Bộ Luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng dự án sửa đổi, với chính sách mở rộng nhiều tội danh được áp dụng phạt tiền thay án tù, thường là tội nhẹ, án kinh tế, thương mại, chứng khoán, ngân hàng.
Hiện, xu hướng phi hình sự hóa đã được nhiều nước áp dụng, giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tước tự do đối với các tội phạm ít nguy hiểm, tội phạm kinh tế hoặc do lỗi vô ý mà hậu quả có thể bồi thường được.
Càng giàu phạt càng nhiều tiền
Ở Đức, những tội có mức hình phạt tối thiểu không quá một năm tù thường được xếp vào nhóm ít nghiêm trọng, và tòa án có thể áp dụng phạt tiền thay vì giam giữ.
Tiền phạt được tính theo hệ thống “ngày thu nhập” (day-fine). Thẩm phán xác định số ngày phạt dựa vào mức độ tội phạm, rồi nhân với thu nhập mỗi ngày của người đó. Nếu người phạm tội không nộp tiền, số ngày phạt sẽ tự động chuyển thành số ngày tù tương ứng.
Đức, Pháp, Áo và các nước Bắc Âu đều áp dụng hình phạt dựa trên mức tình hình tài chính của người vi phạm. Ở Phần Lan, các tội có khung hình phạt tù dưới 6 tháng có thể được xử lý hoàn toàn bằng tiền phạt.
Hệ thống “day-fine” của nước này cũng dựa trên thu nhập, khiến người giàu và người nghèo chịu tác động tương đương. Điều này đồng nghĩa, bạn càng giàu, tiền phạt bạn phải nộp càng nhiều. Còn người nghèo có thể phải ngồi tù một đêm thay vì bị phạt tiền.
Điều đó tạo ra những bản án gây chú ý. Chẳng hạn, triệu phú Anders Wiklöf từng bị phạt 121.000 euro (hơn 3 tỷ đồng) vào năm 2023 khi lái xe với tốc độ 59 km/h trong khu vực giới hạn 30 km/h. Cùng mùa hè, ông tiếp tục vượt đèn đỏ và bị phạt số tiền tương tự.
Hoặc Thụy Sĩ, với triết lý làm luật tương tự, đang là quốc gia giữ kỷ lục về mức phạt tốc độ cao nhất lịch sử lên tới gần 1 triệu euro (28 tỷ đồng) với người lái chiếc Mercedes-Benz SLS AMG đi tốc độ tới 290 km/h.
Về mặt pháp lý, hành vi này vẫn là tội hình sự, nhưng không dẫn đến tù giam vì luật coi đây là vi phạm không bạo lực, không gây hậu quả nghiêm trọng.
Trong khi đó, các tội bạo lực nghiêm trọng như cướp, hiếp dâm hoặc tội phạm ma túy sẽ chủ yếu bị áp dụng tù giam. Ranh giới vì thế không nằm ở việc hành vi có phải tội hình sự hay không mà nằm ở mức độ nguy hiểm.
Nộp tiền không đúng hạn, tự động chuyển thành án tù
Ở Nhật Bản, tương tự Bộ luật Hình sự Việt Nam, luật ghi hai lựa chọn: phạt tiền hoặc tù, tùy tòa án xác định mức độ cụ thể.
Các hành vi như xúc phạm danh dự, phỉ báng, gây thương tích nhẹ, trộm vặt hoặc vi phạm bản quyền thường được xử lý bằng tiền. Nhưng nếu hậu quả nghiêm trọng hoặc người phạm tội có tiền án, tòa có thể chuyển sang phạt tù.
Khi tuyên án phạt tiền, tòa đồng thời xác định luôn mức quy đổi giữa tiền và số ngày giam. Ví dụ, với người bị phạt 300.000 yên, tòa có thể quy đổi theo mức 5.000 yên mỗi ngày. Nếu không nộp, họ sẽ phải chấp hành 60 ngày giam giữ thay thế. Việc quy đổi được ấn định ngay trong bản án, nên khi quá hạn nộp tiền, cơ quan thi hành án chỉ cần áp dụng thời gian giam tương ứng.
