Khoảng 23h00, phóng viên Dân trí có mặt trước một quán điện tử thuộc tòa nhà nằm trên trục đường Vũ Tông Phan (Hà Nội).
Từ bên ngoài, cửa cuốn đã được kéo xuống gần sát đất, biển hiệu lập lòe ánh sáng, toàn bộ mặt tiền được che kín bằng lớp rèm đen dày cộm.
Những người đi đường nếu chỉ di chuyển ngang qua chắc hẳn sẽ nghĩ quán đã thực sự đóng cửa.
Thế nhưng, chỉ cần gõ nhẹ vào cửa cuốn, từ bên trong lập tức có người hé cửa đón tiếp.
Sau vài giây quan sát, nhân viên kéo cửa lên vừa đủ để một người có thể bước vào nhanh chóng.
Trái ngược với không gian im lìm và tối om phía ngoài, khi vào bên trong, lượng xe máy xếp kín toàn bộ lối đi.
Tiếp tục di chuyển lên tầng ba tòa nhà, phóng viên ngỡ ngàng trước khung cảnh hoàn toàn khác.
Cả căn phòng rực sáng bởi ánh đèn từ hàng chục máy tính, hầu hết các dãy máy đều đã chật kín chỗ, nhiều người đeo tai nghe, chăm chú “cày” từng trận game căng não với đôi mắt dán chặt vào màn hình.
Tiếng gõ bàn phím lạch cạch, tiếng chuột và những âm thanh từ các trận đấu vang lên liên tục, hòa lẫn với những tiếng la hét, trao đổi chiến thuật của người chơi, tạo nên bầu không khí sôi động chẳng khác nào các khung giờ cao điểm cuối tuần.
Theo ghi nhận, khu vực quầy phục vụ vẫn có nhân viên túc trực, pha nước, chuẩn bị đồ ăn cho khách. Phía bên dưới, một nhân viên bảo vệ phụ trách mở cửa rồi nhanh chóng kéo cửa xuống như cũ.
Đáng chú ý, khi phóng viên đăng ký tài khoản người chơi và hỏi về các gói chơi đêm, nhân viên tại quầy nhanh chóng giới thiệu hàng loạt lựa chọn đầy hấp dẫn.
Trong đó, giá của các gói này thường dao động từ 30.000 đến 40.000 đồng, phục vụ cho người chơi có nhu cầu sử dụng dịch vụ xuyên đêm.
Chẳng hạn như chỉ cần bỏ ra 30.000 đồng, khách hàng có thể sử dụng máy tính ở khu vực máy thường từ 22h đến 7h sáng hôm sau. Nếu muốn trải nghiệm máy có cấu hình cao hơn, khách có thể lựa chọn các khu vực máy thi đấu với mức giá 40.000 đồng.
Đặc biệt là gói tự do 10 tiếng với giá dao động từ 80.000 đồng đến 100.000 đồng, khách còn được tặng kèm nước tùy chọn.
Theo quan sát sau đó của phóng viên, lượng khách tại quán vẫn liên tục biến động, có thêm người đến dù đã gần nửa đêm.
Phần lớn người chơi là nam giới trẻ tuổi, trên mỗi bàn máy thường đặt sẵn nước uống, đồ ăn như mì ly để phục vụ những phiên chơi kéo dài nhiều giờ.
Không chỉ khu vực máy thường, các dãy máy khu vực cao cấp cũng gần như kín chỗ. Khi có người mới đến, người chơi đều đang miệt mài với trò chơi, không ai buồn quan tâm người mới vào.
Nơi đóng thật, nơi đóng cho có lệ
Khảo sát của phóng viên Dân trí cho thấy trường hợp quán điện tử trên đường Vũ Tông Phan không phải cá biệt.
Tại một số tuyến đường ở Hà Nội như Kim Giang, Chính Kinh, Tân Triều, một vài quán cũng lựa chọn cách hoạt động kín kẽ sau 22h.
Điểm chung của các quán là đều đóng cửa hờ hoặc đóng cửa chính và mở cửa phụ, che rèm, tắt bớt đèn để tạo cảm giác đã ngừng hoạt động.
