Theo tính toán của hãng tư vấn WSP vào đầu tháng 3, mỏ Fensfeltet cách thủ đô Oslo (Na Uy) 150 km về phía tây nam có thể chứa đến 15,9 triệu tấn oxit đất hiếm. Con số này nhiều hơn 81% so với ước đoán ban đầu, qua đó khẳng định đây là mỏ có trữ lượng đất hiếm lớn nhất châu Âu.
Quy mô của mỏ Fensfeltet lớn hơn nhiều so với Per Geijer (Thụy Điển), từng được công ty khai thác LKAB xác định là mỏ lớn nhất khối này, với 2,2 triệu tấn.
Nolwenn Coint, chuyên gia tại Cơ quan Khảo sát địa chất Na Uy, cho rằng cần thêm các đợt khoan thăm dò để xác định chính xác trữ lượng của mỏ Fensfeltet. Tuy vậy, bà nhận định mỏ này có quy mô “đáng kể” ở phạm vi toàn cầu, dù hàm lượng đất hiếm thấp hơn các khu vực đang khai thác tại Mỹ (Mountain Pass), Australia (Mount Weld) và Bayan Obo ở Trung Quốc – mỏ lớn nhất thế giới.
Đặc biệt, 19% lượng oxit tại Fensfeltet là neodymium và praseodymium (NdPr) – những khoáng chất cần thiết cho nam châm vĩnh cửu, dùng trong xe điện, turbine gió, đồ điện tử và công nghiệp quốc phòng.
“Đây là những kim loại mà Ủy ban châu Âu (EC) xác định có rủi ro nguồn cung cao”, ông Alf Reistad, CEO Rare Earths Norway (REN), công ty đang nắm quyền khai thác mỏ Fensfeltet, nhận định. Trong cuộc họp mới đây, ông tỏ ra sốt ruột, cho rằng đã đến lúc châu Âu “ngừng nói và cần hành động”.
Nói với Reuters, ông Alf Reistad kỳ vọng REN có thể bắt đầu sản xuất vào cuối năm 2031, và đạt sản lượng 800 tấn NdPr vào 2032, đáp ứng khoảng 5% nhu cầu khoáng chất này của EU. Công ty được cấp phép khai thác nhưng vẫn cần giấy phép hoạt động và một số “cơ chế giảm thiểu rủi ro” để có mức giá cạnh tranh so với nguồn cung từ Trung Quốc.
CEO REN cảnh báo nếu chính quyền Na Uy, EC và các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU) không hành động khẩn trương, nguồn đất hiếm – vốn được Brussels xem là nguyên liệu thô thiết yếu – có thể sẽ không bao giờ được khai thác.
“Chúng nằm trong một ngọn núi lửa cổ đã ngủ yên suốt 580 triệu năm và tiếp tục ở đó nếu việc khai thác không trở thành ưu tiên và chưa có cơ chế giảm thiểu rủi ro tài chính”, ông nói.
Ngoài ra, kế hoạch đánh thức mỏ Fensfeltet cũng vấp phải các quan ngại về môi trường.
Theo nhà địa chất Nolwenn Coint, mỏ này là phần gốc của một ngọn núi lửa cổ đại, được cấu tạo từ đá carbonat, dễ hòa tan hơn để chiết xuất đất hiếm.
Vì vậy, REN đề xuất xây dựng một mỏ ngầm, được ví là “mỏ vô hình”, nơi quặng được khai thác thông qua các giếng thẳng đứng, nghiền nhỏ. Chúng sẽ được vận chuyển xuống lòng đất bằng băng chuyền dài vài km, trước khi các nguyên tố đất hiếm được tách ra và ít nhất 60% chất thải được bơm trở lại mỏ.
REN cho rằng đây là phương án giúp giảm thiểu tác động đến môi trường. Tuy nhiên, địa điểm đề xuất cho cơ sở hạ tầng trên mặt đất đang gây tranh cãi. Các chuyên gia xác định ít nhất 78 loài động thực vật bị đe dọa ở các mức độ khác nhau, gồm bọ cánh cứng, bướm, động vật lưỡng cư, rết, nấm và địa y.