Điều này khiến phạt tiền thực chất trở thành tù án treo bằng tiền: Nộp tiền thì không phải đi tù, không nộp thì bị giam giữ.
Điểm đặc biệt của hệ thống này là tạo ra một ranh giới rõ ràng: Tòa ưu tiên phạt tiền cho tội nhẹ, nhưng vẫn giữ “cửa tù” để đảm bảo hiệu lực. Vì vậy, phạt tiền trong luật Nhật không phải chỉ là nghĩa vụ tài chính mà luôn gắn với nguy cơ mất tự do nếu không thi hành.
Tại Singapore, chính sách luật thường là phạt tiền cực nặng ở lỗi nhỏ để tránh phải sử dụng tù giam nhưng đủ khiến người vi phạm “đau ví” thực sự.
Chẳng hạn, hành vi xả rác nơi công cộng có thể bị phạt tới 2.000 SGD (41,5 triệu đồng) cho lần đầu, và tăng lên 4.000-10.000 SGD (83- 207 triệu đồng) nếu tái phạm. Ai say rượu gây mất trật tự có thể bị phạt đến 5.000 SGD (103 triệu đồng). Nếu hành vi mang tính cố ý rõ rệt hoặc tái phạm, người vi phạm còn có thể đối mặt với hình phạt bổ sung như đánh roi hoặc tù giam.
Người vi phạm còn có thể bị yêu cầu tham gia “Corrective Work Order” – lao động công ích dọn vệ sinh nơi công cộng trong trang phục dễ nhận diện. Một số người vừa phải nộp phạt vừa lao động dọn rác trên phố đã trở thành ví dụ mang tính răn đe xã hội rất mạnh.
Ngày 30/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an TPHCM đã bắt khẩn cấp Phan Tấn Đạt (SN 1987, ngụ phường Tân Đông Hiệp), Lê Sơn Vân Lâm (SN 1999, ngụ tỉnh Gia Lai), Nguyễn Đình Huy (SN 1996, ngụ phường Bình Trị Đông), Huỳnh Minh Hoàng (SN 1997, ngụ tại tỉnh Tây Ninh), Nguyễn Đỗ Thành (SN 2006, ngụ tỉnh Gia Lai) để điều tra về hành vi cướp tài sản và bắt khẩn cấp Trần Bá Dân (SN 1993, ngụ tỉnh Ninh Bình) để điều tra về hành vi không tố giác tội phạm.
Theo cảnh sát, thực hiện cao điểm 45 ngày đêm tổng rà soát, thống kê, phát hiện, đấu tranh, làm sạch địa bàn - xây dựng nền tảng phục vụ công tác chuyển hóa địa bàn phức tạp về an ninh trật tự, tiến tới mục tiêu xây dựng TPHCM không ma túy vào năm 2030, Phòng Cảnh sát hình sự, Công an TPHCM đã phối hợp các đơn vị nghiệp vụ và công an nhiều địa phương nhanh chóng điều tra, khám phá vụ cướp tài sản xảy ra tại tiệm vàng Kim Thành An Phú 2, bắt giữ toàn bộ các đối tượng liên quan chỉ sau 48 giờ gây án.
Trước đó, khoảng 13h30 ngày 26/5, Công an phường Tân Đông Hiệp tiếp nhận tin báo của bà T.T.L. (SN 1978) về việc một nhóm đối tượng sử dụng búa đập vỡ tủ kính để cướp vàng rồi nhanh chóng tẩu thoát. Theo trình báo ban đầu, các đối tượng đã lấy đi 23 sợi dây chuyền vàng, trị giá khoảng 770 triệu đồng.
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Ban Giám đốc Công an TPHCM chỉ đạo Phòng Cảnh sát hình sự khẩn trương phối hợp các đơn vị nghiệp vụ khám nghiệm hiện trường, truy xét các đối tượng gây án.
