Ngày Người khuyết tật Việt Nam (18-4) ghi nhận một dấu mốc quan trọng và đầy ý nghĩa. Lần đầu tiên, một đại diện do cộng đồng người khuyết tật đề cử đã được bầu vào Quốc hội khóa XVI.
Thành tựu này thể hiện rõ tinh thần của chủ đề năm nay: “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật – Kiến tạo đột phá phát triển”.
Đây không chỉ là niềm tự hào, mà còn là một bước tiến quan trọng. Bởi lẽ, đột phá thực sự không chỉ nằm ở sự đại diện, mà ở cách sự đại diện đó có thể thúc đẩy những thay đổi trong các hệ thống, thể chế và toàn xã hội.
Cuộc bầu cử này phản ánh hành trình bền bỉ của Việt Nam trong việc thúc đẩy hòa nhập. Những định hướng chính sách gần đây đã từng bước mở rộng không gian để người khuyết tật tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định công – điều mà trước đây chưa được xác định rõ ràng.
Bước tiến này cho thấy một sự chuyển dịch rộng hơn hướng tới mô hình phát triển bao trùm hơn, nơi các tiếng nói đa dạng cùng tham gia định hình luật pháp và các ưu tiên phát triển.
Trong tầm nhìn đó, người khuyết tật không chỉ được bảo vệ và hỗ trợ, mà còn được trao quyền để đóng góp, lãnh đạo và cùng kiến tạo các thể chế phục vụ chính mình.
Đạt được cột mốc này là cả một hành trình đòi hỏi sự kiên trì và dũng cảm.
Những nỗ lực ban đầu đã góp phần đặt nền móng. Năm 2011, ông Nguyễn Công Hùng, một chuyên gia công nghệ thông tin trẻ với khuyết tật nặng, đồng thời là Giám đốc Công ty cổ phần “Nghị lực sống”, đã tiên phong ứng cử vào Quốc hội – cơ quan lập pháp cao nhất của đất nước. Dù chưa trúng cử, việc ông tham gia ứng cử vẫn đánh dấu một bước tiến quan trọng.
Sau đó, bà Thạch Thị Dân, một phụ nữ Khmer có khuyết tật vận động, đã đảm nhiệm vai trò đại biểu Quốc hội trong các khóa XII và XIII.
Mặc dù bà được đề cử với tư cách đại diện cho phụ nữ dân tộc thiểu số, chứ chưa phải là đại diện chính thức của người khuyết tật, nhưng những đóng góp của bà trong quá trình xây dựng các văn bản pháp luật quan trọng, như Luật Người khuyết tật (2010) và Bộ luật Lao động (2012), đã cho thấy rõ giá trị và chuyên môn mà người khuyết tật có thể mang lại trong thảo luận chính sách.
Khát vọng được đại diện từ lâu đã rất rõ ràng. Một khảo sát nhanh của UNDP năm 2021 cho thấy 98,2% người khuyết tật được hỏi trên toàn quốc mong muốn tiếng nói của mình được phản ánh trong các cơ quan dân cử.
Tuy nhiên, việc chuyển hóa khát vọng đó thành sự tham gia rộng rãi hơn với vai trò là ứng cử viên và đại biểu dân cử cần thêm thời gian.
Không phải do họ thiếu quan tâm hay năng lực, mà bởi các rào cản mang tính cấu trúc vẫn còn tồn tại.
Những rào cản này bao gồm định kiến xã hội về năng lực của người khuyết tật, các khuôn khổ pháp lý chưa thực sự thúc đẩy sự tham gia, cũng như các quy trình chính trị còn thiếu tính tiếp cận.
Các điểm bỏ phiếu và hội trường có thể chưa thân thiện với người sử dụng xe lăn. Tài liệu bầu cử thường chưa dễ tiếp cận với người khiếm thị.
Bên cạnh đó, sự tham gia và kết nối của các tổ chức đại diện người khuyết tật vẫn còn hạn chế.
Giải quyết những thách thức này đòi hỏi nỗ lực bền bỉ và sự chung tay của nhiều bên – từ các cơ quan nhà nước, các tổ chức của người khuyết tật đến toàn xã hội. Bởi lẽ, sự đại diện không tự nhiên mà có. Nó đòi hỏi các hệ thống phải được thiết kế để bảo đảm mọi người đều có thể tham gia.
Trong bối cảnh đó, việc PGS.TS Trần Mạnh Huy được bầu vào năm 2026 đánh dấu một bước tiến có ý nghĩa quan trọng. Ý nghĩa của sự kiện này không chỉ nằm ở kết quả, mà còn ở điều nó phản ánh: một hệ thống đang dần thay đổi và phát triển.
