệ bắt đầu xuất hiện. Có người phải sống như người ở nhờ trong chính căn nhà mình từng nỗ lực cả cuộc đời mới có được. Đáng buồn hơn, cũng có những cụ già phải nhẫn nhục chỉ vì sợ làm con phật ý.
Tất nhiên, không phải gia đình nào cũng như vậy. Có rất nhiều người con hiếu thảo, sẵn sàng chăm sóc cha mẹ đến cuối đời dù có được nhận tài sản hay không. Nhưng chính vì không ai biết trước tương lai nên tôi càng cho rằng cha mẹ không nên tự tước đi quyền chủ động của mình.
Giữ tài sản không có nghĩa là để làm khó con. Đó là giữ một “điểm tựa” cho chính mình. Khi còn tài sản, cha mẹ có quyền lựa chọn cách sống, cách chi tiêu và cả cách chăm sóc sức khỏe mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ ai. Điều đó cũng giúp các con yên tâm hơn vì biết bố mẹ vẫn có khả năng tự lo cho cuộc sống của mình.
Theo tôi, tài sản nên là món quà cuối cùng cha mẹ để lại, chứ không nên trao hết khi bản thân vẫn còn cần đến nó. Yêu con không có nghĩa là cho con tất cả càng sớm càng tốt. Cách yêu con đúng đắn nhất là tự chuẩn bị cho tuổi già của mình thật chu đáo để không trở thành gánh nặng cho con cái.
"Hè nào nhà tôi cũng đau đầu vì con nghỉ hè. Ở thành phố, ba mẹ đi làm cả ngày, những cũng không thể để con ở nhà vì các bé còn nhỏ, tự chơi với nhau nếu có chuyện nghịch ngợm hoặc xô xát xảy ra thì ba mẹ sẽ ân hận cả đời. Còn nếu cho các bé xem TV, máy tính bảng, điện thoại cả ngày thì sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ nhỏ.
Gần nhà tôi có trung tâm Anh ngữ, cho gửi bán trú, nhưng học phí cho hai bé cũng cỡ vài chục triệu, mà chương trình học cũng chỉ mang tính chất trông trẻ là chính. Trong khi đó, tôi cũng không thể đưa các con đi làm cùng ba hoặc mẹ vì còn tùy thuộc vào môi trường làm việc, chưa kể ít nhiều ba mẹ cũng phải phân tâm vì vừa làm, vừa phải để mắt đến tụi nhỏ.
Thiết nghĩ, kỳ nghỉ hè của học sinh nên được rút ngắn lại và kéo dài thời gian kỳ nghỉ Tết. Hoặc ngành Giáo dục có thể tổ chức các lớp bán trú ở trường cho các học sinh đăng ký tùy theo nhu cầu của phụ huynh, chủ yếu để rèn luyện các kỹ năng, vận động thể dục, thể thao... Các lớp bán trú này có thể là giáo viên trong trường hoặc thuê giáo viên hợp đồng bên ngoài, có thể liên kết với các trung tâm văn hóa, thể dục thể thao... Nếu được như thế thì trẻ sẽ có một mùa hè bổ ích, còn phụ huynh cũng yên tâm đi làm".
Đó là chia sẻ của độc giả Thuhong xung quanh câu chuyện "Đau đầu vì con nghỉ hè". Trên mạng xã hội tuần qua, nhiều phụ huynh chia sẻ loạt tình huống "dở khóc, dở cười" khi con nghỉ học, khiến cuộc sống của bố mẹ lẫn ông bà đảo lộn. Nhiều bậc phụ huynh vẫn phải đi làm hằng ngày, không yên tâm khi để con ở nhà xem TV, điện thoại, cũng không đủ tài chính gửi trẻ đến các trung tâm, trại hè, nên buộc phải gửi con về quê cho ông bà chăm.
>> Ông bà kiệt sức vì trông cháu suốt mấy tháng nghỉ hè
Trong khi đó, theo chuyên gia Tâm lý Giáo dục Hà Nội, kỳ nghỉ hè không đơn thuần là thời gian nghỉ ngơi là giai đoạn quan trọng để trẻ phát triển toàn diện. Trẻ cần được thoát khỏi áp lực học tập để tham gia các hoạt động trải nghiệm, vận động và rèn luyện kỹ năng xã hội ngoài nhà trường.