Tuy nhiên, phía sau lớp cửa khép kín, máy tính vẫn sáng, nhân viên vẫn phục vụ đồ ăn, nước uống và khách vẫn tiếp tục chơi đến sáng.
Tại một quán trên đường Kim Giang, khi phóng viên đến vào khoảng 22h30, phải căng mắt rà quanh không gian xung quanh khá lâu mới có thể nhìn thấy tấm biển hiệu của tiệm.
Khi bước vào bên trong quán, phần lớn hệ thống đèn đã được tắt, rèm cửa kéo kín để che chắn toàn bộ không gian bên trong khỏi ánh nhìn từ bên ngoài, chỉ có ánh sáng hắt ra từ quầy lễ tân đủ để nhân viên hỗ trợ khách.
Tương tự quán trên đường Vũ Tông Phan, cơ sở này vẫn giới thiệu nhiều gói chơi kéo dài qua đêm với mức giá từ vài chục nghìn đồng.
Dù đã quá 22h30, bên trong quán vẫn có khá đông khách, chỉ còn trống khoảng 4 máy, tiếng bàn phím, chuột và âm thanh từ các trận đấu vẫn vang lên liên tục.
Nhưng đáng chú ý hơn là trường hợp một số quán nằm sâu trong ngõ hoặc ở những vị trí khuất tầm nhìn nên gần như không cần “ngụy trang” quá kỹ.
Đã ngoài giờ hoạt động cho phép, các cơ sở này vẫn sáng đèn, khách ra vào liên tục, hoạt động như chưa hề có lệnh cấm.
Ghi nhận tại một quán nằm trong ngõ trên phố Chính Kinh, cửa chính vẫn mở, ánh đèn sáng trưng, khách vẫn đến đều đặn.
Một quán khác nằm trong ngõ khá sâu trên đường Tân Triều, điều tương tự cũng diễn ra, thậm chí trước cửa quán còn gắn băng rôn “đồng giá combo đêm chỉ còn 25k”.
Dẫu vậy, không phải quán điện tử nào cũng lựa chọn cách ẩn mình để tiếp tục hoạt động hay ngang nhiên kinh doanh trái phép vào khung giờ cấm.
Ghi nhận của phóng viên tại một số cơ sở trên đường Nguyễn Trãi (Hà Nội) cho thấy nhiều quán đã nghiêm túc chấp hành khung giờ hoạt động mới.
Khoảng 22h15, cửa cuốn được kéo xuống hoàn toàn, cửa kính được đóng lại, hệ thống đèn bên trong tắt gần hết, khu vực để xe trống vắng.
Phóng viên trong vai là một người đến chơi, khi trao đổi với chủ quán, người này cho biết quán đã dừng việc hoạt động sau 22h từ lâu và đề xuất khách hàng nên chơi vào ban ngày với nhiều chương trình ưu đãi hơn.
Ngay cạnh cơ sở này, một quán điện tử khác cũng trong tình trạng tương đồng. Khoảng 22h30, cửa đã đóng kín, biển hiệu tắt đèn, nhìn vào rõ bên trong không còn trông thấy khách.
Có thể thấy, sau khi lệnh phạt cho việc hoạt động sau 22h có hiệu lực, các quán điện tử đang có những cách ứng xử khá khác nhau.
Một số cơ sở đã nghiêm túc đóng cửa đúng giờ và điều chỉnh hoạt động kinh doanh để thích ứng như thêm chương trình ưu đãi, tổ chức các giải đấu vào ban ngày.
Ngược lại, không ít quán vì lo ngại vấn đề sụt giảm doanh thu nên vẫn tìm cách để duy trì hoạt động bằng nhiều hình thức.
Nguy cơ bị phạt đến 15 triệu đồng
Nghị định 174/2026/NĐ-CP đã quy định rõ các hình thức xử phạt, trọng tâm là quản lý lĩnh vực không gian mạng và trò chơi điện tử.
