Khi tình nguyện viên Sergei Solovev đến thị trấn Tuapse của Nga bên bờ biển Đen, một mùi khó chịu bao trùm trong không khí và mọi thứ đều bị bao phủ bởi lớp muội đen kịt.
"Tôi thấy những toa tàu và cả động vật nữa bị phủ kín cặn từ những trận mưa đen. Mọi thứ đều cực kỳ độc hại", anh nói với Al Jazeera hôm 30/4. "Mùi dầu nồng nặc bốc lên".
Mưa đen là một hiện tượng thời tiết bất thường, khi những giọt nước mưa bị nhuộm đen bởi bồ hóng và tro bụi. Hiện tượng này từng xuất hiện ở Hiroshima, Nhật Bản, sau vụ nổ bom nguyên tử năm 1945, và gần đây hơn là tại thủ đô Tehran, Iran, cũng như tại Kuwait năm 1991 khi các mỏ dầu bị đốt cháy trong chiến tranh vùng Vịnh.
Hiện tượng này đang xảy ra ở một số khu vực của Nga.
Vài tuần qua, Tuapse đã hứng chịu ba đợt tập kích bằng máy bay không người lái (drone) của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu tại đây, một trong những cơ sở lớn nhất Nga. Các cuộc tấn công như vậy không chỉ giáng đòn vào ngành công nghiệp dầu mỏ Nga, mà còn gây ra thảm họa sinh thái.
Đợt tấn công đầu tiên diễn ra vào ngày 16/4, làm bùng phát đám cháy kéo dài 2 ngày ở Tuapse. 4 ngày sau, hôm 20/4, nhà máy lọc dầu tiếp tục bị tập kích, tạo ra cột khói đen dày đặc bốc cao. Lần này, ngọn lửa cháy âm ỉ suốt 5 ngày. Khói từ đám cháy đã giải phóng các hóa chất độc hại và kết quả phân tích không khí quanh thị trấn sau đó cho thấy nồng độ benzen, xylen và bồ hóng cao gấp 3 lần mức an toàn.
Không có thêm dữ liệu nào được công bố sau đó, nhưng chính quyền khuyến cáo người dân nên ở trong nhà, đóng kín cửa sổ và phải đeo khẩu trang khi ra ngoài.
Mưa đen sau đó bắt đầu trút xuống. "Mưa nhuộm đen mọi phương tiện và cả các loài vật", Elena Lugovenko, tình nguyện viên địa phương, cho biết. "Tất cả động vật đều bị dính dầu".
Các tình nguyện viên đã thu gom những con vật bị nạn, trong đó chủ yếu là chó, mèo và chim, để tẩy sạch chất bẩn trước khi đưa chúng đến các trung tâm cứu hộ. Việc bị phủ dầu đặc biệt nguy hiểm đối với loài chim, khiến chúng rất khó, thậm chí không thể bay được. Dầu cũng có độc tính và chim có thể vô tình nuốt phải khi cố rỉa lông để làm sạch cơ thể.
Khi cuộc tấn công ngày 20/4 kết thúc, ít nhất 8 bể chứa tại nhà máy lọc dầu của thị trấn Tuapse đã bị phá hủy, dầu tràn rò rỉ ra sông Tuapse gần đó rồi theo dòng chảy đổ ra biển Đen và loang rộng dọc theo bờ biển.
Nhà chức trách đã điều động hơn 10 con tàu để dọn dẹp vết dầu loang trên biển và lắp đặt các phao quây tại những bãi tắm để ngăn chặn sự cố tràn dầu. Các đội cứu hộ và tình nguyện viên đang sử dụng máy xúc để làm sạch bãi biển. Số dầu thu gom được cho vào các thùng phuy và túi nilon.