Một số tổ chức môi trường kêu gọi chính phủ Na Uy can thiệp. Họ lập luận rằng chính quyền địa phương thiếu nguồn lực để đánh giá thiệt hại và có thể vì lợi ích tài chính nên không xem xét địa điểm thay thế.
Ông Truls Gulowsen, Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ thiên nhiên Na Uy, thừa nhận dự án mỏ Fensfeltet có điểm tích cực là cam kết hạn chế tác động sinh thái và hướng tới khai thác những khoáng sản thiết yếu.
“Chúng ta cần đảm bảo các phương án thay thế được cân nhắc trước khi chấp nhận tổn hại lớn đến đa dạng sinh học. Rủi ro là nếu chúng ta vội vàng, các bước tiếp theo sẽ mất nhiều thời gian hơn nữa”, ông cảnh báo.
Người phát ngôn của REN Tor Espen Simonsen, thừa nhận tình thế tiến thoái lưỡng nan. “Nếu chúng tôi đi quá nhanh, có thể sẽ vướng vào các tranh chấp pháp lý kéo dài nhiều năm. Nhưng ngược lại, nếu dành toàn bộ thời gian để phân tích, viết thêm báo cáo và nghiên cứu, ta có thể chẳng bao giờ bắt đầu”, ông nói. Công ty kêu gọi chính quyền can thiệp và coi Fensfeltet là dự án ưu tiên.
Trung Quốc, quốc gia kiểm soát thị trường đất hiếm toàn cầu, hiện cung cấp 98% nhu cầu nam châm vĩnh cửu của châu Âu. Các nhà sản xuất của khối đã nhận thức rõ khả năng dễ tổn thương vào mùa xuân 2025, khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu, gây ra tình trạng thiếu hụt, trước khi dỡ bỏ hạn chế vào tháng 11.
Châu Âu không có mỏ đất hiếm nào đang hoạt động. Khối này đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ tự đáp ứng ít nhất 10% nhu cầu đất hiếm. Theo ông Reistad, mỏ tại Na Uy giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu, đáp ứng đến 30% nhu cầu đất hiếm của khối.
Tuy nhiên, một dự án khai khoáng ở châu Âu thường mất 20 năm để vận hành. Vì vậy, ông đề xuất hai giải pháp, gồm đẩy nhanh thủ tục và hỗ trợ tài chính, nếu EU không muốn bị kẹt giữa Trung Quốc và Mỹ.
Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây đầu tư khoảng 2 tỷ USD vào hai công ty Mỹ chuyên khai thác và chế biến đất hiếm. Chính phủ Mỹ cũng cam kết đảm bảo mức giá thu mua trong 10 năm đầu. Trong khi đó, Trung Quốc hỗ trợ ngành này từ những năm 1980 và có khả năng kiểm soát giá đất hiếm phạm vi toàn cầu, theo Reistad.
“Nếu không làm điều tương tự, chúng ta chẳng khác nào tham gia một đại hội thể thao nơi tất cả đều dùng doping, trừ chúng ta”, ông nói.
Phiên giao dịch chứng khoán ngày 14/7, cổ phiếu PNJ của Công ty Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận đột ngột tăng trần lên 46.900 đồng/đơn vị. Thanh khoản lên cao, đạt hơn 5,6 triệu cổ phiếu.
Diễn biến này gây bất ngờ bởi từ sau khi xảy ra vụ buôn lậu 28.000 viên kim cương, cổ phiếu PNJ đã trải qua chuỗi lao dốc với 3 phiên giảm sàn và 3 phiên giảm điểm liên tiếp và chỉ một phiên tăng. Kể từ đầu tháng 7 đến nay, mã này cũng đã mất 25% thị giá.