Được đề cử bởi Liên hiệp Hội về Người khuyết tật Việt Nam, việc ông Huy trúng cử cho thấy nhận thức và sự tự tin của cộng đồng người khuyết tật ngày càng tăng lên, đồng thời phản ánh sự cởi mở hơn đối với tính đa dạng trong hệ thống chính trị.
Con đường ứng cử của ông cũng được tạo điều kiện thuận lợi hơn nhờ các định hướng trong thông báo Kết luận 444-TB/VPTW, cho thấy cách tiếp cận chủ động hơn trong việc thúc đẩy sự tham gia chính trị của người khuyết tật.
Đây chính là cách mà sự thay đổi diễn ra: khi sự cởi mở của thể chế giúp chuyển hóa khát vọng thành sự đại diện.
Tiến bộ của Việt Nam cũng phản ánh xu hướng chung trên thế giới.
Ở nhiều quốc gia, sự hiện diện của người khuyết tật trong cơ quan lập pháp không chỉ nhằm bảo đảm tính đa dạng, mà còn là động lực thúc đẩy một nền quản trị hiệu quả và bao trùm hơn.
Khi các nhóm dễ bị tổn thương và thiểu số tham gia vào quá trình ra quyết định, chính sách và hệ thống sẽ dần được hoàn thiện để phục vụ tốt hơn cho tất cả mọi người.
Tại Úc, bà Kelly Vincent – một chính trị gia có khuyết tật vận động – đã thúc đẩy các chính sách bảo vệ phụ nữ trước bạo lực trên cơ sở giới, góp phần thúc đẩy các cải cách bảo vệ tất cả phụ nữ, dù họ có khuyết tật hay không.
Ở cấp độ quốc tế, bà Helga Stevens, một nghị sĩ Nghị viện châu Âu là người điếc, đã góp phần thúc đẩy việc công nhận ngôn ngữ ký hiệu và quyền của người khuyết tật. Bà đã giúp cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ công và hệ thống an sinh xã hội cho cộng đồng người điếc trên toàn Liên minh châu Âu.
Những ví dụ này minh họa một bài học chung: khi các góc nhìn đa dạng được bao hàm, quản trị sẽ trở nên hiệu quả hơn.
Việc có một đại biểu Quốc hội đại diện cho người khuyết tật mở ra một cơ hội mới cho Việt Nam: cơ hội lồng ghép tính tiếp cận vào quy trình lập pháp; đưa trải nghiệm thực tiễn trực tiếp vào quá trình xây dựng chính sách; và bình thường hóa sự tham gia của người khuyết tật trong đời sống xã hội.
Điều này đánh dấu một chuyển dịch quan trọng, từ việc nói về người khuyết tật sang cùng quản trị với họ.
Trong thời gian tới, dấu mốc này cần được chuyển hóa thành những thay đổi mang tính cấu trúc và bền vững: xây dựng quy trình ứng cử bao trùm hơn, bảo đảm quy trình bầu cử có tính tiếp cận, và hoàn thiện các khuôn khổ pháp lý tạo điều kiện để không ai có năng lực bị bỏ lại phía sau.
Nhân Ngày Người khuyết tật Việt Nam, UNDP xin gửi lời chúc mừng nồng nhiệt nhất tới cộng đồng người khuyết tật trên cả nước.
Quản trị bao trùm không tự nhiên mà có. Nó cần được thiết kế và xây dựng một cách có chủ đích trong các hệ thống. UNDP cam kết tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc thúc đẩy các cải cách cần thiết, nhằm đưa sự tham gia của các nhóm dễ bị tổn thương trở thành điều bình thường, chứ không phải là ngoại lệ.
Chúng tôi kỳ vọng hệ thống quản trị đang ngày càng hoàn thiện của Việt Nam sẽ tiếp tục phản ánh và tận dụng tốt hơn các góc nhìn đa dạng trong quá trình hoạch định chính sách.
Tổng thống Donald Trump rạng sáng 3.4 thông báo bà Pam Bondi sẽ rời ghế Bộ trưởng Tư pháp để chuyển sang một công việc trong lĩnh vực tư nhân, đồng thời công bố Thứ trưởng Todd Blanche sẽ làm quyền bộ trưởng.
Tờ Politico dẫn lời một quan chức giấu tên trong chính quyền Mỹ cho biết Tổng thống Trump còn thể hiện sự giận dữ và thất vọng đối với Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick và Bộ trưởng Lao động Lori Chavez-DeRemer, và đang cân nhắc thực hiện thêm thay đổi đối với nội các.
"Ông ấy rất giận và sắp điều chuyển nhân sự", vị quan chức nói.
