Shing Tung Yau (Khâu Thành Đồng) sinh năm 1949, là một trong những nhà toán học đương đại có ảnh hưởng nhất thế giới. Ông là người gốc Hoa đầu tiên giành giải Fields vào năm 1982, khi mới 33 tuổi.
Yau được ghi nhận vì những đóng góp cho phương trình vi phân đạo hàm riêng, giả thuyết Calabi trong hình học đại số, giả thuyết khối lượng dương của lý thuyết tương đối rộng, các phương trình Monge-Ampère thực và phức.
Ảnh hưởng từ công trình của Yau còn thể hiện trong lĩnh vực hình học lồi, hình học đại số, hình học đếm, đối xứng gương, thuyết tương đối rộng và lý thuyết dây. Nghiên cứu của ông cũng chạm đến toán học ứng dụng, kỹ thuật và phân tích số.
Yau là người con thứ 5 trong gia đình có 8 anh, chị em. Khi ông mới vài tháng tuổi, cả gia đình chuyển đến Hong Kong. Là nhà kinh tế học và triết gia, cha ông giảng dạy tại một trường cao đẳng, sau này thuộc Đại học Trung văn Hong Kong (CUHK).
“Gia đình chúng tôi rất nghèo, ban đầu gần như chết đói”, ông Yau nói trong cuộc phỏng vấn với tờ Discover Magazine năm 2010. Họ sống trong một ngôi nhà ở ngoại ô, không có điện hay nước sinh hoạt. Yau thường xuyên trốn học, cầm đầu một nhóm lang thang khắp nơi, nhưng vẫn làm đủ bài tập mà cha giao ở nhà.
Dù khó khăn, cha của Yau luôn duy trì một nhóm sinh viên đến nhà để bàn luận về triết học và văn học. Ông cũng khuyến khích con quan tâm đến triết, toán, dạy các bài thơ và văn dài, nên khi mới 10-11 tuổi, Yau đã dần quen với lối suy luận trừu tượng.
Biến cố tới vào năm ông 14 tuổi, khi cha qua đời. Kinh tế kiệt quệ, mẹ ông phải làm hàng đan, móc để bán. Yau bắt đầu đọc và trân trọng những cuốn sách cha để lại, chú tâm học hành hơn. Ông vừa đi học, vừa làm gia sư để phụ giúp gia đình.
Sau khi tốt nghiệp trung học năm 1965, ông học cử nhân toán tại Đại học Trung văn Hong Kong. Ông có sức học vượt trội, có thể làm bài thi của nhiều môn mà không cần đến lớp. Stephen Salaff, một giảng viên ở trường, đề nghị ông đến Đại học California, Berkeley (Mỹ) làm tiến sĩ vì thấy tiềm năng to lớn của học trò.
Salaff liên hệ với một phó giáo sư, thuyết phục trường miễn, giảm yêu cầu đầu vào. Ông cũng tìm cách để Yau được nhận một trong hai suất học bổng từ Tập đoàn International Business Machines (IBM) để thực hiện nghiên cứu.
“Nếu không có sự giúp đỡ của ông ấy, tôi sẽ không trở thành nhà toán học như bây giờ”, ông Yau nói.
Năm 1969, Yau phải vay bạn bè để mua vé máy bay sang San Francisco, nhận học bổng 300 USD mỗi tháng nhưng gửi một nửa về cho gia đình.
Ông đăng ký nhiều lớp học cùng lúc và bắt đầu quan tâm đến hình học. Trong đó, một khóa về phương trình vi phân riêng phần phi tuyến do Charles Bradfield Morrey Jr. giảng dạy được ông đánh giá rất xuất sắc.
Vì không đủ tiền về nhà, Yau đã dành cả kỳ nghỉ Giáng sinh trong thư viện, vùi đầu vào các bài báo nghiên cứu và chuyên khảo, đặc biệt là Tạp chí Hình học Vi phân và các bài báo của John Milnor về lý thuyết nhóm hình học.