Ngoài ra, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa cũng vừa công bố khởi tố thêm 4 bị can trong vụ buôn lậu kim cương xuyên quốc gia này, trong đó có một nhân viên kiểm định thuộc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab) - công ty con của PNJ. Trước đó, ông Đặng Ngọc Thảo, nguyên Tổng giám đốc Công ty P-Lab, cũng bị điều tra, được xác định là người đứng đầu khâu “hợp thức hóa” cho số kim cương lậu.
Quay trở lại diễn biến thị trường chung, VN-Index giảm mạnh đầu phiên, có lúc rơi khỏi mốc 1.800 điểm. Tuy nhiên đến cuối phiên, chỉ số được kéo ngược trở lại, tăng hơn 6 điểm, lên 1.806,63 điểm. Thanh khoản sàn HoSE vẫn ở mức thấp, hơn 14.155 tỷ đồng.
Xu hướng dòng tiền được hỗ trợ bởi một số cổ phiếu như STB, MCH, ACB, PNJ, GMD, MWG. Ngược lại, bộ đôi VIC và VHM gây áp lực lên thị trường và tác động tiêu cực lên chỉ số, lấy đi hơn 5 điểm.
Nhà đầu tư nước ngoài bán ròng 175 tỷ đồng, các mã bị bán mạnh như CTG, VIC, VPB, FPT, VCI. Ngược lại, BSR, PNJ, STB được mua mạnh nhất.
Ngày 26/6, tạp chí pháp lý Lawyer cho biết 17 bang tại Mỹ đã nộp đơn kiện lên Tòa án liên bang, nhằm phản đối chính sách của California về trách nhiệm của nhà sản xuất (EPR), siết việc sử dụng nhựa một lần.
Trách nhiệm của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR) là chính sách môi trường buộc các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu phải chịu trách nhiệm thu gom, tái chế bao bì hoặc sản phẩm của họ sau vòng đời sử dụng.
Nguyên đơn gồm 17 bang Georgia, Alabama, Florida, Idaho, Indiana, Iowa, Louisiana, Missouri, Montana, Nebraska, North Dakota, Oklahoma, South Carolina, South Dakota, Texas, Utah, West Virginia, và Hiệp hội các nhà phân phối và bán buôn quốc gia.
Họ kiện Đạo luật trách nhiệm của nhà sản xuất bao bì và ngăn ngừa ô nhiễm nhựa, được ban hành năm 2022, có hiệu lực từ 1/5 năm nay. Theo chính sách mới, nhà sản xuất phải giảm 25% nhựa trong bao bì, dụng cụ ăn uống một lần vào 2032, và đảm bảo các vật dụng này đều có thể tái chế hoặc phân hủy sinh học.
17 bang cùng hiệp hội doanh nghiệp lập luận rằng quy định giảm nhựa một lần của California là "gánh nặng" và đặt rào cản thương mại cho doanh nghiệp. Chi phí tuân thủ mới có thể bị chuyển vào giá thành sản phẩm cuối, gián tiếp đánh vào túi tiền người dân, đặc biệt người thu nhập thấp.
Ông Chris Carr, Tổng chưởng lý bang Georgia, cho rằng đạo luật nhựa là "một mệnh lệnh vi hiến từ giới thượng lưu Bờ Tây". "California không có quyền dạy chúng tôi cách quản lý hoạt động kinh doanh tại Georgia, nhưng đó chính xác là những gì đạo luật nhựa của bang này cố gắng thực hiện", ông nói.
Thông thường, chính sách của một bang chỉ có tác động trong bang đó. Tuy nhiên, việc siết quy định EPR tại California ảnh hưởng sâu rộng hơn nhiều. Theo phân tích từ tờ Lawyer, doanh nghiệp sản xuất, phân phối gắn thương hiệu lên hàng bán tại California sẽ phải điều chỉnh lại thiết kế sản phẩm, hợp đồng với nhà cung cấp.