Trước đó, Bộ trưởng An ninh nội địa Kristi Noem là người mất chức đầu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump. Bà Noem bị bãi nhiệm hồi tháng 3 sau nhiều tranh cãi liên quan quản lý chính sách nhập cư và một số vấn đề khác.
Trong khi đó, sự ra đi của bà Bondi được cho là liên quan việc quản lý vụ hồ sơ Epstein cũng như không điều tra sâu các đối thủ chính trị của ông Trump.
Bà Chavez-DeRemer đang bị thanh tra Bộ Lao động điều tra với cáo buộc uống rượu trong lúc làm việc và ngoại tình với nhân viên an ninh. Nữ bộ trưởng bác bỏ cáo buộc và Nhà Trắng đã tuyên bố ủng hộ bà.
Trong khi đó, ông Lutnick bị coi là nhân vật khó tính và gây chia rẽ, thường đề xuất ý tưởng chưa hoàn thiện lên tổng thống và khiến những người khác phải chỉnh sửa sau đó, theo Politico. Ngoài ra, gia đình ông Lutnick còn liên quan nghi án xung đột lợi ích trong khi bản thân vị bộ trưởng cũng chịu sức ép từ quốc hội về việc từ chức khi có tên trong hồ sơ Epstein.
Tạp chí The Atlantic cho rằng việc thay thế bà Bondi và bà Noem có thể chỉ là khởi đầu của cuộc "thay máu" rộng hơn, với những nguồn tin cho biết đã có những thảo luận về sự ra đi của Giám đốc Cục Điều tra liên bang (FBI) Kash Patel, Bộ trưởng Lục quân Daniel Driscoll và Bộ trưởng Lao động Chavez-DeRemer.
The Atlantic và Politico đều cho rằng Tổng thống Trump chưa ra quyết định. Theo lời một quan chức, cuộc cải tổ nhân sự cấp cao tập trung vào các thành viên nội các mà ông Trump cảm thấy "chưa hoàn thành nhiệm vụ hoặc gây ra quá nhiều sự chú ý tiêu cực".
Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump cũng có những quyết định thay đổi nhân sự chóng vánh với một số quan chức chỉ làm việc trong vài chục ngày, có người vài tháng. Theo tờ The Guardian, việc bãi nhiệm bà Bondi nhanh chóng ngày 2.4 cho thấy thực tế rằng ngay cả những nhân vật được coi là trung thành nhất cũng không tránh khỏi việc phải rời ghế dưới chính quyền của Tổng thống Trump.
Đài ABC News ngày 20-5 đưa tin, một chú chó nghiệp vụ đã trở thành tâm điểm chú ý khi được trao chiếc "bằng tốt nghiệp dành cho chó" (dogploma) ngay trên sân khấu buổi lễ tốt nghiệp đại học của chủ nhân.
Sự kiện diễn ra tại nhà thi đấu United Supermarkets Arena thuộc khuôn viên Đại học Công nghệ Texas ở thành phố Lubbock (Mỹ). Theo đoạn video do nhà trường chia sẻ trên Instagram, sinh viên Makaela Muse đã bước lên sân khấu để nhận bằng cử nhân và bắt tay với Hiệu trưởng nhà trường Lawrence Schovanec.
Sau khi bắt tay Muse, ông Schovanec đã cúi xuống và trao cho chú chó Sadie đang đứng bên cạnh cô một chiếc "bằng" đặc biệt - một khúc xương được thắt nơ bằng ruy băng đỏ.
Khoảnh khắc trên đã nhận được những tiếng hò reo và vỗ tay nồng nhiệt từ toàn thể khán giả, trong khi Sadie nhận món quà và cùng Muse rời khỏi sân khấu.
Muse chia sẻ: "Tôi hoàn toàn cạn lời. Điều đó đã làm cho khoảnh khắc trở nên đặc biệt hơn rất nhiều. Tôi sẽ không bao giờ quên được".
Makaela Muse tốt nghiệp vào ngày 16-5. Nhiều năm trước, cô được chẩn đoán mắc một số tình trạng di truyền khá hiếm gặp, đòi hỏi phải có sự giám sát liên tục. Sadie, thuộc giống chó chăn cừu Đức, vốn là một thành viên trong gia đình Muse và sau đó đã được huấn luyện đặc biệt để luôn túc trực bên cạnh cô trong suốt thời gian đi học.
Chú chó Sadie nhận "bằng tốt nghiệp" bên cạnh chủ nhân - Video: ABC News
Hiệu trưởng Lawrence Schovanec nhận xét: "Giống như rất nhiều sinh viên tốt nghiệp của chúng tôi, Makaela đại diện cho sự kiên cường, quyết tâm và tấm lòng định hình nên sinh viên Đại học Công nghệ Texas".
