Bộ Luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng dự án sửa đổi, với chính sách mở rộng nhiều tội danh được áp dụng phạt tiền thay án tù, thường là tội nhẹ, án kinh tế, thương mại, chứng khoán, ngân hàng.
Hiện, xu hướng phi hình sự hóa đã được nhiều nước áp dụng, giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tước tự do đối với các tội phạm ít nguy hiểm, tội phạm kinh tế hoặc do lỗi vô ý mà hậu quả có thể bồi thường được.
Càng giàu phạt càng nhiều tiền
Ở Đức, những tội có mức hình phạt tối thiểu không quá một năm tù thường được xếp vào nhóm ít nghiêm trọng, và tòa án có thể áp dụng phạt tiền thay vì giam giữ.
Tiền phạt được tính theo hệ thống “ngày thu nhập” (day-fine). Thẩm phán xác định số ngày phạt dựa vào mức độ tội phạm, rồi nhân với thu nhập mỗi ngày của người đó. Nếu người phạm tội không nộp tiền, số ngày phạt sẽ tự động chuyển thành số ngày tù tương ứng.
Đức, Pháp, Áo và các nước Bắc Âu đều áp dụng hình phạt dựa trên mức tình hình tài chính của người vi phạm. Ở Phần Lan, các tội có khung hình phạt tù dưới 6 tháng có thể được xử lý hoàn toàn bằng tiền phạt.
Hệ thống “day-fine” của nước này cũng dựa trên thu nhập, khiến người giàu và người nghèo chịu tác động tương đương. Điều này đồng nghĩa, bạn càng giàu, tiền phạt bạn phải nộp càng nhiều. Còn người nghèo có thể phải ngồi tù một đêm thay vì bị phạt tiền.
Điều đó tạo ra những bản án gây chú ý. Chẳng hạn, triệu phú Anders Wiklöf từng bị phạt 121.000 euro (hơn 3 tỷ đồng) vào năm 2023 khi lái xe với tốc độ 59 km/h trong khu vực giới hạn 30 km/h. Cùng mùa hè, ông tiếp tục vượt đèn đỏ và bị phạt số tiền tương tự.
Hoặc Thụy Sĩ, với triết lý làm luật tương tự, đang là quốc gia giữ kỷ lục về mức phạt tốc độ cao nhất lịch sử lên tới gần 1 triệu euro (28 tỷ đồng) với người lái chiếc Mercedes-Benz SLS AMG đi tốc độ tới 290 km/h.
Về mặt pháp lý, hành vi này vẫn là tội hình sự, nhưng không dẫn đến tù giam vì luật coi đây là vi phạm không bạo lực, không gây hậu quả nghiêm trọng.
Trong khi đó, các tội bạo lực nghiêm trọng như cướp, hiếp dâm hoặc tội phạm ma túy sẽ chủ yếu bị áp dụng tù giam. Ranh giới vì thế không nằm ở việc hành vi có phải tội hình sự hay không mà nằm ở mức độ nguy hiểm.
Nộp tiền không đúng hạn, tự động chuyển thành án tù
Ở Nhật Bản, tương tự Bộ luật Hình sự Việt Nam, luật ghi hai lựa chọn: phạt tiền hoặc tù, tùy tòa án xác định mức độ cụ thể.
Các hành vi như xúc phạm danh dự, phỉ báng, gây thương tích nhẹ, trộm vặt hoặc vi phạm bản quyền thường được xử lý bằng tiền. Nhưng nếu hậu quả nghiêm trọng hoặc người phạm tội có tiền án, tòa có thể chuyển sang phạt tù.
Khi tuyên án phạt tiền, tòa đồng thời xác định luôn mức quy đổi giữa tiền và số ngày giam. Ví dụ, với người bị phạt 300.000 yên, tòa có thể quy đổi theo mức 5.000 yên mỗi ngày. Nếu không nộp, họ sẽ phải chấp hành 60 ngày giam giữ thay thế. Việc quy đổi được ấn định ngay trong bản án, nên khi quá hạn nộp tiền, cơ quan thi hành án chỉ cần áp dụng thời gian giam tương ứng.
Điều này khiến phạt tiền thực chất trở thành tù án treo bằng tiền: Nộp tiền thì không phải đi tù, không nộp thì bị giam giữ.
Điểm đặc biệt của hệ thống này là tạo ra một ranh giới rõ ràng: Tòa ưu tiên phạt tiền cho tội nhẹ, nhưng vẫn giữ “cửa tù” để đảm bảo hiệu lực. Vì vậy, phạt tiền trong luật Nhật không phải chỉ là nghĩa vụ tài chính mà luôn gắn với nguy cơ mất tự do nếu không thi hành.
Tại Singapore, chính sách luật thường là phạt tiền cực nặng ở lỗi nhỏ để tránh phải sử dụng tù giam nhưng đủ khiến người vi phạm “đau ví” thực sự.