Theo quy định, các điểm cung cấp dịch vụ trò chơi điện tử công cộng, hay còn gọi là quán điện tử, có thể bị phạt tiền từ 10 đến 15 triệu đồng đối với hành vi hoạt động ngoài khoảng thời gian từ 8h sáng đến 22h đêm hàng ngày.
Ngoài hành vi mở cửa quá giờ quy định, mức phạt từ 10 đến 15 triệu đồng cũng được áp dụng đối với các trường hợp như thiết lập điểm cung cấp dịch vụ trò chơi điện tử công cộng khi chưa có giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động.
Đặc biệt, về phía người chơi, Nghị định cũng quy định hình thức phạt tiền từ 600.000 đến 1 triệu đồng với hành vi không chấp hành quy định về quản lý giờ chơi tại điểm cung cấp dịch vụ trò chơi điện tử công cộng.
Những chế tài xử phạt mới chủ yếu hướng tới tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh quán điện tử, đảm bảo môi trường giải trí lành mạnh, hạn chế tình trạng chơi game xuyên đêm, nhất là với thanh thiếu niên.
"Mọi người nghĩ AI cướp việc làm là điều không thể tránh khỏi, nhưng tôi không thực sự tin điều này đang diễn ra", Zuckerberg nói trong podcast Idea Generation của Complex đầu tuần này.
CEO Meta không lý giải sâu về nhận xét của mình, nhưng cho rằng tình hình việc làm sẽ được cải thiện nếu các công ty tập trung nhiều hơn vào "siêu trí tuệ cá nhân" (personal super intelligence) thay vì "tự động hóa tất cả công việc bằng trí tuệ nhân tạo" (automating all knowledge work). Ông đánh giá một vài doanh nghiệp cố gắng tạo công cụ tự động hóa công việc bằng trí tuệ nhân tạo là "không tốt đẹp".
"Nếu có sự cân bằng giữa một nhóm công ty AI tập trung giúp doanh nghiệp vận hành hiệu quả hơn và nhóm khác theo đuổi tầm nhìn về siêu trí tuệ cá nhân, tức trao cho mỗi người nhiều năng lực và từng bước giúp họ làm việc tốt lên, tôi cho rằng đó sẽ là kịch bản khá tích cực", Zuckerberg nói.
Theo ông chủ Facebook, doanh nghiệp luôn cố gắng để hoạt động hiệu quả hơn. Do đó, trong bối cảnh AI phát triển, người lao động cũng cần theo kịp tốc độ tự động hóa và điều này chỉ diễn ra nếu họ được trao quyền và công cụ.
"Nếu bạn tập trung hơn vào việc trao quyền cho mọi người, giúp họ làm việc tốt lên với tốc độ nhanh hơn, về lý thuyết, tương lai sẽ có nhiều việc làm hơn thay vì ít đi", Zuckerberg lý giải.
Theo Business Insider, Zuckerberg dường như đang cố gắng quảng bá tầm nhìn của Meta về việc phát triển siêu trợ lý cá nhân. Công ty đã chi hàng chục tỷ USD để thu hút nhân tài AI và thay đổi chiến lược về trí tuệ nhân tạo thời gian qua, thậm chí gọi đây là "sự khởi động lại mọi thứ".
Trước đó, một số lãnh đạo công nghệ cũng cho rằng AI không "cướp" việc làm, nhưng người lao động phải trang bị các kỹ năng liên quan đến công nghệ này. Giữa tháng 6, CEO Nvidia Jensen Huang cho biết xã hội cần thay đổi để đồng hành với sự phát triển của AI, kêu gọi mọi người cùng sử dụng công nghệ này. CEO OpenAI Sam Altman cũng xem AI chỉ là cớ để doanh nghiệp sa thải nhân viên.
AI của Meta tụt hậu dù chi trăm tỷ USD
Đầu tháng 4, Meta Superintelligence Labs (MSL) do tỷ phú Alexandr Wang lãnh đạo đã ra mắt mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) Muse Spark gồm "chế độ suy ngẫm" giúp điều phối nhiều tác nhân cùng lúc cho nhiều mục đích khác nhau, đánh dấu lần đầu bộ phận này ra AI mới sau hơn một năm thành lập. Zuckerberg khi đó cho biết, Muse Spark là "cột mốc đầu tiên" hướng tới cung cấp siêu trí tuệ cá nhân cho mọi người.