“Tôi thấy hình học rất thanh lịch và đẹp đẽ. Tôi rất hào hứng với việc không gian có thể có độ cong và làm thế nào để nắm bắt được chúng”, ông Yau nói sau khi nhận Huân chương Khoa học quốc gia Mỹ năm 1997.
Từ năm thứ hai, Yau dành phần lớn thời gian nghiên cứu về đa tạp phức, đặc biệt say mê với giả thuyết Calabi. Chỉ sau hai năm, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ, đồng thời có ba bài báo được xuất bản.
Vào thời điểm ấy, nhiều người cho rằng giải được giả thuyết Calabi là bất khả thi. Nhưng ông tin rằng ngay cả khi không thể, ông vẫn phải hiểu tại sao. Ông theo đuổi bài toán xuyên suốt những năm đầu sự nghiệp, như khi gia nhập Viện Nghiên cứu cao cấp tại Princeton năm 1971, làm giáo sư bậc một ở Đại học New York-Stony Brook năm 1972, lên giáo sư bậc hai ở Stanford,…
Cuối cùng, năm 1976, ông chứng minh thành công giả thuyết Calabi. Bài báo của ông cũng đặt nền móng cho lý thuyết dây 10 năm sau đó, cho thấy hầu hết 10 chiều không gian-thời gian cần thiết cho “lý thuyết vạn vật” có thể được cuộn lại, ẩn khuất trong một không gian mà ngày nay được gọi là Calabi-Yau.
Ba năm sau, ông Yau cùng công sự chứng minh được một kết quả quan trọng khác về thuyết tương đối rộng của Einstein: bất kỳ nghiệm nào của phương trình Einstein đều phải có năng lượng dương.
“Ông ấy là một nhà giải tích hình học với năng lực kỹ thuật phi thường và tầm nhìn sâu sắc. Ông giải quyết được những vấn đề mà tiến độ nghiên cứu đã đình trệ trong nhiều năm”, Louis Nirenberg, nhà toán học người Canada, viết vào năm 1982, khi Yau nhận giải Fields.
Sau giải thưởng này, Yau tới Đại học California-San Diego, rồi tới Harvard vào năm 1987, gắn bó hơn 3 thập kỷ sau đó. Ông được phong chức Giáo sư danh dự William Caspar Graustein về Toán học ở Harvard, trước khi hồi hương, về làm việc tại Đại học Thanh Hoa năm 2022.
Yau cũng đạt nhiều thành tựu trong hình học, tôpô học và vật lý, được vinh danh bằng các giải thưởng như Veblen về Hình học (1981), giải Crafoord của Viện Hàn lâm khoa học Thụy Điển (1994), giải Wolf (2010) và gần đây nhất là giải Shaw (2023).
Ngoài nghiên cứu, ông dốc toàn lực để xây dựng nền toán học Trung Quốc. Ông thường về thăm Trung Quốc trong kỳ nghỉ hè khi còn dạy tại Harvard, giúp đỡ các sinh viên xuất sắc sang Mỹ học tiến sĩ.
Ông cũng góp phần gây quỹ để thành lập loạt viện toán học ở Trung Quốc, như Viện Khoa học Toán học ở CUHK (1993), Trung tâm Toán học Morningside thuộc Viện Hàn lâm khoa học Trung Quốc (1995) và Trung tâm Toán học và Khoa học tại ba đại học lớn, gồm Chiết Giang, Thanh Hoa và Quốc gia Đài Loan.
“Mục tiêu của tôi rất đơn giản, đó là chứng minh rằng Trung Quốc có thể phát triển một môn học cơ bản như toán học”, ông Yau phát biểu vào năm 2015 tại lễ khánh thành Trung tâm Toán và Khoa học Yau-Đại học Thanh Hoa, nơi ông làm giám đốc cho đến nay.
