Bộ Luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng dự án sửa đổi, với chính sách mở rộng nhiều tội danh được áp dụng phạt tiền thay án tù, thường là tội nhẹ, án kinh tế, thương mại, chứng khoán, ngân hàng.
Hiện, xu hướng phi hình sự hóa đã được nhiều nước áp dụng, giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tước tự do đối với các tội phạm ít nguy hiểm, tội phạm kinh tế hoặc do lỗi vô ý mà hậu quả có thể bồi thường được.
Càng giàu phạt càng nhiều tiền
Ở Đức, những tội có mức hình phạt tối thiểu không quá một năm tù thường được xếp vào nhóm ít nghiêm trọng, và tòa án có thể áp dụng phạt tiền thay vì giam giữ.
Tiền phạt được tính theo hệ thống “ngày thu nhập” (day-fine). Thẩm phán xác định số ngày phạt dựa vào mức độ tội phạm, rồi nhân với thu nhập mỗi ngày của người đó. Nếu người phạm tội không nộp tiền, số ngày phạt sẽ tự động chuyển thành số ngày tù tương ứng.
Đức, Pháp, Áo và các nước Bắc Âu đều áp dụng hình phạt dựa trên mức tình hình tài chính của người vi phạm. Ở Phần Lan, các tội có khung hình phạt tù dưới 6 tháng có thể được xử lý hoàn toàn bằng tiền phạt.
Hệ thống “day-fine” của nước này cũng dựa trên thu nhập, khiến người giàu và người nghèo chịu tác động tương đương. Điều này đồng nghĩa, bạn càng giàu, tiền phạt bạn phải nộp càng nhiều. Còn người nghèo có thể phải ngồi tù một đêm thay vì bị phạt tiền.
Điều đó tạo ra những bản án gây chú ý. Chẳng hạn, triệu phú Anders Wiklöf từng bị phạt 121.000 euro (hơn 3 tỷ đồng) vào năm 2023 khi lái xe với tốc độ 59 km/h trong khu vực giới hạn 30 km/h. Cùng mùa hè, ông tiếp tục vượt đèn đỏ và bị phạt số tiền tương tự.
Hoặc Thụy Sĩ, với triết lý làm luật tương tự, đang là quốc gia giữ kỷ lục về mức phạt tốc độ cao nhất lịch sử lên tới gần 1 triệu euro (28 tỷ đồng) với người lái chiếc Mercedes-Benz SLS AMG đi tốc độ tới 290 km/h.
Về mặt pháp lý, hành vi này vẫn là tội hình sự, nhưng không dẫn đến tù giam vì luật coi đây là vi phạm không bạo lực, không gây hậu quả nghiêm trọng.
Trong khi đó, các tội bạo lực nghiêm trọng như cướp, hiếp dâm hoặc tội phạm ma túy sẽ chủ yếu bị áp dụng tù giam. Ranh giới vì thế không nằm ở việc hành vi có phải tội hình sự hay không mà nằm ở mức độ nguy hiểm.
Nộp tiền không đúng hạn, tự động chuyển thành án tù
Ở Nhật Bản, tương tự Bộ luật Hình sự Việt Nam, luật ghi hai lựa chọn: phạt tiền hoặc tù, tùy tòa án xác định mức độ cụ thể.
Các hành vi như xúc phạm danh dự, phỉ báng, gây thương tích nhẹ, trộm vặt hoặc vi phạm bản quyền thường được xử lý bằng tiền. Nhưng nếu hậu quả nghiêm trọng hoặc người phạm tội có tiền án, tòa có thể chuyển sang phạt tù.
Khi tuyên án phạt tiền, tòa đồng thời xác định luôn mức quy đổi giữa tiền và số ngày giam. Ví dụ, với người bị phạt 300.000 yên, tòa có thể quy đổi theo mức 5.000 yên mỗi ngày. Nếu không nộp, họ sẽ phải chấp hành 60 ngày giam giữ thay thế. Việc quy đổi được ấn định ngay trong bản án, nên khi quá hạn nộp tiền, cơ quan thi hành án chỉ cần áp dụng thời gian giam tương ứng.
Điều này khiến phạt tiền thực chất trở thành tù án treo bằng tiền: Nộp tiền thì không phải đi tù, không nộp thì bị giam giữ.
Điểm đặc biệt của hệ thống này là tạo ra một ranh giới rõ ràng: Tòa ưu tiên phạt tiền cho tội nhẹ, nhưng vẫn giữ “cửa tù” để đảm bảo hiệu lực. Vì vậy, phạt tiền trong luật Nhật không phải chỉ là nghĩa vụ tài chính mà luôn gắn với nguy cơ mất tự do nếu không thi hành.
Tại Singapore, chính sách luật thường là phạt tiền cực nặng ở lỗi nhỏ để tránh phải sử dụng tù giam nhưng đủ khiến người vi phạm “đau ví” thực sự.
Chẳng hạn, hành vi xả rác nơi công cộng có thể bị phạt tới 2.000 SGD (41,5 triệu đồng) cho lần đầu, và tăng lên 4.000-10.000 SGD (83- 207 triệu đồng) nếu tái phạm. Ai say rượu gây mất trật tự có thể bị phạt đến 5.000 SGD (103 triệu đồng). Nếu hành vi mang tính cố ý rõ rệt hoặc tái phạm, người vi phạm còn có thể đối mặt với hình phạt bổ sung như đánh roi hoặc tù giam.
Người vi phạm còn có thể bị yêu cầu tham gia “Corrective Work Order” – lao động công ích dọn vệ sinh nơi công cộng trong trang phục dễ nhận diện. Một số người vừa phải nộp phạt vừa lao động dọn rác trên phố đã trở thành ví dụ mang tính răn đe xã hội rất mạnh.