Lấy dẫn chứng từ cách tổ chức nghỉ hè tại Nhật Bản, bạn đọc Yulia Nguyễn bình luận: "Ở Nhật Bản, kỳ nghỉ hè chỉ kéo dài khoảng 1,5 tháng. Nhà trường tuy không dạy học nhưng hầu hết trong các trường đều có dịch vụ giữ trẻ. Những người phụ trách trông học sinh không phải giáo viên dạy chính khóa mà là giáo viên hợp đồng thuê bên ngoài.
Tại đó, các bé được sinh hoạt, vui chơi trong trường rất an toàn, lành mạnh. Em nào thích có thể mang sách vở, bài tập tới làm, không thì cứ thoải mái vui chơi. Ngày nắng, các bé sẽ được chơi thể thao ngoài trời, ngày mưa thì chơi ở trong nhà. Thỉnh thoảng, các trường còn tổ chức một số trò chơi sáng tạo, thủ công để thay đổi.
Như vậy, bố mẹ có thể an tâm đi làm, các con vẫn được đảm bảo vui chơi an toàn, không lo suốt ngày ở nhà chơi game, hay ra đường nguy hiểm, nguy cơ đuối nước... Tôi nghĩ các trường học ở Việt Nam có thể tham khảo cách thức vận hành kỳ nghỉ hè như vậy. Nhiều phụ huynh sẵn sàng chi trả tiền dịch vụ trông con cho nhà trường để đổi lại giây phút yên tâm đi làm".
Vài ngày trước, đang lúc uống cà phê, vài người bạn của tôi cầm điện thoại lướt mạng xã hội và thảng thốt trước sự vụ một cô gái bỏ lại cha trước cổng chùa. "Cũng may là có camera ghi lại, bây giờ trích xuất tìm tung tích của người con ấy thôi", một người bạn của tôi nhanh nhảu đáp.
Sau đó, những người bạn của tôi cũng như rất nhiều người trên mạng buông lời chỉ trích hành động của cô gái này là bất hiếu. Cơn búa rìu dư luận vồn vã ập xuống nhân vật người con khi chúng ta chỉ thấy câu chuyện qua camera an ninh.
Sau đó, tình cảnh bi đát của cô gái mới rõ:
"Người đàn ông (người cha) cho biết sức yếu, tuổi cao nên không còn khả năng lao động. Con gái ông mới sinh cháu, lại suy thận nặng, con rể là công nhân, thu nhập thấp, kinh tế gia đình khó khăn. 'Ông bàn với con gái và con rể đưa vào chùa để xin được cưu mang', báo cáo của công an xã Lạc Phượng nêu.
Làm việc với công an, người con gái nói sợ không được trụ trì tiếp nhận, chị để cha ở cổng và đi về.
'Khi đến, người con gái mang theo kết quả khám sức khỏe xác định đang bị suy thận, nhà cũng đã bán, đang phải ở thuê', nhà sư chùa Đồng, Hải Phòng cho biết.
Có thể phác họa lại vài nét chính để thấy tình cảnh bế tắc của gia đình này: Người cha già bệnh tật không có khả năng tự chăm sóc, cô con gái bị suy thận nặng lại vừa mới sinh con, con rể làm công nhân gồng gánh gia đình, nhà cũng đã bán.
Tuy vậy tôi vẫn thấy nhiều người bảo nhau: Con bỏ cha là bất hiếu, con cái và cha mẹ, có cháo ăn cháo, có rau ăn rau... Trưa 12/5, vợ chồng người con gái đến làm việc với chính quyền xã Lạc Phượng và đón cha về nhà.
Với tôi, hành động này cũng là một đường lui cho cô con gái - tất nhiên là về mặt đạo lý, chữ hiếu... nhưng tôi thấy đường lui này cũng đưa gia đình vào thế bế tắc mới: Gia đình ấy sẽ xoay xở thế nào?
Còn bao nhiêu trường hợp nữa tương tự hoàn cảnh của cô gái này?
Đại diện Cục Bảo trợ Xã hội, ông Trần Cảnh Tùng, Trưởng phòng Công tác Xã hội, cho biết hành vi bỏ rơi cha mẹ như trong vụ việc này có dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Ông Tùng dẫn chứng Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, quy định con, cháu có nghĩa vụ phụng dưỡng người cao tuổi. Theo Luật Người cao tuổi, Nhà nước tiếp nhận vào cơ sở bảo trợ xã hội những người thuộc hộ nghèo, không có người phụng dưỡng và không có điều kiện sống tại cộng đồng. Các trường hợp khẩn cấp do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định.
Ông Tùng cho biết gia đình người đàn ông cần làm đơn gửi Chủ tịch UBND cấp xã để được xem xét hỗ trợ. Cục Bảo trợ Xã hội đã hướng dẫn Sở Y tế Hải Phòng phối hợp cùng chính quyền địa phương và gia đình để thống nhất phương án chăm sóc.