Chẳng hạn, hành vi xả rác nơi công cộng có thể bị phạt tới 2.000 SGD (41,5 triệu đồng) cho lần đầu, và tăng lên 4.000-10.000 SGD (83- 207 triệu đồng) nếu tái phạm. Ai say rượu gây mất trật tự có thể bị phạt đến 5.000 SGD (103 triệu đồng). Nếu hành vi mang tính cố ý rõ rệt hoặc tái phạm, người vi phạm còn có thể đối mặt với hình phạt bổ sung như đánh roi hoặc tù giam.
Người vi phạm còn có thể bị yêu cầu tham gia “Corrective Work Order” – lao động công ích dọn vệ sinh nơi công cộng trong trang phục dễ nhận diện. Một số người vừa phải nộp phạt vừa lao động dọn rác trên phố đã trở thành ví dụ mang tính răn đe xã hội rất mạnh.
Tại họp báo Chính phủ chiều 3-6, Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản - Chánh văn phòng, người phát ngôn Bộ Công an - trả lời câu hỏi của Tuổi Trẻ Online về kết quả thực hiện Công điện 38 của Thủ tướng về cao điểm đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Đồng thời ông cũng đưa ra những cảnh báo và những biện pháp xử lý tình trạng sử dụng AI, deepfake để lửa đảo.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản, đối với việc triển khai, phát hiện, đấu tranh xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là nhiệm vụ thường xuyên của lực lượng công an.
Gắn với Công điện 38 của Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Công an cũng ban hành Điện số 38, triển khai đợt cao điểm 3 tháng trên toàn quốc.
Thời gian 1 tháng cao điểm vừa qua đã triển khai và có 3 kết quả lớn:
Đó là rà soát phối hợp các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông để ngăn chặn những trang mạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Theo đó có 194 trang mạng, gồm 8 trang mạng phát chiếu phim, 27 trang bán hàng vi phạm quyền sở hữu công nghiệp và 159 trang mạng phát trực tiếp bóng đá vi phạm sở hữu trí tuệ.
Phối hợp các lực lượng kiểm tra, phát hiện và đấu tranh xử lý các hành vi vi phạm. Khởi tố 56 vụ và 98 bị can về các tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.
Đồng thời tăng cường xử phạt hành chính đối với các hành vi vi phạm. Kết quả sau gần 1 tháng cao điểm vừa qua đã xử phạt khoảng 216 cá nhân, tiền xử phạt là hơn 850 triệu đồng.
Bộ Công an cũng đề nghị các doanh nghiệp và người dân thực hiện tốt các quy định pháp luật và tham gia đấu tranh với các hành vi vi phạm. Đây không chỉ bảo vệ quyền lợi của chính mình mà còn tham gia vào việc thiết lập một môi trường xã hội trật tự kỷ cương, môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh và không gian mạng an toàn.
Về tình trạng sử dụng AI để thực hiện giả mạo hình ảnh, giọng nói thực hiện hành vi lừa đảo, Thiếu tướng Toản cho biết công nghệ đang phát triển vô cùng nhanh chóng, đem lại cơ hội và lợi ích chưa từng có. Đồng thời đi kèm đó là những thách thức. Đây là vấn đề cả thế giới vì không gian mạng là không biên giới.
Hành vi này là vấn đề mang tính quy luật, khi nơi nào có hoạt động sôi động thì sẽ có hoạt động lợi dụng để vi phạm pháp luật. Không gian mạng đang trở thành môi trường, phương tiện hoạt động vi phạm pháp luật.
Bộ Công an đã chủ động nhận diện từ rất sớm, thực hiện quyết liệt phòng ngừa, đấu tranh với 4 nhóm giải pháp.
Thứ nhất, quan tâm hoàn thiện hệ thống pháp luật. Đây được ông Toản nhận định là yếu tố rất quan trọng. Trong đó có những quy định xử lý hành vi xuất hiện trên không gian số, môi trường số.
"Vừa qua, chúng ta đã xây dựng được Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật An ninh mạng sửa đổi. Cùng với đó là dự thảo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trong đó có nhiều quy định trong việc xử lý các hành vi lợi dụng công nghệ AI, deepfake để tạo ra những thông tin sai sự thật", theo Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản.
Bộ Công an cũng đang phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng, tham mưu để triển khai Luật Trí tuệ nhân tạo. Trong đó điều khoản quy định rõ nghiêm cấm hoạt động lợi dụng AI để lừa dối, thao túng nhận thức con người; cấm thu thập, sử dụng dữ liệu trái quy định pháp luật.
"Nội dung này sẽ phải làm thường xuyên", Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản khẳng định.