"Đây thực sự là một thảm họa môi trường", Solovev, người đã lái xe từ Sochi, cách Tuapse 116 km, để tham gia công tác cứu hộ, cho hay. "Dầu đã loang khắp đường bờ biển trong bán kính 20 km. Mọi thứ vẫn chưa được dọn dẹp xong và đều bị dầu bao phủ. Cần phải xúc bỏ toàn bộ lớp đất đá bị nhiễm dầu này, một lượng bùn đất khổng lồ bám vào các hốc đá ở những nơi hiểm trở mà máy móc thậm chí không thể tiếp cận".
Dù là giải cứu động vật hay dọn dẹp bãi biển, công việc tình nguyện tại Tuapse đều tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Những giọt dầu li ti trong không khí sẽ gây hại nếu hít phải và người tham gia phải nhỏ thuốc mắt ngay khi cảm thấy bỏng rát.
"Cần luôn đeo khẩu trang và đồ bảo hộ hóa chất", Solovev cảnh báo.
Nhưng ngay cả khi việc ngăn chặn ô nhiễm ven biển thành công, Ruslan Khvostov, chủ tịch đảng Lựa chọn Xanh, cảnh báo những hậu quả lâu dài đối với hệ sinh thái địa phương "có thể rất nghiêm trọng và kéo dài nhiều năm".
"Các sản phẩm dầu lắng xuống trầm tích dưới đáy biển Đen, làm gián đoạn chuỗi thức ăn và tất cả mọi người đều sẽ phải gánh chịu hậu quả", ông nói. "Vết dầu loang ngăn chặn oxy, gây ra tình trạng cá, động vật có vỏ và các loài sinh vật đáy biển chết hàng loạt. Phải mất từ 5 đến 10 năm hoặc lâu hơn để khôi phục đa dạng sinh học, tương tự vụ tràn dầu ở Kerch năm 2024. Độc tố tích tụ còn đe dọa chim và động vật có vú dưới biển như cá heo".
Sau đợt tập kích gần đây nhất của Ukraine hôm 29/4, tình hình tại Tuapse trở nên tồi tệ đến mức thị trấn đã phải sơ tán.
Khi triển vọng hòa bình hay thậm chí là một lệnh ngừng bắn vẫn còn xa vời, Ukraine có thể sẽ tăng cường các cuộc tấn công vào ngành công nghiệp dầu mỏ Nga, vốn đang đem lại nguồn lợi nhuận khổng lồ do cuộc khủng hoảng tại Trung Đông.
"Về mặt chiến thuật, các nhà máy lọc dầu là mục tiêu lý tưởng cho một chiến dịch tiêu hao bằng drone. Các nhà máy này có quy mô lớn, cố định và khó phòng thủ", Witold Stupnicki, chuyên gia phân tích cấp cao về khu vực châu Âu và Trung Á tại Tổ chức Dữ liệu Sự kiện và Vị trí Xung đột Vũ trang (ACLED), nhận định.
"Các cuộc tấn công liên tục vào Tuapse, 3 lần trong chưa đầy 2 tuần, cho thấy Ukraine muốn thực hiện một chiến dịch dài hơi khiến Nga không thể phục hồi, tương tự chiến thuật nhắm vào các cảng Primorsk và Ust-Luga ở biển Baltic hồi tháng 3", Stupnicki nói thêm. "Ukraine nhiều khả năng sẽ duy trì và có thể đẩy mạnh chiến dịch này, đặc biệt khi quy mô sản xuất drone trong nước đang tăng lên và các cuộc tấn công kiểu này làm suy yếu hệ thống phòng không Nga, qua đó mở đường cho những đòn tập kích sâu hơn vào lãnh thổ đối phương".
Thảm họa Tuapse không phải sự cố đầu tiên trong khu vực. Tháng 12/2024, 2 tàu chở dầu của Nga đã bị chìm trong một cơn bão trên biển Đen, làm tràn hàng nghìn tấn dầu, dạt vào gần thị trấn nghỉ mát Anapa. Các đội cứu hộ cùng hàng chục nghìn tình nguyện viên đã được điều động để dọn dẹp một trong những thảm họa môi trường tồi tệ nhất lịch sử Nga.
Tin Gốc: Vnexpress
