Nhóm vũ trang Houthi ở Yemen ngày 20/7 thông báo tuyên bố sẽ “cấm vận hàng hải đối với kẻ thù Arab Saudi dựa trên nguyên tắc ăn miếng trả miếng”. Lệnh phong tỏa đường biển này sẽ có hiệu lực ngay lập tức, đáp trả Arab Saudi tuần trước phong tỏa “các cảng và sân bay” của Houthi và không kích sân bay Sanaa.
Hiện chưa rõ Houthi sẽ thực thi lệnh phong tỏa hàng hải với Arab Saudi thế nào. Houthi kiểm soát eo biển chiến lược Bab el-Mandeb nối giữa biển Đỏ và biển Arab. Lực lượng này từng phóng tên lửa tấn công nhiều tàu hàng đi qua biển Đỏ trong thời gian Israel tấn công lực lượng Hamas ở Gaza.
“Nếu Houthi nối lại các cuộc tấn công trên biển và khiến Bab el-Mandeb gần như tê liệt, đó sẽ là chất xúc tác đủ mạnh để đẩy giá dầu lên mốc cao mới”, Richard Bronze, chuyên gia tại hãng tư vấn năng lượng Energy Aspects, nói với Reuters.
Bab el-Mandeb nằm ở phía nam biển Đỏ và được xem là một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới. Eo biển nằm giữa Yemen và khu vực Sừng châu Phi, là cửa ngõ để tàu thuyền di chuyển giữa châu Âu và châu Á thông qua kênh đào Suez.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, khoảng 4,1 tỷ thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đã đi qua Bab el-Mandeb trong năm 2024, tương đương 5% nguồn cung toàn cầu. Đây cũng là tuyến vận chuyển quan trọng đối với khí tự nhiên hóa lỏng, nhiên liệu và nhiều loại hàng hóa giữa Trung Đông, châu Âu và châu Á.
Vai trò của Biển Đỏ càng trở nên nổi bật sau khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, làm gián đoạn hoạt động qua eo biển Hormuz, tuyến huyết mạch vốn đảm nhận vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu thô thế giới.
Khi tình hình ở Hormuz trở nên phức tạp, Arab Saudi đã chuyển một phần đáng kể dầu mỏ qua đường ống tới cảng Yanbu ở phía tây nước này, nhằm duy trì hoạt động xuất khẩu qua biển Đỏ.
Theo hãng dữ liệu thương mại Kpler, Arab Saudi đã xuất khẩu trung bình hơn 4,5 triệu thùng dầu thô và nhiên liệu mỗi ngày từ cảng Yanbu kể từ tháng 4, trong đó khoảng 70% được vận chuyển sang châu Á qua eo biển Bab el-Mandeb. Trong tháng 5, lượng dầu thô xuất khẩu qua Yanbu đạt 3,65 triệu thùng mỗi ngày, tương đương hơn 50% tổng lượng dầu Arab Saudi xuất khẩu trước khi chiến sự Iran bùng phát.
Việc Houthi phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb, ngăn luồng xuất khẩu qua biển Đỏ sẽ gây tác động tức thời lớn nhất đến Arab Saudi. Matt Smith, giám đốc nghiên cứu hàng hóa tại Kpler, cho biết các nhà máy lọc dầu châu Á nhận dầu từ Yanbu có nguy cơ đối mặt với tình trạng chậm giao hàng một tháng, do các tàu buộc phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng ở nam châu Phi.
“Tác động sẽ rất lớn trong tháng đầu tiên”, ông Smith nói.
Theo ông Bronze, sự gián đoạn này còn tạo ra các nút thắt về logistics vì các tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) khi đã đầy tải không thể đi qua kênh đào Suez. Trong khi đó, công suất đường ống dẫn dầu SUMED của Ai Cập, nối biển Đỏ với Địa Trung Hải, không thể mở rộng ngay để bù đắp lượng dầu bị chuyển hướng.