"Chúng tôi đang xây dựng những sản phẩm không chỉ trả lời câu hỏi của bạn, mà còn hoạt động như trợ lý thực hiện mọi việc thay bạn", Zuckerberg viết trên Threads khi đó. "Tôi lạc quan rằng điều này sẽ hỗ trợ một làn sóng sáng tạo, tinh thần khởi nghiệp, tăng trưởng và sức khỏe".
Bất chấp những gì quảng bá, tham vọng AI của Meta và Zuckerberg được đánh giá còn kém xa đối thủ. Chamath Palihapitiya, một cựu giám đốc Facebook, nhận định Meta "khó có khả năng" bắt kịp các đối thủ trong cuộc đua AI tạo sinh.
"Tôi không hiểu và cũng không nắm rõ động lực phía sau để lý giải cho câu hỏi: Tại sao họ lại thất bại thảm hại đến vậy", Palihapitiya nói với Axios. "Nhưng hiện tại, tham vọng vẫn chưa thành".
Theo FT, việc không thể triển khai toàn bộ năng lực AI của Meta liên quan đến Google, khi đối tác này được cho không đáp ứng nhu cầu tài nguyên tính toán khổng lồ, gồm hạn chế quyền truy cập Gemini. CNBC dẫn các nguồn tin cho biết ngay từ tháng 3, Meta đã không nhận được toàn bộ sức mạnh Gemini đã mua. Khoảng cách giữa nhu cầu quá lớn nhưng khả năng cung cấp hạn chế đã làm chậm nỗ lực phát triển AI nội bộ của công ty Zuckerberg.
Cũng theo nguồn tin, các khách hàng khác của Google cũng bị ảnh hưởng, nhưng Meta thiệt hại nặng nề nhất do nhu cầu quá lớn. Trước tình trạng này, công ty mẹ của Facebook buộc nhân viên sử dụng token "một cách thận trọng". Token là đơn vị cơ bản của AI, gồm văn bản, mã hoặc dữ liệu mà một mô hình trí tuệ nhân tạo xử lý hoặc tạo ra.
Gemini hiện là công cụ quan trọng đối với Meta trong việc kiểm duyệt nội dung trên các nền tảng như Facebook, Instagram, Threads... gồm xử lý, gắn cờ bài đăng độc hại, loại bỏ chiêu trò lừa đảo. Theo Bloomberg, AI của Google hoạt động chính xác hơn Llama, còn Muse Spark mới triển khai thời gian ngắn.
Meta và Google chưa đưa ra bình luận.
Nỗi thất vọng của nhân viên Meta
Dù là một trong những gã khổng lồ công nghệ sa thải nhân sự mạnh mẽ nhất gần đây với lý do AI, số lượng nhân viên Meta không suy giảm. Tính đến tháng 4, công ty cho biết tổng số nhân viên đã tăng 1% so với cùng kỳ năm ngoái, lên 77.986 người, đồng thời nâng dự báo chi phí đầu tư (CapEx) cho cả năm 125-145 tỷ USD do đẩy mạnh xây dựng cơ sở hạ tầng AI. Đến tháng 5, Meta sa thải khoảng 10% nhân sự (tương đương khoảng 8.000 vị trí) và tái cơ cấu thêm 7.000 vị trí khác.
Tuy nhiên, việc liên tục cắt giảm nhân sự và chi hàng tỷ USD cho trí tuệ nhân tạo đang khiến những người ở lại bất an. Kể từ tháng 4, các nhân viên Meta phải cài đặt công cụ MCI (Sáng kiến năng lực mô hình - Model Capability Initiative) trên máy tính nhằm ghi lại thao tác chuột và bàn phím, một phần trong chiến dịch lớn hơn của công ty nhằm xây dựng tác nhân AI làm việc tự động. MCI hoạt động trên ứng dụng và website liên quan đến công việc, cũng như chụp ảnh màn hình định kỳ nội dung trên màn hình.