Các công ty luật đều đưa ra cảnh báo với đạo luật này. Holland & Knight lưu ý về dữ liệu cơ sở cùng nghĩa vụ chi phí trong tương lai. Còn Freshfields nhận định đây là một trong những chính sách EPR về bao bì có phạm vi rộng nhất nước Mỹ, với hơn 5.000 nhà sản xuất có thể bị ảnh hưởng.
Các nguyên đơn cho rằng đạo luật này vi phạm cả hiến pháp Mỹ và California, đề nghị tòa án tuyên bố vô hiệu.
Melanie Turner, người phát ngôn của Sở Tái chế và thu hồi tài nguyên (CalRecycle) - bị đơn vụ kiện, cho biết cơ quan này không bình luận về các kiện tụng đang chờ xử lý, mà tập trung vào thi hành chính sách. Bị đơn khác là Liên minh Hành động tuần hoàn - tổ chức chịu trách nhiệm về EPR - cho biết đang theo dõi diễn biến vụ kiện, và nỗ lực thực hiện "các mục tiêu đầy tham vọng" của đạo luật nhựa.
Trước đó, quan chức bang California cho rằng những thay đổi chính sách sẽ giúp chống ô nhiễm nhựa, bảo vệ lợi ích của người nộp thuế và chính quyền địa phương. Bà Yana Garcia, Giám đốc Cơ quan Bảo vệ môi trường bang, nhấn mạnh California đang chuyển trách nhiệm quản lý và bao bì sử dụng nhựa một lần sang nhà sản xuất. "Cách tiếp cận này sẽ thúc đẩy các nhà sản xuất đổi mới và thiết kế bao bì, nhằm hỗ trợ nền kinh tế tuần hoàn", bà nói.
Sau khi thụ lý vụ án, Tòa án quận Đông California sẽ phải phán quyết xem chính sách bao bì của bang là chương trình môi trường hợp pháp hay gánh nặng vi hiến lên thương mại liên bang. Phán quyết này sẽ định hình hướng dẫn tuân thủ cho các nhà sản xuất, phân phối và bán lẻ toàn quốc khi muốn bán hàng tại bang này.
Theo giới phân tích, nếu vụ kiện liên bang này thất bại, việc thực thi EPR tại California sẽ tạo nền tảng để các bang khác theo đuổi chính sách bao bì của riêng họ.
Là thủ phủ của Hollywood và Silicon Valley, California là bang giàu có bậc nhất ở Mỹ, xét về GDP. Năm ngoái, Thống đốc Gavin Newsom tuyên bố bang này trở thành nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới, sau khi GDP danh nghĩa đạt 4.100 tỷ USD. Theo dữ liệu từ Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Cơ quan Phân tích kinh tế Mỹ (BEA), nền kinh tế bang này đã vượt qua Nhật Bản (4.020 tỷ USD), chỉ xếp sau Mỹ, Trung Quốc và Đức.
Thông tin được ông Nguyễn Trung Tín, Phó trưởng Ban Quản lý các Khu chế xuất và khu công nghiệp TP HCM (Hepza) nêu tại diễn đàn "Công nghiệp 4.0 và chuỗi cung ứng thông minh - động lực mới cho TP HCM", chiều 17/6.
Theo ông, biến động thế giới và xu hướng chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu đặt ra yêu cầu cấp thiết đổi mới mô hình phát triển khu chế xuất, khu công nghiệp theo hướng công nghệ cao, sản xuất thông minh, tích hợp logistics. "Đây là thời điểm để TP HCM đẩy mạnh tái cấu trúc", ông Tín nói.
Hepza đang hoàn thiện đề án trình UBND TP HCM để bước đầu chuyển đổi 17 khu công nghiệp, chế xuất (khoảng 3.800 ha) sang mô hình thông minh, ứng dụng AI và Internet vạn vật (IoT).