Tác động có thể xuất hiện ngay cả khi Bab el-Mandeb không bị phong tỏa hoàn toàn. Căng thẳng ở biển Đỏ trong giai đoạn 2023-2025 cho thấy chỉ riêng nguy cơ bị tập kích cũng đủ khiến nhiều hãng vận tải thay đổi hải trình. Theo dữ liệu từ Clarksons Research và nền tảng PortWatch, tỷ trọng thương mại hàng hải toàn cầu đi qua tuyến đường này đã giảm từ gần 10% xuống khoảng 3% trong năm 2025.
Ảnh hưởng cũng không chỉ dừng ở dầu thô. Bab el-Mandeb là tuyến vận chuyển quan trọng đối với dầu diesel, nhiên liệu hàng không và nhiều sản phẩm lọc dầu từ Trung Đông và châu Á sang châu Âu. Biên lợi nhuận lọc dầu diesel tại châu Âu đã tăng lên mức kỷ lục 65 USD một thùng hôm 17/7 và vẫn duy trì quanh mức này trong ngày 20/7, cho thấy thị trường lo ngại tình hình có thể xấu đi.
“Tác động từ hoạt động phong tỏa của Houthi sẽ lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác”, John Paisie, chủ tịch công ty tư vấn Stratas Advisors, nói. “Nó làm suy yếu toàn bộ nền kinh tế thế giới. Đến một thời điểm nào đó, nguy cơ suy thoái toàn cầu có thể xuất hiện”.
Chuyên gia này cảnh báo giá dầu có thể tăng trở lại vùng 115-120 USD mỗi thùng nếu Houthi thực thi quyết liệt chính sách phong tỏa của mình.
Liên Hợp Quốc đã bày tỏ lo ngại trước tuyên bố của Houthi. Người phát ngôn LHQ Stephane Dujarric cho rằng Bab el-Mandeb sẽ là một “điểm nghẽn” mới đối với hoạt động thương mại toàn cầu.
Allison Minor, chuyên gia về Trung Đông tại viện chính sách Hội đồng Đại Tây Dương, trụ sở tại Mỹ, nhận định biến số quan trọng trong thời gian tới là mức độ leo thang trong hoạt động quân sự của Houthi.
Houthi dường như đang sử dụng tuyên bố phong tỏa hàng hải nhằm vào Arab Saudi để “viết lại luật chơi”, trong bối cảnh các cường quốc khu vực đang chịu nhiều sức ép, theo Zeidon Alkinani, nhà sáng lập Viện Nghiên cứu Góc nhìn Arab.
“Họ hoàn toàn không nhắc đến Iran”, ông Alkinani nói với Al Jazeera, cho thấy Houthi đang tận dụng khoảng thời gian mà cả Arab Saudi lẫn Mỹ đều phải tập trung đối phó với Iran. “Họ coi đây là cơ hội để viết lại những luật chơi từng được áp đặt lên mình”.
Theo ông Alkinani, việc đàm phán với Houthi có thể dễ dàng hơn so với các cuộc thương lượng liên quan đến Mỹ hoặc Iran.
Trong khi đó, quân đội Arab Saudi tuyên bố sẽ đảm bảo eo biển Bab el-Mandeb luôn được thông suốt.
“Mọi mối đe dọa của Houthi nhằm vào các tàu đang quá cảnh sẽ bị xử lý nhanh chóng và kiên quyết, bởi những hành động này vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế và cấu thành hành vi cướp biển”, thiếu tướng Turki al-Malki, người phát ngôn quân đội Arab Saudi, cho biết.
Ngày 16-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết lệnh ngừng bắn giữa Israel và Lebanon sẽ bắt đầu từ sáng mai, giờ Việt Nam.
"Hai nhà lãnh đạo này đã nhất trí rằng để đạt được hòa bình giữa hai nước, họ sẽ chính thức bắt đầu một lệnh ngừng kéo dài 10 ngày vào lúc 5 giờ chiều giờ miền Đông (khoảng 5h sáng ngày 17-4 giờ Việt Nam)", ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social. Ông không đề cập đến phong trào Hezbollah của Lebanon.