Nhưng một tháng sau, nhân viên Meta phát tờ rơi tại nhiều văn phòng để thể hiện sự bức xúc, khuyến khích mọi người ký đơn kiến nghị trực tuyến phản đối việc công ty cài đặt phần mềm theo dõi. Hơn 1.600 nhân viên được cho là đã ký và Meta sau đó phải nới lỏng chương trình, cho phép nhân viên tạm dừng thu thập dữ liệu tối đa 30 phút hoặc xin miễn trừ trong một số trường hợp nhất định.
Hôm 22/6, Meta tạm dừng MCI. Theo Reuters, quyết định đưa ra sau khi một nhân viên gửi báo cáo sự cố bảo mật mức độ ưu tiên cao (SEV) về việc lộ dữ liệu. Dữ liệu bị lộ gồm câu lệnh (prompt), bản ghi, cuộc trò chuyện riêng tư, dữ liệu về con người và hiệu suất. Sự việc được xếp loại SEV 2 trên thang điểm từ 0 đến 5, với 0 là mức nghiêm trọng nhất.
"Dù chưa có dấu hiệu nào cho thấy nhân viên của Meta truy cập trái phép dữ liệu, nhưng chúng tôi sẽ tạm dừng hoạt động này để tiến hành điều tra", người phát ngôn Meta nói với AFP ngày 30/6.
Theo AFP, nhân viên Meta hiện vẫn trong tình trạng "lo lắng kèm tức giận trong lòng". Một người thậm chí đã tóm tắt tâm trạng bằng meme từ The Office - bộ phim về đề tài châm biếm chốn công sở - đăng trên diễn đàn nội bộ với nội dung: "0 ngày kể từ lần làm trò ngớ ngẩn cuối cùng của chúng ta".
Nhóm nghiên cứu từ Đại học Bergen, trong đó có giáo sư Mathilde Sorensen và Lars Ottemoller, phát hiện địa chấn kế dưới tầng hầm của trường có tín hiệu bất thường trong các trận đấu của đội tuyển quốc gia Na Uy tại World Cup 2026.
Theo Wired, chúng được ghi nhận lần đầu trong trận đấu với Iraq ngày 17/6, khi Na Uy giành chiến thắng với tỷ số 4-1. Tín hiệu trở nên đặc biệt rõ ràng khi tiền đạo Erling Haaland ghi một trong hai bàn thắng của mình. Đến 23/6, trong trận Na Uy thắng Senegal với tỷ số 3-2, hiện tượng này lặp lại.
Các nhà khoa học cho biết, đây không phải hiện tượng địa chất tự nhiên mà bắt nguồn từ màn ăn mừng của cổ động viên. Hàng nghìn người reo hò, la hét, nhảy múa cùng lúc tạo ra rung động đủ mạnh trong lòng đất để thiết bị khoa học như địa chấn kế đo được. Thiết bị này giúp xác định chuyển động và rung động mặt đất, chẳng hạn sóng địa chấn do động đất tạo ra, được các nhà địa vật lý sử dụng rộng rãi.
Sorensen và Ottemoller nhận định, điều này cho thấy Bergen là thành phố "sôi động và đầy năng lượng". Họ cũng lưu ý, địa chấn kế của Đại học Bergen có khả năng phát hiện rung động lòng đất với độ chính xác đến một phần triệu milimet.
Rung động lòng đất tương tự cũng từng xảy ra trong những sự kiện đông người trên thế giới. Theo Guardian, năm 2024, thiết bị theo dõi động đất của Cơ quan Khảo sát Địa chất Anh (BGS) ghi nhận rung lắc trong thời gian ca sĩ Taylor Swift biểu diễn tại sân vận động Murrayfield. Biên độ dịch chuyển cao nhất được xác định là 23,4 nanomet, nhỏ hơn đáng kể so với một trận động đất thực sự, với tác động đặc biệt mạnh khi 73.000 người hâm mộ nhảy theo ca khúc Ready For It và Cruel Summer.
