Buổi sáng đầu tuần tại một trung tâm dịch vụ việc làm, giữa dòng người đến tìm cơ hội mới, một người quen của tôi 41 tuổi lặng lẽ ngồi trước màn hình tra cứu tuyển dụng.
Nhìn vào hồ sơ của anh, ít ai nghĩ đây là một người đang thất nghiệp. Tốt nghiệp đại học, gần 17 năm làm việc trong lĩnh vực sản xuất, từng quản lý hàng trăm lao động, từng được xem là nhân sự nòng cốt của doanh nghiệp.
Thế nhưng sau hơn ba tháng gửi hồ sơ đến hàng chục công ty, thứ anh nhận lại chủ yếu là sự im lặng.
Có doanh nghiệp không phản hồi. Có doanh nghiệp lịch sự cảm ơn rồi từ chối. Cũng có nơi thẳng thắn cho biết họ ưu tiên ứng viên trẻ hơn. Một vài cuộc phỏng vấn hiếm hoi mang đến hy vọng, nhưng mức lương được đề xuất chỉ bằng một nửa thu nhập trước đây.
Sau mỗi lần như vậy, người đàn ông từng tự tin điều hành cả một phân xưởng lại lặng lẽ trở về nhà với nỗi lo ngày một lớn hơn: Tiền học của con, khoản vay ngân hàng chưa trả hết, chi phí sinh hoạt của cả gia đình và câu hỏi ngày càng khó trả lời: "Bao giờ mình mới có việc trở lại?".
Câu chuyện của người quen tôi không phải là trường hợp cá biệt. Tại nhiều địa phương, đặc biệt là các trung tâm kinh tế lớn, ngày càng nhiều lao động trong độ tuổi từ 35 đến 45 phải đối mặt với tình trạng thất nghiệp kéo dài hoặc buộc phải chấp nhận những công việc có thu nhập và vị thế thấp hơn rất nhiều so với trước.
Nghịch lý của thị trường lao động hiện nay nằm ở chỗ: Nhóm tuổi 35-45 vốn được xem là "độ chín vàng" của một đời nghề nghiệp lại đang trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất trước những biến động kinh tế và sự thay đổi của công nghệ.
Họ không còn quá trẻ để chấp nhận mức lương khởi điểm thấp, cũng chưa đủ lớn tuổi để được hưởng các chính sách an sinh dành cho lao động cao tuổi. Họ đứng ở khoảng giữa của cuộc đời, nơi áp lực gia đình lớn nhất, trách nhiệm nặng nề nhất, nhưng cũng là nơi nguy cơ bị đào thải xuất hiện rõ rệt nhất.
Phía sau những con số thống kê về thất nghiệp là hàng nghìn câu chuyện chưa được kể. Đó là những người cha thức trắng đêm tính toán chi tiêu để không ảnh hưởng đến việc học của con. Là những người mẹ âm thầm cắt giảm mọi khoản chi tiêu cá nhân để duy trì cuộc sống gia đình. Là những lao động từng tự hào vì có thể chăm lo cho cha mẹ già, nay phải loay hoay tìm kiếm cơ hội mới trong một thị trường ngày càng khắt khe.
Họ không sợ làm việc vất vả. Điều khiến họ lo lắng nhất là cảm giác kinh nghiệm và sự cống hiến của nhiều năm lao động dường như đang bị định giá thấp hơn tuổi tác ghi trên căn cước công dân. Đây không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân. Đây là tín hiệu cho thấy thị trường lao động đang đứng trước một thách thức mới.
Nhưng với những người đang ở độ tuổi 35-45, thất nghiệp không chỉ là câu chuyện của riêng họ. Đó là biến cố tác động trực tiếp đến cả một gia đình đang phụ thuộc vào nguồn thu nhập của họ. Đây là giai đoạn mà nhiều người đang ở đỉnh cao trách nhiệm của cuộc đời.
Mỗi sáng thức dậy, điều họ nghĩ đến không chỉ là công việc của bản thân mà còn là khoản học phí sắp đến hạn của con, tiền thuê nhà hoặc tiền trả góp căn hộ, chi phí chăm sóc cha mẹ già, những khoản bảo hiểm, viện phí, điện nước và vô số chi tiêu không thể trì hoãn.