Thông báo đưa ra sau khi ông Trump điện đàm với Tổng thống Lebanon Joseph Aoun và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.
Theo nhà lãnh đạo Mỹ, ông đã chỉ đạo Phó tổng thống JD Vance và Ngoại trưởng Marco Rubio, cùng với Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, Dan Razin Caine, làm việc với Israel và Lebanon để đạt được một nền hòa bình lâu dài.
"Tôi rất vinh dự được giải quyết 9 cuộc chiến tranh trên khắp thế giới, và đây sẽ là cuộc chiến thứ 10 của tôi, vì vậy, hãy cùng nhau hoàn thành nó!", ông Trump tự hào.
Ngày 16-4, Văn phòng Tổng thống Lebanon Joseph Aoun thông báo ông đã có cuộc điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump.
"Tổng thống Aoun nhắc lại lời cảm ơn đối với những nỗ lực mà ông Trump đang thực hiện để đạt được lệnh ngừng bắn ở Lebanon và đảm bảo hòa bình và ổn định lâu dài, như một bước chuẩn bị cho việc thực hiện tiến trình hòa bình trong khu vực", Hãng tin AFP dẫn thông báo viết.
Cuộc điện đàm diễn ra sau khi Aoun bác bỏ yêu cầu của Mỹ về một "cuộc gọi trực tiếp" với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, theo một nguồn tin từ Lebanon. Trước đó, ông Trump tuyên bố lãnh đạo Lebanon và Israel sẽ nói chuyện ngừng bắn.
Cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran đã lan sang Lebanon vào ngày 2-3, khi lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn tấn công để ủng hộ Tehran, dẫn đến cuộc tấn công của Israel vào Lebanon.
"Hòa bình ở Lebanon là điều cần thiết cho các cuộc đàm phán hòa bình (với Iran)", người phát ngôn Tahir Andrabi của Bộ Ngoại giao Pakistan nói. Pakistan đang làm trung gian đàm phán giữa các bên để chấm dứt xung đột.
Sau ba tuần tạm lắng, Mỹ và Iran những ngày qua đã nối lại giao tranh dữ dội, liên tiếp tung những đòn tập kích ăn miếng trả miếng vào nhau. Tổng thống Donald Trump tuyên bố tái áp đặt lệnh phong tỏa cảng biển Iran và để ngỏ khả năng mở rộng chiến dịch. Trong khi đó, Iran khẳng định sẽ chiến đấu đến "hơi thở cuối cùng", thông điệp Tehran đã đưa ra nhiều lần trước đó.
Diễn biến cho thấy sau hơn 4 tháng xung đột, Mỹ vẫn chưa thể tạo ra sức ép để Iran chấp nhận các điều khoản về chương trình hạt nhân và an ninh khu vực. Ông Trump thậm chí còn phải đối mặt thêm một bài toán khó nữa là mở cửa eo biển Hormuz, tuyến huyết mạch dầu khí của thế giới.
Hai bên vẫn tránh châm ngòi cuộc chiến toàn diện, nhưng triển vọng sớm tìm ra lối thoát cũng ngày càng mờ nhạt. Washington hiện đứng trước nguy cơ lặp lại những tính toán từng không mang lại kết quả như kỳ vọng trước sức kháng cự của Tehran.
"Không có lý do gì để tin rằng loạt cuộc tấn công mới này, hay bất cứ điều gì Tổng thống Trump đang tính toán, sẽ khiến Iran thay đổi", Jonathan Panikoff, chuyên gia tại viện chính sách Hội đồng Đại Tây Dương, nói với Reuters. "Khả năng cao hơn là Washington sẽ khiến lập trường của Tehran cứng rắn hơn nữa".
Tổng thống Trump gần đây không cho thấy dấu hiệu giảm sức ép. Ông đã chỉ đạo quân đội Mỹ liên tiếp không kích Iran và đang cân nhắc mở rộng danh sách mục tiêu, trong đó có Núi Pickaxe, cơ sở hạt nhân được mô tả là "bất khả xuyên phá" hay đảo Kharg, huyết mạch dầu mỏ của Iran.