Theo viện địa chấn Norsar (Na Uy), những rung chấn đặc biệt này thường bắt nguồn từ hai nguyên nhân chính. Thứ nhất, hàng nghìn người cùng giậm chân và nhảy có thể truyền rung động xuống lòng đất. Thứ hai, tiếng la hét đồng thanh góp phần tạo rung động lan đến những bức tường và lớp đất mặt xung quanh.
Times of India cho biết, việc theo dõi sóng nhân tạo di chuyển trong không gian đô thị đông đúc có thể mang đến cho kỹ sư kết cấu và nhà địa chất thông tin hữu ích về cách nền đất địa phương phản ứng dưới áp lực. Họ có thể nghiên cứu cách năng lượng truyền qua nhiều lớp đá khác nhau bên dưới thành phố, giúp phát hiện điểm yếu trong lòng đất mà không cần dùng chất nổ khảo sát.
Sau hơn 2 năm theo đuổi công nghệ in 3D sinh học tiên tiến, nhóm dự án do PGS.TS Nguyễn Ngọc Đỉnh, Trưởng khoa Vật lý, Trường Đại học Khoa học tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội đồng chủ nhiệm, đã xây dựng một hệ máy in do Việt Nam làm chủ toàn trình và tạo ra được mạch máu nhân tạo.
PGS Đỉnh cho biết, hành trình phát triển hệ máy in 3D sinh học của nhóm khởi nguồn từ một cuộc thảo luận cùng PGS.BS.TS Đỗ Xuân Hai, Chủ nhiệm Bộ môn Phẫu thuật thực hành, thực nghiệm - Học viện Quân y, về nhu cầu cấp thiết trong ghép tạng.
Thống kê của Bộ Y tế cho thấy, hiện Việt Nam ước tính khoảng 8.000-9.000 người cần ghép thận, 10.000 người cần ghép gan, 1.000 người cần ghép tim. Số bệnh nhân chờ cấy ghép giác mạc cũng lên tới hàng nghìn người. Những con số này tăng thêm mỗi năm, do nguồn tạng hiến không theo kịp nhu cầu.
Trên thế giới cũng gặp vấn đề tương tự, trong khi hiến tạng không còn là giải pháp bền vững. Giới khoa học tìm các giải pháp thay thế, trong đó in 3D sinh học là công nghệ đang được khám phá.
Tin tưởng năng lực trong nước hoàn toàn có thể theo đuổi công nghệ này, PGS Đỉnh cùng với các đồng nghiệp tại Khoa Sinh học - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Viện nghiên cứu Tế bào gốc và Công nghệ gene Vinmec - VinUni và Bộ môn Phẫu thuật thực hành, thực nghiệm - Học viện Quân y xây dựng dự án liên ngành phát triển hệ máy in 3D sinh học.
Trong đó, Khoa Vật lý nghiên cứu hệ máy in, Khoa Sinh học và VinUni phát triển mực in, Học viện Quân y đưa sản phẩm cuối, mạch máu nhân tạo, vào thử nghiệm trên chuột.
TS Thân Thị Trang Uyên, VinUni, thành viên nhóm phụ trách vật liệu sinh học cho biết, không khó để nhập khẩu các hệ máy, nhưng như vậy đội ngũ trong nước chỉ đóng vai trò người vận hành cho các hệ sinh thái khép kín của nhà cung cấp nước ngoài, nhiều linh kiện và công thức độc quyền, bí mật. "Việc làm chủ công nghệ nền tảng nhằm cải tiến sâu cho các nghiên cứu đặc thù tại Việt Nam", TS Uyên giải thích về lý do nhóm theo đuổi giải mã công nghệ.