Một người bạn của tôi đã quyết định dọn về quê, gom góp số tiền vài tỷ đồng tích góp trong hơn chục năm làm việc ở thành phố để làm một homestay nhỏ. Lý do rất đơn giản: Không chịu nổi giá nhà và nhịp sống ngột ngạt nơi đô thị.
Lý do khác quan trọng và có vẻ lo xa hơn: Về quê đầu tư để có đồng ra đồng vào, chứ gom hết tiền và đi vay thêm để mua nhà thành phố, sau này về già vẫn phải kiếm gì đó làm thêm để có thu nhập.
Sau mấy chục năm sống ở thành phố, hành lý của anh vẫn gọn gàng đến lạ vì cái gì cho được đã cho, cái gì bán được đã bán, nhà thuê thì trả chủ. Nhưng sâu xa hơn, đó là cảm giác không thuộc về nơi này, dù đã ở hơn chục năm, có nhiều kỷ niệm vui buồn.
Từ câu chuyện đó, tôi cho rằng việc ở thuê, ít nhất trong bối cảnh Việt Nam hiện nay không phải là một lựa chọn bền vững. Không chỉ là vấn đề tâm lý an cư lạc nghiệp vốn ăn sâu trong văn hóa, mà còn bởi thị trường cho thuê của chúng ta chưa thực sự phát triển đúng nghĩa, thiếu ổn định, thiếu bảo vệ người thuê, và thiếu cả những sản phẩm phù hợp với đại đa số người lao động.
Trong khi đó, giá nhà thì vẫn tiếp tục leo thang. Dữ liệu gần đây cho thấy giá căn hộ tại TP.HCM đã lên đến trung bình hơn 97 triệu đồng một m2, riêng khu trung tâm vượt 100 triệu đồng m2. Ở thị trường thứ cấp, con số trung bình cũng đã chạm ngưỡng khoảng 69 triệu đồng một m2, trong khi nhu cầu tìm mua lại tăng mạnh.
Tôi thấy có một lập luận thường được đưa ra: Nếu không mua được nhà thì thuê cũng không sao. Lập luận này nghe qua có vẻ hợp lý, nhưng thực chất chỉ đúng với một nhóm nhỏ. Người có thu nhập cao, tài chính dư dả, có thể thuê để linh hoạt cho công việc. Sinh viên hay người lao động ngắn hạn cũng vậy, thuê nhà là lựa chọn phù hợp.
Nhưng còn đại đa số người lao động làm việc lâu dài tại thành phố thì sao?
Họ không thể sống mãi trong trạng thái tạm bợ. Một gia đình không thể xây dựng cuộc sống ổn định nếu cứ vài năm lại chuyển nhà, đối mặt với nguy cơ tăng giá thuê hoặc bị chấm dứt hợp đồng bất cứ lúc nào. Nói cách khác, thuê nhà không phải là một giải pháp thay thế, mà chỉ là một giải pháp tình thế.
Vấn đề nằm ở chỗ phân khúc nhà ở phù hợp với họ gần như biến mất. Những căn hộ thương mại giá 2-3 tỷ đồng từng là mục tiêu có thể với tới của tầng lớp trung lưu giờ gần như tuyệt chủng. Thị trường bị lấp đầy bởi các dự án cao cấp, giá 4-5 tỷ đồng trở lên. Với mức thu nhập phổ biến hiện nay, đó là khoảng cách gần như không thể vượt qua.
Vậy chúng ta đang kỳ vọng gì? Rằng một bộ phận lớn người lao động sẽ chấp nhận đi thuê suốt đời? Và khi về già, với thu nhập giảm sút, họ sẽ tiếp tục xoay xở thế nào với chi phí nhà ở ngày càng cao?
Đó không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà là một vấn đề an sinh xã hội.
Nếu không thể kiểm soát giá nhà trong ngắn hạn, thì một hướng đi rõ ràng hơn là phát triển mạnh nhà ở xã hội. Nhà ở xã hội không nên bị xem là một giải pháp mang tính "cứu trợ", mà phải được nhìn nhận như một phần thiết yếu của cấu trúc thị trường.
Một đô thị bền vững cần có chỗ cho những người lao động bình thường. Câu chuyện của người bạn tôi rời thành phố không phải là cá biệt. Nếu không có những thay đổi rất có thể sẽ còn nhiều người khác đưa ra lựa chọn rời đi.
Huỳnh Thắng