Ngày 16/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố 5 vụ án hình sự và 7 bị can về tội Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.
Các vụ án xảy ra tại Công ty cổ phần thương mại và dịch vụ truyền thông Bihaco, tức BH Media; Công ty TNHH Lululola Entertainment; nhóm 1900 Group; Công ty TNHH Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời.
Theo thông tin từ cơ quan chức năng, trong nhiều năm qua, các đơn vị trên bị cáo buộc tổ chức biểu diễn, ghi âm, ghi hình nhiều ca khúc, sau đó chỉnh sửa, sao chép thành các bản ghi âm, ghi hình khác nhau để thương mại hóa trên YouTube thông qua hợp tác với BH Media. Tuy nhiên, quá trình khai thác này bị xác định chưa thực hiện đầy đủ việc xin phép tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và chưa trả tiền bản quyền theo quy định.
Trao đổi với phóng viên Dân trí, luật sư Hà Thị Khuyên, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho biết vụ án này là sự kiện pháp lý đáng chú ý trong lĩnh vực giải trí và nội dung số.
Luật sư Khuyên phân tích, quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc được bảo hộ chặt chẽ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Khoản 3 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ quy định tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm để biểu diễn trước công chúng, sao chép, phân phối hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua internet phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả, trừ một số trường hợp ngoại lệ.
“Việc tự ý ghi âm, ghi hình, sản xuất và phát hành tác phẩm âm nhạc trên nền tảng số nhằm mục đích thương mại là hành vi khai thác quyền tài sản của tác giả. Nếu không được cho phép, hành vi này có thể bị xem xét xử lý theo quy định pháp luật”, luật sư Khuyên nói.
Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Văn Đồng, Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho rằng yếu tố thương mại là điểm đặc biệt quan trọng trong vụ việc này.
Theo luật sư Đồng, Điều 225 Bộ luật Hình sự quy định, người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan mà cố ý xâm phạm quyền đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại, hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên, hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng trở lên, thì có thể bị xử lý hình sự.
Trường hợp hành vi phạm tội có tổ chức, phạm tội 2 lần trở lên, thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên, gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 500 triệu đồng trở lên hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 500 triệu đồng trở lên, người phạm tội có thể đối mặt mức phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.
Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 200 triệu đồng, bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến 5 năm. Pháp nhân thương mại phạm tội cũng có thể bị xử lý theo khoản 4 Điều 225 Bộ luật Hình sự.
Theo các luật sư, thực tế hiện nay nhiều cá nhân, đơn vị hoạt động nghệ thuật vẫn nhầm tưởng rằng việc cover, ghi hình lại buổi biểu diễn hoặc phát hành trên YouTube chỉ cần thỏa thuận với đơn vị phát hành nội dung là đủ. Tuy nhiên, khi khai thác thương mại tác phẩm âm nhạc, việc xin phép phải được thực hiện với chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan hoặc thông qua tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả theo quy định.
Ngoài trách nhiệm hình sự, người vi phạm còn có thể phải chịu trách nhiệm dân sự như chấm dứt hành vi vi phạm, công khai xin lỗi, cải chính và bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ.
Luật sư Khuyên nhận định, các vụ án liên quan BH Media, Lululola, 1900 Group, Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời cho thấy cơ quan chức năng đang siết chặt việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số. Đây cũng là bài học lớn đối với nghệ sĩ, nhà sản xuất nội dung, doanh nghiệp truyền thông khi khai thác tác phẩm âm nhạc để sinh lợi.
“Trong thời đại số, mọi hoạt động sử dụng, sao chép, ghi âm, ghi hình, phát hành tác phẩm âm nhạc để thương mại hóa đều phải dựa trên cơ sở cấp phép hợp pháp. Nếu không, chủ thể vi phạm có thể đối diện cả trách nhiệm dân sự, hành chính và hình sự”, luật sư Khuyên nhấn mạnh.
Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 7 bị can trong 5 vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Các bị can gồm: Nguyễn Hải Bình, Tổng giám đốc Công ty BH Media; Võ Văn Nam, Giám đốc Công ty TNHH Lululola Entertainment; Nguyễn Minh Đức, chủ hộ kinh doanh Đồi Mặt trời; Ngô Thanh Tùng, chủ hộ kinh doanh Thông Zeo; Võ Hoàng Việt và Nguyễn Trung Trường Huy, cùng là Giám đốc Công ty TNHH Mây Sài Gòn; cùng Diệp Văn Lập, tức ca sĩ Quang Lập, chủ Trung tâm Giọng ca để đời.
Ngày 11-5, thông tin từ Công an TP.HCM cho biết Công an xã Bình Hưng đang củng cố hồ sơ, xử lý đối với Nguyễn Khánh Vi (28 tuổi, quê Cà Mau) để điều tra về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Theo thông tin ban đầu, anh L.V.K. đăng bán xe máy hiệu Exciter trên Facebook và được một người liên hệ hỏi mua.
Khoảng 17h30 ngày 9-5, người này đến phòng trọ của anh K. tại xã Bình Hưng để xem xe.
Sau khi kiểm tra, lợi dụng lúc anh K. sơ hở, người này cầm theo giấy tờ rồi lái xe bỏ trốn.
Tiếp nhận tin báo lúc 22h cùng ngày, Công an xã Bình Hưng phối hợp Phòng Cảnh sát hình sự, Công an TP.HCM triển khai các biện pháp nghiệp vụ, rà soát dấu vết, truy xét nghi phạm.
Đến 16h20 ngày 10-5, lực lượng công an bắt giữ Nguyễn Khánh Vi. Tại cơ quan công an, Vi thừa nhận hành vi trên.
Vụ việc đang được tiếp tục điều tra, xử lý theo quy định pháp luật.