Ở tuổi này, phía sau một người lao động không còn là những ước mơ cá nhân đơn thuần, mà là cả một gia đình đang trông chờ vào sự ổn định của họ. Chính vì vậy, nếu với người trẻ, một tháng thất nghiệp có thể là khoảng thời gian nghỉ ngơi để suy nghĩ về hướng đi mới, thì với nhiều lao động trung niên, một tháng không có thu nhập đã là áp lực hiện hữu trong từng bữa cơm gia đình.
Ba tháng thất nghiệp có thể khiến các khoản tiết kiệm tích góp nhiều năm bắt đầu cạn dần. Sáu tháng không tìm được việc làm phù hợp có thể buộc cả gia đình phải thay đổi kế hoạch tài chính, cắt giảm những nhu cầu thiết yếu, thậm chí đối mặt với nguy cơ nợ nần.
Tuy nhiên, điều khiến nhiều lao động tuổi 35-45 lo lắng nhất không hẳn là việc mất đi một công việc. Điều đáng sợ hơn là cảm giác không nhìn thấy điểm kết thúc của hành trình tìm việc. Họ gửi hàng chục hồ sơ, rồi hàng trăm hồ sơ. Họ tham gia nhiều cuộc phỏng vấn. Họ chấp nhận giảm kỳ vọng về vị trí, thu nhập, thậm chí sẵn sàng bắt đầu lại ở những công việc trước đây chưa từng nghĩ tới. Nhưng đáp lại nhiều khi chỉ là những email từ chối ngắn gọn hoặc sự im lặng kéo dài.
Mất việc ở tuổi 40 không chỉ là mất thu nhập. Đó còn là cú sốc tâm lý. Nhiều người từng là quản lý. Từng có vị trí. Từng được tôn trọng. Bỗng nhiên phải bắt đầu lại. Không ít người rơi vào trạng thái mất tự tin. Ngại gặp bạn bè. Ngại tham gia các cuộc họp mặt. Ngại trả lời câu hỏi: "Dạo này anh làm ở đâu?".
Nhiều nghiên cứu cho thấy thất nghiệp kéo dài có thể ảnh hưởng mạnh tới sức khỏe tinh thần, hạnh phúc gia đình và chất lượng cuộc sống. Những tổn thương này thường không xuất hiện trên các báo cáo thống kê. Nhưng lại hiện hữu trong hàng nghìn gia đình.
Đừng chỉ hỗ trợ thất nghiệp, hãy giúp người lao động có cơ hội bắt đầu lại
Trong nhiều năm qua, chính sách bảo hiểm thất nghiệp đã trở thành một điểm tựa quan trọng đối với hàng triệu người lao động khi gặp biến cố mất việc làm. Khoản trợ cấp ấy giúp họ trang trải phần nào chi phí sinh hoạt, giảm bớt áp lực tài chính trong giai đoạn khó khăn và có thêm thời gian tìm kiếm công việc mới. Đó là một chính sách nhân văn và cần thiết.
Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng bởi chuyển đổi số, tự động hóa và những biến động kinh tế khó lường, chỉ hỗ trợ thu nhập tạm thời thôi là chưa đủ. Điều mà nhiều lao động trung niên lo lắng nhất không phải là làm thế nào để vượt qua một hay hai tháng thất nghiệp. Điều họ trăn trở là liệu mình còn chỗ đứng nào trong thị trường lao động của ngày mai hay không.
Sau nhiều năm gắn bó với một ngành nghề, không ít người bất ngờ nhận ra những kỹ năng từng giúp họ thành công đang dần trở nên lạc hậu trước những yêu cầu mới của doanh nghiệp. Khoản trợ cấp thất nghiệp rồi cũng sẽ hết, nhưng nỗi lo về tương lai nghề nghiệp có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm nếu họ không được hỗ trợ đúng cách.
Chính vì vậy, đã đến lúc chính sách lao động cần dịch chuyển từ tư duy "hỗ trợ người lao động khi họ mất việc" sang tư duy "giúp người lao động sớm tìm được cơ hội mới". Đây không chỉ là sự thay đổi về cách thức hỗ trợ, mà còn là sự thay đổi trong cách nhìn nhận về giá trị của người lao động. Mục tiêu cuối cùng không phải là giúp họ tồn tại trong thời gian thất nghiệp, mà là giúp họ tự tin quay trở lại làm việc, tiếp tục đóng góp cho gia đình và xã hội.
Tin Gốc: Vnexpress