Hiện, ông còn là chủ tịch Học viện Qiuzhen thuộc Thanh Hoa, nơi tập trung đào tạo các nhà toán học trẻ thông qua các chương trình đặc biệt. Ông cũng đang dẫn đầu nhóm 40 nhà toán học Trung Quốc và quốc tế, tham gia vận động để Hong Kong có thể đăng cai Đại hội Toán học quốc tế (ICM), nơi trao giải Fields, vào năm 2030.
Ngày 4/5, Sở Giáo dục và Đào tạo công bố số liệu học sinh đăng ký nguyện vọng 1 vào các lớp đại trà, tích hợp, chuyên.
16 trường top đầu về điểm chuẩn lớp 10 năm ngoái hầu hết nằm trong top 30 có tỷ lệ chọi cao nhất thành phố. Dẫn đầu là THPT Bùi Thị Xuân với 2,84; theo sau là THCS-THPT Trần Đại Nghĩa và Thủ Đức, lần lượt 2,79 và 2,57.
3 trường có tỷ lệ chọi dưới 2 là THPT Nguyễn Thị Minh Khai, Nguyễn Hữu Cầu, Võ Trường Toản. Đây là những cái tên gây bất ngờ khi thứ hạng tỷ lệ chọi sụt giảm mạnh, từ top 10 của năm ngoái ra ngoài top 25.
Trong khi đó, trường Bùi Thị Xuân bứt phá mạnh, từ hạng 31 lên vị trí số 1.THPT Thủ Đức cũng vươn lên hạng 3 từ vị trí số 10. Trong khi, THCS-THPT Trần Đại Nghĩa mất ngôi đầu, tụt xuống hạng 2.
Căn cứ vào dữ liệu chỉ tiêu và số lượng nguyện vọng 1 (trừ tích hợp), biến động tỷ lệ chọi vào lớp 10 của 16 trường top đầu TP HCM như sau:
Ở chiều ngược lại, 45 trường có tỷ lệ chọi dưới 1, đồng nghĩa số hồ sơ nộp vào thấp hơn chỉ tiêu, gần như chắc chắn đỗ.
Năm nay, TP HCM có hơn 169.000 học sinh tốt nghiệp THCS. Hơn 17.800 trong số này bỏ thi. Kỳ thi dự kiến vào ngày 1-2/6 với ba môn Toán, Văn, Ngoại ngữ (chủ yếu Tiếng Anh). Nhóm có nguyện vọng vào trường chuyên sẽ làm bài môn chuyên tương ứng. Riêng ở xã đảo Thạnh An, đặc khu Côn Đảo, các trường xét tuyển vào lớp 10 bằng học bạ.
Định hướng này được Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đưa ra ngày 26/6, khi chủ trì họp triển khai kết quả buổi làm việc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với ngành giáo dục và đào tạo.
Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cả nước hiện còn thiếu 110.930 giáo viên các cấp học mầm non, phổ thông trong biên chế so với định mức quy định.
Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ chủ trì, phối hợp với Bộ Nội vụ, Ban Tổ chức Trung ương và các địa phương báo cáo chi tiết số liệu thừa, thiếu giáo viên sau khi các địa phương thực hiện phân bổ biên chế năm 2026. Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục cần đề xuất phương án giải quyết cho năm học 2026-2027 và báo cáo Thủ tướng trước 10/7.
Về lâu dài, theo Phó Thủ tướng, cần nghiên cứu phương án đổi mới cơ chế quản lý biên chế giáo viên, tính toán tổng thể gắn với việc sắp xếp các cơ sở giáo dục, rà soát lại các quy định về chế độ làm việc của giáo viên và định mức số lượng người làm việc trong các cơ sở giáo dục công lập.
Yêu cầu các địa phương cam kết và chịu trách nhiệm về việc chuẩn bị năm học mới, Phó Thủ tướng lưu ý cần rà soát kỹ các nội dung về giáo viên, phòng học, sách giáo khoa, thiết bị dạy học tối thiểu, an toàn trường học…
Liên quan vấn đề lạm thu, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Giáo dục nghiên cứu ban hành mẫu công khai thống nhất trên toàn quốc về các khoản thu đầu năm học, trong đó phân biệt rõ khoản thu bắt buộc, khoản thu dịch vụ và khoản đóng góp tự nguyện. Việc này phải thống nhất trên phạm vi cả nước, theo yêu cầu của lãnh đạo Chính phủ.