Theo đó, nhiều cấu phần cốt lõi của công nghệ, trong đó có mực in hay công thức các khối cầu tế bào được ví như những viên "gạch sống" được nhóm dành gần 2 năm thử nghiệm nhiều phương án phối trộn các vật liệu sinh học sao cho đạt tỷ lệ và thành phần tối ưu. "Mục tiêu là tạo ra các khối cầu tế bào gốc đạt độ đồng nhất về cả kích thước lẫn mật độ tế bào để máy in có thể vận hành ổn định, không bị tắc hay lệch tọa độ", TS Uyên kể lại.
Nhóm cho biết, mỗi viên "gạch sống" là một khối cầu tế bào, được nuôi cấy từ tế bào gốc. Một cánh tay robot gắn và thả các khối cầu này lên một bàn chông, tạo thành từ những mũi kim siêu nhỏ, theo thiết kế và tọa độ đã lập trình. Sau khi bị găm lên bàn chông, theo thời gian, các khối cầu tế bào sẽ tự liên kết với nhau thành mô hoàn chỉnh. Khi mô đã đủ ổn định, toàn bộ cấu trúc sẽ được rút ra và các lỗ nhỏ sẽ tự khép lại nhờ quá trình di cư của tế bào, cơ chế như khi cơ thể làm lành vết thương.
Thay vì in 3D bằng đùn ép thông thường, nhóm đặt mục tiêu làm chủ phương pháp in trên bàn kim Kenzan, với ưu điểm là tạo ra cấu trúc có mật độ tế bào và chất nền ngoại bào tương đương với mô tự nhiên, giúp tăng khả năng tương thích sinh học sau ghép. Đây cũng là phương pháp tương tự với các dự án in 3D nội tạng tiên tiến nhất hiện nay trên thế giới.
Theo TS Uyên, giải pháp đã có nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới thực hiện, nhưng hàng loạt chi tiết liên quan đến công thức và kỹ thuật bắt buộc phải thử và sai để tìm ra.
Có mực in, môi trường và hệ thống cơ khí tiếp tục là các bài toán dành cho nhóm vật lý. Bàn kim Kenzan đòi hỏi các cây kim phải được bố trí với mật độ cao và độ chính xác ở mức 0,001 mm. Kim phải đủ cứng, bề mặt phải được xử lý mịn tuyệt đối để không làm tổn thương hoặc làm vỡ cấu trúc của các khối cầu tế bào khi găm vào, đồng thời phải đảm bảo tính trơ về mặt sinh học để tế bào không bị biến tính khi tiếp xúc.
Khác với in đùn ép, phương pháp Kenzan yêu cầu robot phải gắp từng khối cầu tế bào và găm chính xác vào từng cây kim theo tọa độ 3D đã lập trình. Quá trình này đòi hỏi hệ thống cơ khí chính xác phải có độ phản hồi cực nhạy, kiểm soát lực hút nhả vừa đủ để không làm dập nát khối tế bào sống vốn rất mong manh.
"Nhiều linh kiện cơ khí chính xác siêu nhỏ hay cảm biến độ nhạy cao gần như không có sẵn trên thị trường, nhóm phải tự chế tạo hoặc tùy chỉnh từ nhiều nguồn khác nhau để tích hợp thành hệ thống hoàn chỉnh", PGS Đỉnh nói.
Tiềm năng tạo da, sụn, giác mạc và mô thử nghiệm thuốc
Nhóm nghiên cứu đã thành công trong việc in và ghép mạch máu in 3D, nuôi cấy từ tế bào gốc trung mô cuống rốn người, vào động mạch chủ bụng, phần dưới thận của chuột Wistar. Kết quả bước đầu cho thấy mạch máu đạt mức độ tương thích sinh học cao, ít nguy cơ bị đào thải - vấn đề thường gặp nhất trong cấy ghép nội tạng. Toàn bộ chuột thí nghiệm đều duy trì lưu thông máu và huyết áp ổn định, khả năng đi lại và vận động bình thường, các chỉ số xét nghiệm không có khác biệt tiêu cực.
Tuy nhiên PGS Đỉnh cho biết, in 3D chưa thể giải quyết được ngay vấn đề khan hiếm nội tạng, nhưng là hướng nghiên cứu giúp tiếp cận và làm chủ một công nghệ lõi tiềm năng.