Những lựa chọn này được cho là tiềm ẩn rủi ro lớn về quân sự và chính trị. Trước đây, Tổng thống Trump cũng từng nhiều lần đưa ra những cảnh báo tương tự, nhưng sau đó không triển khai.
Một quan chức Mỹ cấp cao khẳng định Tổng thống vẫn ưu tiên giải pháp ngoại giao, nhưng "ngôn ngữ duy nhất mà Iran hiểu là sức mạnh quân sự". Theo quan chức này, Washington sẽ tiếp tục buộc Tehran phải trả giá cho những gì diễn ra tại eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, trở ngại đối với Washington không chỉ nằm ở việc gia tăng sức ép quân sự, mà còn ở những khác biệt về mục tiêu chiến lược giữa hai bên.
Mỹ muốn buộc Iran quay trở lại bàn đàm phán hạt nhân, đồng thời khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Trong khi đó, Tehran coi việc duy trì ảnh hưởng tại tuyến hàng hải chiến lược này là lợi ích cốt lõi và cho rằng họ có quyền tham gia quản lý eo biển, thậm chí có thể áp phí đối với tàu thuyền qua lại.
Theo ba quan chức Mỹ thạo tin, những đợt không kích mới có thể đóng vai trò là các chiến dịch "định hình chiến trường", nhằm làm suy yếu thêm năng lực quân sự của Iran trước khi Nhà Trắng cân nhắc những bước đi quyết liệt hơn.
Tuy nhiên, các bước đi này cũng đồng nghĩa nguy cơ xung đột lan rộng tiếp tục gia tăng, bởi Iran cũng sẵn sàng mở rộng giao tranh ra các nước vùng Vịnh là đồng minh của Mỹ.
Bộ Điện, Nước và Năng lượng tái tạo Kuwait ngày 17/7 cho biết một trong những nhà máy phát điện và khử mặn nước biển của nước này đã bị Iran tấn công, dẫn đến hỏa hoạn và thiệt hại tại một số cơ sở của nhà máy cũng như vài tổ máy phát điện. Đây là dấu hiệu cho thấy Iran bắt đầu nhắm vào các hạ tầng trọng yếu của vùng Vịnh khi Mỹ leo thang tấn công.
Iran còn được cho là đã yêu cầu lực lượng Houthi ở Yemen chuẩn bị phong tỏa eo biển Bab al-Mandeb nếu Washington tấn công hạ tầng điện của nước này. Kịch bản này nếu xảy ra sẽ làm gia tăng áp lực với nguồn cung năng lượng toàn cầu, nhất là khi một phần lưu lượng vận tải từ Hormuz đã chuyển sang tuyến biển Đỏ.
Danny Citrinowicz, chuyên gia nghiên cứu Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cho rằng việc Mỹ tiếp tục gia tăng sức ép quân sự khó có thể khiến Tehran thay đổi lập trường.
"Nếu Tổng thống Trump tiếp tục mở rộng danh sách mục tiêu tấn công, Tehran nhiều khả năng cũng sẽ đáp trả theo cách tương xứng", ông Citrinowicz viết trên X.
Cựu bộ trưởng quốc phòng Mỹ Mark Esper cho rằng Washington khó tạo ra thay đổi đáng kể nếu chỉ nối lại các đợt không kích với cường độ như trước đây, trong khi việc gây sức ép kinh tế có thể hiệu quả hơn.
"Ngoài khôi phục phong tỏa cảng biển, hãy bóp nghẹt Iran bằng cách chặn các tuyến vận tải trên bộ, trên không và gia tăng sức ép kinh tế. Tuy nhiên, chiến lược này đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và tính kỷ luật", ông Esper nói tại Diễn đàn An ninh Aspen, Washington.
Ông cũng thừa nhận nếu thực hiện chiến lược này, Mỹ sẽ phải chấp nhận một số hệ quả trong ngắn hạn. "Cái giá mà chúng ta phải trả sẽ là giá xăng tăng trong một thời gian. Nhưng thực tế là chúng ta vốn đã trong hoàn cảnh này", ông nói.