Bằng các biện pháp nghiệp vụ, chỉ trong 48 giờ, Công an TPHCM đã phối hợp Cục Cảnh sát hình sự - Bộ Công an và Phòng Cảnh sát hình sự Công an các tỉnh Tây Ninh, Đồng Tháp, Bình Định, Đồng Nai bắt giữ 6 đối tượng gồm: Phan Tấn Đạt, Lê Sơn Vân Lâm, Nguyễn Đình Huy, Huỳnh Minh Hoàng, Nguyễn Đỗ Thành và Trần Bá Dân.
Bước đầu, các nghi phạm khai nhận do thiếu nợ và cần tiền tiêu xài nên Phan Tấn Đạt nảy sinh ý định cướp tiệm vàng. Đạt đã sử dụng các hội nhóm trên mạng xã hội để tìm kiếm đồng phạm, sau đó liên lạc, trao đổi kế hoạch.
Sau khi thống nhất kế hoạch, nhóm này đã tiến hành khảo sát tiệm vàng Kim Thành An Phú 2 do nhận thấy khu vực này vào buổi trưa ít người qua lại, không có bảo vệ và thuận lợi cho việc tẩu thoát. Các nghi phạm chuẩn bị rìu, găng tay, xe máy, thuê khách sạn để bàn bạc phương án thực hiện hành vi phạm tội.
Đến khoảng 13h ngày 26/5, các đối tượng chạy xe máy đến tiệm vàng Kim Thành An Phú 2. Hai người cầm rìu xông vào đập vỡ tủ kính, hốt vào và lên xe đồng bọn chờ sẵn để tẩu thoát.
Sau khi gây án, nhóm cướp di chuyển đến khu vực thuộc phường Biên Hòa, thành phố Đồng Nai, để thay quần áo, phi tang phương tiện, hung khí và các vật dụng liên quan nhằm tránh bị phát hiện. Sau đó, cả nhóm chia nhau số vàng rồi bỏ trốn về nhiều địa phương khác nhau.
Quá trình điều tra, công an đã thu giữ 11 sợi dây chuyền vàng, hơn 127 triệu đồng tiền mặt, 4 xe máy, 7 điện thoại di động cùng nhiều tang vật, phương tiện, trang phục các đối tượng sử dụng để gây án.
Phòng Cảnh sát hình sự đang tiếp tục mở rộng điều tra, truy thu số tài sản còn lại đã bị các đối tượng tẩu tán, đồng thời củng cố hồ sơ, xử lý nghiêm các đối tượng theo quy định pháp luật.
Ngày 12/5, nguồn tin Thanh Niên cho biết Công an phường Bình Thới phối hợp Phòng Cảnh sát hình sự Công an TP.HCM bắt giữ và lấy lời khai đối với Vương Vĩnh An (40 tuổi, ở phường Hòa Bình) để làm rõ về hành vi cướp tài sản tại cửa hàng tiện lợi Circle K trên đường Dương Đình Nghệ.
Theo thông tin ban đầu, khoảng 10h45 ngày 11/5, Công an phường Bình Thới tiếp nhận tin báo của anh Trần Đ.H.Q (26 tuổi, ở TP.HCM), nhân viên cửa hàng tiện lợi Circle K trên đường Dương Đình Nghệ, về việc bị một người đàn ông dùng vật giống súng khống chế để cướp tiền.
Theo trình báo, khoảng 4h20 cùng ngày (11/5), người đàn ông nói trên vào cửa hàng Circle K tại 17 Dương Đình Nghệ giả vờ mua hàng. Trong lúc nhân viên đang thanh toán, người này bất ngờ lấy từ túi quần ra một vật giống súng để uy hiếp rồi cướp khoảng 2,2 triệu đồng trước khi tẩu thoát.