Đại diện Đại học Công nghệ Texas chia sẻ với ABC News rằng Muse đã nhận bằng cử nhân ngành khoa học động vật. Mục tiêu tương lai của cô là theo đuổi sự nghiệp trở thành bác sĩ thú y chuyên về các loài động vật lớn.
Trung Quốc đang đối mặt với một trong những thách thức y tế nghiêm trọng nhất lịch sử hiện đại: sự gia tăng nhanh chóng của bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ. Tính đến nay, nước này có hơn 16 triệu bệnh nhân, chiếm gần 30% tổng số ca toàn cầu, theo tờ South China Morning Post ngày 27.4. Con số này được dự báo tiếp tục tăng mạnh trong những thập niên tới.
Các ước tính cho thấy số bệnh nhân Alzheimer tại Trung Quốc có thể đạt 19,1 triệu vào năm 2030 và 27,6 triệu vào 2050. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí khoa học PLOS One gần đây thậm chí cho rằng con số này có thể vượt 60 triệu, thậm chí hơn 100 triệu người vào giữa thế kỷ 21.
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cấu trúc dân số tại Trung Quốc đang thay đổi nhanh chóng. Đến cuối năm 2023, Trung Quốc có gần 297 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tương đương hơn 21% dân số. Con số này dự kiến vượt 400 triệu vào năm 2035 - xấp xỉ tổng dân số của Anh và Mỹ cộng lại, theo Reuters. Tuổi thọ tăng, trong khi tỷ lệ sinh giảm khiến số người phụ thuộc ngày càng lớn, kéo theo áp lực lên hệ thống y tế và an sinh.
Trong bối cảnh đó, Alzheimer không chỉ là vấn đề y tế mà còn là thách thức kinh tế - xã hội. Khoảng 70% bệnh nhân hiện được chăm sóc tại nhà, trong khi lực lượng chăm sóc chuyên nghiệp còn thiếu hụt, khiến gánh nặng dồn lên các gia đình.
Trước áp lực này, Trung Quốc đã phát động một "cuộc chiến" chống bệnh Alzheimer mang tính hệ thống. Về chính sách, Trung Quốc ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về giải quyết chứng mất trí nhớ ở người cao tuổi (giai đoạn 2024 - 2030), hướng tới xây dựng một hệ thống toàn diện từ phòng ngừa, sàng lọc đến điều trị và chăm sóc, theo Tân Hoa xã. Các địa phương được yêu cầu triển khai sàng lọc nhận thức cho người từ 65 tuổi trở lên nhằm phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.
Hệ thống chăm sóc cũng được mở rộng mạnh mẽ. Đến năm 2030, hơn 50% cơ sở dưỡng lão dự kiến có đơn vị chuyên biệt cho bệnh nhân sa sút trí tuệ, đồng thời khoảng 15 triệu nhân sự chăm sóc sẽ được đào tạo. Các mô hình chăm sóc tại nhà, cộng đồng và cơ sở y tế được kết hợp nhằm giảm tải cho gia đình, theo China Daily.
Ở lĩnh vực khoa học, Trung Quốc đang tăng tốc đáng kể. Số thử nghiệm lâm sàng về Alzheimer đã tăng từ 9 vào năm 2021 lên hơn 100 vào 2024. Nước này hiện đứng thứ 2 thế giới về số lượng công trình nghiên cứu trong lĩnh vực này. Song song đó, các công ty công nghệ sinh học và viện khoa học hàng đầu Trung Quốc đang chạy đua phát triển 4 loại thuốc mới nhằm ngăn chặn khủng hoảng y tế công cộng và giảm phụ thuộc vào các liệu pháp đắt đỏ hiện có, theo South China Morning Post.
Ngoài ra, Trung Quốc cũng đầu tư vào công nghệ chẩn đoán sớm. Các xét nghiệm máu mới có thể phát hiện nguy cơ Alzheimer trước 10 - 15 năm khi triệu chứng xuất hiện, trong khi các ngân hàng dữ liệu sinh học giúp xác định các biến thể gien đặc thù của người châu Á, theo Reuters.
Dù vẫn tồn tại những thách thức về chất lượng nghiên cứu, chia sẻ dữ liệu và tiêu chuẩn khoa học, nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng Trung Quốc đang nổi lên như một trung tâm nghiên cứu Alzheimer mới. Tiến sĩ John Hardy từ Viện Nghiên cứu sa sút trí tuệ Anh nhận định: "Trong khi môi trường nghiên cứu của Mỹ có phần khép kín, Trung Quốc đang trở thành một trung tâm lớn cho nghiên cứu sa sút trí tuệ toàn cầu".