Những diễn biến gần đây cho thấy cả Washington và Tehran đều đang phải trả giá ngày càng lớn cho cuộc đối đầu, nhưng điều đó chưa đủ để tạo động lực cho một thỏa hiệp mới.
Với Mỹ, chiến sự kéo dài đồng nghĩa với áp lực kinh tế và chính trị ngày càng lớn. Giá năng lượng tăng đã đẩy chi phí sinh hoạt tại Mỹ đi lên, trong khi cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 đang đến gần. Xung đột cũng làm dấy lên lo ngại về tốc độ tiêu hao tên lửa đánh chặn và vũ khí tầm xa, những khí tài Washington có thể cần đến nếu phải đối mặt với thách thức lớn hơn trong tương lai.
Ở chiều ngược lại, Iran tiếp tục phải gánh chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt được Mỹ tái áp đặt, cùng những thiệt hại về quân sự và kinh tế sau nhiều tháng giao tranh. Tuy nhiên, những tổn thất đó cũng khiến Tehran càng khó chấp nhận một thỏa thuận bị xem là bất lợi.
Chừng nào Washington còn tin rằng sức ép quân sự và kinh tế có thể buộc Tehran thay đổi lập trường, còn Iran coi việc nhượng bộ là động thái đe dọa lợi ích cốt lõi của họ, triển vọng hai bên đạt được một thỏa thuận mới sẽ vẫn rất mong manh.
"Dù phải đối mặt với sức ép kinh tế lớn đến đâu, Tehran cũng sẽ không thỏa hiệp. Họ cho rằng không còn lựa chọn nào khác ngoài tiếp tục kháng cự", Alam Saleh, giáo sư Đại học Quốc gia Australia, nhận định với Al Jazeera.
Theo Hãng tin AFP, ngày 18-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo Iran không được "tống tiền" Washington bằng việc liên tục thay đổi lập trường về số phận của eo biển Hormuz, sau khi Tehran tuyên bố tuyến đường chiến lược này một lần nữa bị đóng cửa.
"Chúng tôi đang đàm phán với họ, nhưng họ muốn đóng cửa eo biển này một lần nữa, như họ đã làm trong nhiều năm qua. Họ không thể tống tiền chúng tôi" - ông Trump phát biểu tại một sự kiện ở Nhà Trắng.
Ông Trump cho biết sẽ có "một số thông tin" về Iran được công bố cùng ngày, đồng thời nói thêm: "Chúng tôi đang giữ lập trường cứng rắn".
Ngày 18-4, quân đội Iran tuyên bố eo biển Hormuz - nơi khoảng 1/5 lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới đi qua - một lần nữa bị đóng cửa, chỉ một ngày sau khi nói rằng tuyến đường biển này đã được mở lại.
Theo Hãng tin AFP, các cơ quan giám sát an ninh cho biết một số tàu thương mại đã bị quân đội Iran tấn công, hoặc đe dọa khi tìm cách đi qua eo biển Hormuz vào ngày 18-4.
Iran đã đảo ngược cam kết về việc mở lại eo biển Hormuz cho tàu thuyền đi qua trong thời gian ngừng bắn ở Trung Đông, nhằm phản đối việc Mỹ tiếp tục áp đặt lệnh phong tỏa nhằm vào các cảng Iran.
Trung tâm Điều phối thương mại hàng hải Anh (UKMTO) cho biết Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã nổ súng vào một tàu chở dầu, trong khi công ty tình báo an ninh Vanguard Tech nói lực lượng này đã dọa "phá hủy" một tàu du lịch không chở khách đang rời khỏi vùng Vịnh.
Một số ít tàu chở dầu và khí đốt đã đi qua eo biển Hormuz vào sáng 18-4 trong khoảng thời gian mở lại ngắn ngủi, nhưng nhiều tàu khác đã quay đầu. Các nền tảng theo dõi cập nhật hầu như không có tàu nào đi qua tuyến đường này vào cuối buổi chiều.
