Tuy nhiên, theo hướng dẫn của TAND tối cao, "thông báo thu hồi đất" lại không phải đối tượng khởi kiện vụ án hành chính. Thực tiễn này đang đặt ra vấn đề về quyền tiếp cận công lý và cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính trong lĩnh vực đất đai.
Theo Công văn số 207 ngày 30-10-2024 của TAND tối cao về giải đáp vướng mắc trong xét xử hành chính, "thông báo thu hồi đất" chỉ là bước đầu trong trình tự, thủ tục thu hồi đất; chưa làm phát sinh, thay đổi, hạn chế hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ cụ thể của tổ chức, cá nhân nên không phải đối tượng khởi kiện vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính năm 2015.
Về lý luận, có thể quan điểm này nhằm phân biệt giữa văn bản mang tính chuẩn bị thủ tục với quyết định hành chính tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý đất đai tại nhiều địa phương cho thấy việc áp dụng theo hướng này đang phát sinh nhiều bất cập.
Tại Khánh Hòa còn tồn tại những dự án có thông báo thu hồi đất từ rất lâu (các năm 2009, 2010), nhưng việc thu hồi đất thực tế không hoàn tất, dự án chậm triển khai kéo dài 15 - 20 năm.
Trong khoảng thời gian đó, người dân bị hạn chế xây dựng, sửa chữa nhà ở; khó khăn trong chuyển nhượng, thế chấp, tách thửa; tài sản giảm giá trị và luôn sống trong tình trạng chờ giải tỏa.
Dù chỉ mang tên gọi là "thông báo", nhưng hậu quả pháp lý mà các văn bản này tạo ra là rất rõ ràng. Nếu nhìn từ tác động thực tế đến quyền sử dụng đất thì "thông báo thu hồi đất" không còn đơn thuần là văn bản thông tin hành chính.
Điều đáng chú ý là khi người dân khiếu nại hoặc khởi kiện, cơ quan chức năng thường viện dẫn quan điểm của TAND tối cao để cho rằng đây không phải đối tượng khiếu kiện. Hệ quả là người dân gặp khó khăn trong việc tiếp cận cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp liên quan đến đất đai.
Trong khi đó, quyết định thu hồi đất chính thức có thể nhiều năm sau vẫn chưa được ban hành.
Thậm chí có trường hợp quyết định thu hồi đất bị tòa án tuyên hủy vì trái pháp luật nhưng thông báo thu hồi đất trước đó vẫn tiếp tục tồn tại. Người dân thắng kiện nhưng quyền lợi thực tế chưa được giải quyết triệt để, đến nay vẫn còn khiếu nại trong thủ tục hành chính đất đai.
Điển hình tại Nha Trang là dự án SASCO, một dự án kéo dài hơn 20 năm, nhiều lần được cử tri kiến nghị thu hồi do chậm tiến độ nhưng chưa được xử lý dứt điểm.
Theo báo cáo giám sát số 157 ngày 4-12-2020 của HĐND tỉnh Khánh Hòa, đây là một trong nhiều dự án chậm tiến độ kéo dài trên 10 năm, có vi phạm liên quan đến Luật Đầu tư, Luật Đất đai và Luật Quy hoạch. Dự án được cấp giấy chứng nhận đầu tư từ năm 2008 nhưng chưa hoàn tất thủ tục giao đất, thuê đất, chưa được cấp phép xây dựng.
Người dân trong khu vực dự án đã nhiều lần kiến nghị chấm dứt hiệu lực Thông báo thu hồi đất số 444/TB-UBND ngày 31-8-2009, nhưng đến nay vẫn chưa được giải quyết dứt điểm mặc dù Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa đã từng có chỉ đạo giải quyết.
Mặc dù vậy, việc khởi kiện hành chính đối với thông báo này lại không được tòa án thụ lý. Quyền lợi thực tế của người dân bị ảnh hưởng nhưng thiếu công cụ tố tụng hữu hiệu để kiểm soát.
Hiến pháp năm 2013 quy định công dân có quyền được bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp về tài sản và quyền khiếu nại, khởi kiện đối với hành vi, quyết định hành chính trái pháp luật.
Nếu một "Thông báo" hành chính tồn tại suốt hàng chục năm và làm hạn chế quyền tài sản của người dân thì việc xem đó chỉ là "văn bản thông tin" có lẽ chưa phản ánh đầy đủ bản chất pháp lý của quan hệ phát sinh trên thực tế.
Từ thực tiễn này, cần nghiên cứu hoàn thiện pháp luật đất đai theo hướng cho phép khởi kiện đối với các thông báo thu hồi đất có tác động thực tế đến quyền sử dụng đất; đồng thời luật cần xác định rõ trách nhiệm cơ quan nhà nước khi để xảy ra tình trạng "dự án treo" "treo quyền" của người dân vượt quá thời hạn luật định.
Tin Gốc: Tuổi Trẻ