Ngoài ra, Phó Thủ tướng chỉ đạo Bộ Giáo dục nghiên cứu lập đường dây nóng tiếp nhận phản ánh về lạm thu, ép học thêm, dạy thêm trá hình; đồng thời công khai quy trình và thời hạn xử lý phản ánh.
Để giảm áp lực học tập và thi cử cho học sinh, Phó Thủ tướng cho rằng hướng nghiệp hết sức quan trọng, nhằm định hình lộ trình cuộc đời của người học và cũng là một trong những giải pháp để giảm áp lực thi cử.
Bộ Giáo dục được giao rà soát tổng thể chương trình, nội dung dạy học, kiểm tra, đánh giá theo tinh thần cắt giảm tối đa những yêu cầu, thủ tục, hồ sơ không cần thiết; thậm chí nghiên cứu cắt giảm những môn học không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay, khi trí tuệ nhân tạo đang hỗ trợ rất tích cực cho việc dạy và học.
“Về thi cử, cần chủ động lựa chọn phương án tổ chức, vừa giảm áp lực cho học sinh, vừa bảo đảm chất lượng và sự công bằng”, Phó Thủ tướng chỉ đạo.
Cùng với yêu cầu về an toàn trường học, Phó Thủ tướng đề nghị xử lý nghiêm các hành vi bạo lực học đường; mua bán, sử dụng thuốc lá điện tử trong và xung quanh trường học…
Đáng chú ý, Phó Thủ tướng thống nhất với đề xuất nghiên cứu phương án quản lý việc sử dụng mạng xã hội theo hướng có kiểm soát.
Về việc xây dựng các trường phổ thông liên cấp nội trú tại các xã biên giới, hiện nay mới có 13/21 địa phương gửi cam kết bằng văn bản. Như vậy, vẫn còn 8 địa phương chưa thực hiện đầy đủ. Phó Thủ tướng phê bình chủ tịch UBND các địa phương này.
Phó Thủ tướng giao Bộ Giáo dục chủ trì, phối hợp với Văn phòng Chính phủ nghiên cứu công khai tiến độ thực hiện. Những đợt sau, nếu địa phương nào chậm thì công khai trên cổng thông tin để tăng cường giám sát
Lẽ thường thì lễ bế giảng phải dành cho học sinh là chính nhưng thực tế ở nhiều ngôi trường, suốt nhiều năm qua hoạt động này lại chủ yếu do thầy cô tổ chức, là dịp để nhà trường báo cáo thành tích, cảm ơn lãnh đạo, đối tác... Dành cho học sinh, có chăng, là tiết mục khen thưởng và phát biểu cảm nghĩ.
"Nếu để học sinh cùng tham gia tổ chức và lấy tiêu chí dành cho học sinh là chính thì lễ bế giảng sẽ khác ngay: sôi động, trẻ trung, cảm xúc và đặc biệt là thu hút học sinh" - một lãnh đạo phụ trách ngành giáo dục đào tạo ở phía Nam nhận xét như vậy sau khi dự lễ bế giảng của Trường phổ thông Duy Tân (phường Bình Kiến, tỉnh Đắk Lắk, trước đây là TP Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên).
Ngồi từ đầu tới cuối buổi lễ, chứng kiến toàn bộ hoạt động, ông khẳng định khi có học sinh tham gia, lễ bế giảng, khai giảng hoặc các hoạt động khác của nhà trường sẽ là "một mũi tên trúng nhiều đích".
"Trước hết, đó là bài học sinh động cho học sinh về kỹ năng tổ chức và quản trị sự kiện, kỹ năng làm việc nhóm, sự sáng tạo. Thứ hai, thể hiện sự tin tưởng, trao quyền của nhà trường cho học sinh.