Thực hiện chỉ đạo của Ban giám đốc Công an TP.HCM, Công an phường Bình Thới đã nhanh chóng phối hợp cùng Phòng Cảnh sát hình sự (PC02) Công an TP.HCM triển khai các biện pháp nghiệp vụ để truy xét.
Thông tin thêm trên Tuổi trẻ, đến khoảng 16h30 ngày 11/5, lực lượng công an đã bắt được nghi phạm gây án là Vương Vĩnh An (40 tuổi, ngụ phường Hòa Bình). Công an sau đó thu giữ một số tang vật liên quan.
Ngày 15/6, Tyler đăng tải video kể lại vụ việc trên nền tảng TikTok, nhanh chóng thu hút hơn 18 triệu lượt xem. Tyler cho biết trên đường từ Florida trở về Oklahoma vào cuối tuần qua, anh dừng chân tại một cửa hàng tiện lợi QuikTrip ở trạm xăng Alabama để hai con gái có thể sử dụng nhà vệ sinh.
Tyler đưa các con vào nhà vệ sinh nữ lúc đó đang không có ai, thay vì nhà vệ sinh nam. "Tôi thà làm thế còn hơn là dẫn hai bé gái vào nhà vệ sinh nam đầy đàn ông trưởng thành và những buồng vệ sinh bẩn thỉu", Tyler viết trong phần chú thích của video.
Tình huống trở nên căng thẳng khi một nam khách hàng truy vấn Tyler sau khi vợ và mẹ vợ của người này nói rằng có một người đàn ông ở trong nhà vệ sinh nữ. Theo Tyler, người này xông vào la hét yêu cầu anh đi ra ngoài khi họ vẫn đang ở trong buồng vệ sinh.
Video cho thấy người đàn ông cãi nhau với Tyler và gọi cảnh sát trong khi người bố giúp các con rửa tay. "Có một người đàn ông cùng hai bé gái đang sử dụng nhà vệ sinh nữ. Anh ta đang rửa tay cùng các con ngay lúc này", vị khách phàn nàn.
Lúc này, Tyler bắt đầu quay lại sự việc bằng điện thoại. "Anh ta khá hung hăng, nên tôi không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Vì vậy, tôi chỉ muốn ghi lại toàn bộ sự việc để đảm bảo an toàn cho bản thân và các con", Tyler nói.
Hai con gái của Tyler bật khóc vì hành vi của vị khách đó, trong khi một nhân viên của QuikTrip bước vào, đóng cửa lại và xin lỗi Tyler cùng các con.
Người đàn ông lập luận rằng Tyler đáng lẽ nên để nữ nhân viên QuikTrip đưa bọn trẻ vào nhà vệ sinh, người bố "không có quyền" ở trong nhà vệ sinh nữ.
Trong video TikTok tiếp theo vào ngày 16/6, Tyler cho biết ba cảnh sát đã đến hiện trường và nói rằng anh không làm gì sai. "Việc đưa hai bé gái vào nhà vệ sinh nam có thể bị nhìn nhận tiêu cực giống như việc tôi đưa chúng vào nhà vệ sinh nữ vậy", Tyler nói thêm.
Tyler cho biết các sĩ quan đã yêu cầu vị khách kia rời khỏi cửa hàng, sau đó nói chuyện với hai bé gái để đảm bảo rằng chúng cảm thấy an toàn. "Họ đã tạo hình ảnh tốt đẹp về cảnh sát trong mắt các con tôi khi chúng lớn lên. Nhân viên của QuikTrip cũng tặng các con kem miễn phí, thật tử tế", Tyler kể.
Theo Tyler, những phản hồi trên mạng cho thấy nhiều bậc phụ huynh và người chăm sóc trẻ từng phải đối mặt với tình huống tương tự. Anh nhận được hàng nghìn tin nhắn chia sẻ câu chuyện của họ. Tyler lưu ý rằng các ông bố có con gái nhỏ giống anh có thể đưa con vào nhà vệ sinh nữ sau khi thông báo với các vị khách nữ khác và nhân viên để được chấp nhận.