TP HCM và vùng phụ cận có hơn 43.000 doanh nghiệp công nghiệp và 90 khu công nghiệp, khu chế xuất. Theo quy hoạch đến 2050, đầu tàu kinh tế sẽ có 105 khu công nghiệp, tổng diện tích hơn 49.000 ha.
Ông Hoàng Quang Phòng, Phó chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhận xét thành phố vẫn đối mặt hạ tầng kết nối chưa đồng bộ, chi phí logistics cao, năng suất lao động và tỷ lệ nội địa hóa thấp.
Trong khi đó, tự động hóa và cạnh tranh quốc tế đang đè nặng lên các mô hình sản xuất truyền thống. "Chuyển đổi kép, vừa số hóa để thông minh, vừa xanh hóa để bền vững là yêu cầu bắt buộc", ông nói.
Các chuyên gia cũng đồng thuận TP HCM cấp thiết "đại tu" các khu công nghiệp. Ông Mickaël Driol, CEO Mekong Partners, Đồng chủ tịch Ủy ban Sourcing, Phòng Thương mại Pháp tại Việt Nam, chỉ ra địa phương đứng trước "cơ hội hiếm có" để bước lên những nấc thang giá trị cao hơn.
Theo ông, dòng vốn vào Việt Nam đang thay đổi về bản chất. Các tập đoàn đa quốc gia không còn đơn thuần di dời một nhà máy mà muốn xây dựng mạng lưới nhà cung cấp, năng lực kỹ thuật và các trung tâm điều hành khu vực.
Ông Hardy Diec, Giám đốc điều hành Tập đoàn KCN Việt Nam, đơn vị phát triển nhà xưởng xây sẵn tại nhiều địa phương, gồm dự án tại khu công nghiệp Sóng Thần 3 (Bình Dương cũ), cũng ghi nhận xu hướng này.
"Nhà đầu tư ngoài tìm kiếm địa điểm sản xuất, quan tâm nhiều hơn đến khả năng kết nối giữa nhà máy, hệ thống logistics, cảng biển, nguồn lao động và chuỗi cung ứng trong cùng một vùng kinh tế", ông Diec cho biết.
Do đó, TP HCM cần ưu tiên nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hóa hạ tầng và dữ liệu, xây dựng các mô hình tham chiếu thành công như nhà máy "Lighthouse". Đây là mô hình chuẩn nhà máy ứng dụng công nghệ đột phá từ cách mạng công nghiệp 4.0 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), và xây dựng năng lực truy xuất chuỗi cung ứng.
Đại diện VCCI kiến nghị thành phố sớm chuyển đổi các khu công nghiệp, chế xuất hiện hữu như Tân Thuận, Tân Bình, Hiệp Phước, Cát Lái, Bình Chiểu sang mô hình khu công nghiệp sinh thái (Eco-Industrial Park) gắn ứng dụng công nghệ cao.
Cùng với đó, các giải pháp tiết kiệm năng lượng và hệ thống điện mặt trời áp mái cần được tích hợp bắt buộc vào quy hoạch hạ tầng dùng chung để duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn. TP HCM cũng nên khuyến khích ban quản lý các khu công nghiệp ứng dụng số hóa liên kết, xử lý 100% hồ sơ trực tuyến.
Phó trưởng ban quản lý Hepza Nguyễn Trung Tín cho biết, 3 giải pháp trong quá trình tái cấu trúc các khu công nghiệp, chế xuất tại TP HCM, gồm giải quyết dứt điểm các tồn tại kéo dài, xây dựng các khu công nghiệp sinh thái, thông minh theo chuẩn quốc tế và cải cách thủ tục hành chính.
Theo chiến lược phát triển dịch vụ logistics tới 2035 được Sở Công Thương tham mưu UBND TP HCM, thành phố đặt mục tiêu giảm chi phí này xuống còn tương đương 11-14% tổng sản phẩm trên địa bàn, và có ít nhất 1 trung tâm dịch vụ logistics hiện đại đạt chuẩn quốc tế.