Thứ ba, các hoạt động sẽ thu hút sự tham gia, chú ý, dõi theo của toàn thể học sinh từ đầu tới cuối, sẽ không có cảnh ngủ gật, ngáp ngắn ngáp dài, không có chuyện học sinh nói chuyện, làm việc riêng, không có việc bỏ về sớm giữa chừng", vị lãnh đạo phân tích.
Là người từng dự rất nhiều lễ khai giảng, bế giảng cũng như các hoạt động trong nhà trường, ông cho biết chính mình cũng bị hút vào lễ bế giảng của Trường phổ thông Duy Tân.
"Không chỉ học sinh mà chính các thầy cô và khách mời cũng bất ngờ, thú vị với những màn biểu diễn, những ý tưởng, những phát biểu của các em học sinh. Bản thân tôi cũng học được nhiều điều từ lễ bế giảng này", ông nói thêm.
Trường phổ thông Duy Tân có gần 2.000 học sinh thuộc ba khối: tiểu học, THCS và THPT. Để lễ bế giảng thực sự dành cho học sinh, nhà trường đã tổ chức ba lễ bế giảng riêng biệt. Đầu tiên là dành cho học sinh khối THPT, diễn ra sáng 22-5 (buổi chiều là lễ tri ân, trưởng thành); tiếp đó là dành cho khối tiểu học (sáng 23-5) và THCS (chiều 23-5).
"Chúng tôi làm như vậy để lễ bế giảng diễn ra không quá dài, khiến học sinh mệt mỏi và chờ đợi lâu. Tại mỗi lễ bế giảng, học sinh được khuyến khích, tạo điều kiện tham gia và đóng góp ý tưởng, cách thức tổ chức", NGƯT - PGS.TS Lê Văn Nam, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết.
Có chứng kiến màn tri ân trưởng thành (của lớp 12) hoặc các tiết mục biểu diễn văn nghệ, phát biểu ấn tượng không cần cầm giấy, bằng tiếng Việt và tiếng Anh của học sinh "Công dân toàn cầu" tiêu biểu nhất của khối tiểu học, em Lê Ngân An, mới thấy cái gì đến từ học sinh, do học sinh, vì học sinh thì chắc chắn sẽ có học sinh.
Màn khen thưởng tại lễ bế giảng cũng là câu chuyện đáng nói. Ở nhiều nhà trường, khen thưởng chỉ mang tính chất đại diện và chỉ dành cho học sinh có thành tích học tập tốt, còn ở Trường phổ thông Duy Tân, khen thưởng là khích lệ, động viên học sinh và quan trọng là lan tỏa, truyền cảm hứng.
"Gần như tất cả học sinh của trường đều được tặng thưởng tại lễ bế giảng. Chúng tôi khen học sinh vì các em thể hiện sự tiến bộ so với chính mình trước đây, chứ không chỉ khen thưởng học sinh có kết quả học tập tốt, thành tích đặc biệt.
Nghĩa là khen thưởng là để khích lệ chứ không phải để đề cao em này và nhiều khi khiến em kia tổn thương, cũng không phải để so sánh giữa học sinh với nhau" - ThS Hoàng Anh Tuấn, Phó hiệu trưởng nhà trường, nói.
Thầy Tuấn cho biết thêm nhà trường chủ trương không chỉ khen thưởng vì thành tích học tập mà những học sinh có nỗ lực và đạt được kết quả tốt về văn - thể - mỹ hoặc có các hành động đẹp, việc làm hay cũng đều được ghi nhận và tưởng thưởng.
"Việc khen thưởng không chỉ vinh danh các cá nhân, tập thể mà còn thông qua đó lan tỏa, truyền cảm hứng học tập, rèn luyện cho học sinh, đồng thời khích lệ, động viên các em nỗ lực để trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình mỗi ngày", thầy Tuấn chia sẻ.