Theo PGS Hai, với công nghệ, hạ tầng và nhu cầu của ngành y tế Việt Nam, sản phẩm hệ in 3D sinh học đầu tiên tạo ra tác động thực tế sẽ không phải là các cơ quan nội tạng phức tạp, mà là các cấu trúc mô mỏng, mô không có mạch máu phức tạp hoặc các mô hình mô phỏng để thử nghiệm thuốc.
Hướng khả thi nhất để ứng dụng lâm sàng trong thời gian ngắn tới là in các mảnh sụn tai cho trẻ em dị tật bẩm sinh, sụn khớp gối cho người già thoái hóa khớp hoặc sụn định hình theo khiếm khuyết từ tế bào gốc sụn. Ngoài ra, công nghệ in 3D sinh học này có thể tạo ra các cấu trúc da biểu bì nuôi cấy từ tế bào gốc của chính bệnh nhân để đắp lên vết thương.
Giác mạc cũng được nhóm nghiên cứu đánh giá là có tính khả thi cao và mong muốn phát triển. Nhu cầu ghép giác mạc tại Việt Nam lớn do các tổn thương vì tai nạn lao động, bệnh lý hoặc sẹo giác mạc, trong khi nguồn giác mạc phụ thuộc hoàn toàn vào hiến tặng, vốn khan hiếm.
Hành lang pháp lý - rào cản ứng dụng
PGS Đỉnh cho biết, đến nay rào cản lớn nhất để đưa công nghệ này vào ứng dụng là hành lang pháp lý. Do sử dụng tế bào gốc sống, sản phẩm in 3D sinh học được xem là mô sống hoặc thuốc sinh học đặc biệt, không phải vật liệu trơ như in xương nhân tạo. Hiện nay Việt Nam và thế giới chưa có bộ tiêu chuẩn, quy trình kiểm định rõ ràng cho sản phẩm cá thể hóa này.
Quy trình phê duyệt y tế truyền thống dựa trên việc thử nghiệm lâm sàng diện rộng hàng nghìn mẫu đồng nhất để chứng minh tính an toàn. Nhưng bản chất của in 3D sinh học là cá thể hóa theo từng bệnh nhân, cấu trúc cơ quan và nguồn tế bào gốc riêng biệt, đặt ra bài toán quản lý cấp phép cho sản phẩm mà mỗi lần chế tạo lại là một phiên bản.
Rủi ro sinh học dài hạn cũng là điểm cần lưu ý. Tế bào gốc sau khi được in và cấy ghép vào cơ thể có nguy cơ biến đổi sai hoặc nghiêm trọng hơn là tạo khối u.
"Việc chứng minh và kiểm soát tuyệt đối tính an toàn này để được cơ quan pháp lý phê duyệt lâm sàng là một rào cản tốn rất nhiều thời gian, có thể 5 đến 10 năm", PGS Hai cho biết.
Trong khi hướng lâm sàng còn nhiều rào cản pháp lý, thì in 3D sinh học để tạo mô hình thử nghiệm cho ngành dược sẽ tạo ra tác động kinh tế sớm. Trước mắt, công nghệ này sẽ hướng đến việc in các cấu trúc mô người thu nhỏ như mô gan, mô thận hoặc mô hình khối u ung thư của bệnh nhân Việt Nam.
Các viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm trong nước có thể dùng các mô sống này để thử nghiệm độc tính của thuốc, thay thế việc thử nghiệm trên động vật vốn bị hạn chế về đạo đức và độ chính xác. Cách này cũng giúp sàng lọc thuốc cá thể hóa, thử nghiệm xem phác đồ hóa trị nào hiệu quả nhất trên khối u nuôi cấy từ tế bào của mỗi bệnh nhân trước khi truyền thuốc vào cơ thể.
"Với sự đồng hành của các trung tâm y tế, bệnh viện đầu ngành, Việt Nam có cơ hội thiết lập các quy trình thử nghiệm trên mô sống, phục vụ ngành dược phẩm nội địa", PGS Đỉnh kỳ vọng.