Thứ hai, tăng cường những giải pháp quản trị trí tuệ nhân tạo. Trong đó sẽ kiểm soát thuật toán và dán nhãn nội dung AI. Nội dung này cần sự phối hợp chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ.
Cùng với đó là xác định đích danh người dùng trên mạng xã hội, nhằm phòng ngừa và truy nguồn các hoạt động vi phạm; sẽ phải có công tác quản trị xây dựng không gian mạng an toàn, lành mạnh.
Thứ ba, Bộ Công an sẽ tập trung các biện pháp để đấu tranh xử lý quyết liệt tội phạm mạng và tội phạm công nghệ cao. Trong đó sẽ xử lý nghiêm hành vi mua bán và lộ lọt thông tin. Hiện các đơn vị chức năng đang làm quyết liệt nội dung này.
Thứ tư, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực an ninh mạng, phòng chống tội phạm mạng, bảo vệ dữ liệu. Đặc biệt, cần thúc đẩy Công ước Hà Nội.
Bộ Công an sẽ tăng cường hợp tác song phương và đa phương, đặc biệt là đối với các nước láng giềng trong việc phát hiện, đấu tranh, xử lý đến tận cùng các loại tội phạm mạng.
"Cần xóa bỏ tâm lý phạm tội ở nước ngoài thì yên tâm", ông Toản nói.
Chánh văn phòng, người phát ngôn Bộ Công an cho biết để thực hiện các hành vi này cần 2 điều kiện. Trong đó điều kiện cần là các đối tượng phạm tội có môi trường là không gian mạng, sử dụng công nghệ để thực hiện, che giấu, ẩn danh, thao túng tâm lý.
Cùng với đó điều kiện đủ là những người dân. Đối tượng muốn thành công thì có 3 tác động thao túng tâm lý người bị hại, đó là tâm lý lo sợ, tình cảm và hám lợi.
Mỗi người dân cần trang bị kỹ năng, cảnh giác khi tham gia không gian mạng. Khi thấy dấu hiệu bất thường, cần kiểm tra và có trao đổi với cơ quan công an.
Ngày 15/4, Phòng An ninh chính trị nội bộ Công an tỉnh Thanh Hóa cho biết vừa xử phạt vi phạm hành chính người đàn ông ngụ xã Hồ Vương về hành vi Thu thập, xử lý và sử dụng thông tin của tổ chức, cá nhân khác mà không được sự đồng ý hoặc sai mục đích theo quy định của pháp luật.
Theo cơ quan chức năng, do thường xuyên bị làm phiền bởi các cuộc gọi đòi nợ từ ứng dụng vay tiền, anh Hà đã sử dụng dịch vụ chuyển tiếp cuộc gọi, chuyển toàn bộ các cuộc này đến số đường dây nóng của Công an tỉnh Thanh Hóa.
Hành vi khiến đường dây nóng tiếp nhận nhiều cuộc gọi không liên quan, ảnh hưởng hoạt động trực ban, tiếp nhận tố giác, tin báo tội phạm và hỗ trợ người dân.
Nhà chức trách xác định anh Hà vi phạm khoản 3 Điều 102 Nghị định 15/2020 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử.
Công an tỉnh Thanh Hóa khuyến cáo, việc tự ý chuyển hướng cuộc gọi đến cơ quan, tổ chức khi chưa được đồng ý, gây ảnh hưởng hoạt động bình thường là hành vi vi phạm pháp luật và sẽ bị xử lý nghiêm.
Ngày 25/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Hưng Yên cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Trần Văn Minh (SN 1982, trú tại thôn Hữu, xã Bắc Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên), về tội Giết người quy định tại khoản 1 Điều 123 Bộ luật Hình sự.
Trước đó, vào khoảng 17h ngày 20/3, Trần Văn Minh và anh P.V.N. (SN 1980, cùng trú tại thôn Hữu, xã Bắc Tiên Hưng) đi đám tang tại nhà một hộ dân ở cùng thôn. Sau khi uống rượu, giữa Minh và anh N. có xảy ra mâu thuẫn xô xát với nhau. Minh về nhà lấy một con dao dài khoảng 30cm đâm một nhát vào vùng mạn sườn anh N.
Sau khi sự việc xảy ra, Minh bỏ về nhà còn anh N. được người dân đưa đi cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Đông Hưng, sau đó điều trị tại Bệnh viện Đa khoa Thái Bình, tỉnh Hưng Yên.
Theo cảnh sát, tại thời điểm giám định, tỷ lệ phần trăm tổn thương cơ thể của anh P.V.N. là 43%, cơ chế hình thành thương tích do dạng vật sắc nhọn gây nên.
Công an tỉnh Hưng Yên khuyến cáo mỗi người dân cần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật; không để tụ tập uống rượu bia say, không sử dụng hung khí nguy hiểm; nâng cao nhận thức về phòng ngừa tội phạm xâm phạm về nhân thân…
