“Tiên lượng của bệnh nhân nguy kịch trong khi ngoài cửa phòng có mẹ và anh trai bệnh nhân chờ tôi bằng ánh mắt lo lắng”, bác sĩ Hà nhớ lại hôm 21/4.
Bác sĩ Hà quyết định không đọc thẳng các con số cho người nhà bệnh nhân. Thay vào đó, anh mời cả gia đình vào một căn phòng riêng và bắt đầu giải thích từng phần, “đúng nhưng không đột ngột”. Hai tháng sau, bệnh nhân vẫn đang chiến đấu với di chứng. Nhưng gia đình, nhờ được chuẩn bị tâm lý từ những ngày đầu, vẫn đứng vững bên cạnh bệnh nhân và êkíp điều trị.
“Cuộc chiến khó khăn nhất không chỉ nằm ở phác đồ điều trị, mà là giây phút đối diện với nỗi đau của người thân bệnh nhân”, chuyên gia chia sẻ.
Trong y học, kỹ năng thông báo tin xấu cho bệnh nhân và gia đình, được gọi là “breaking bad news”, từ lâu đã được xem là một năng lực lâm sàng riêng biệt, không kém phần quan trọng so với chẩn đoán hay phẫu thuật. Giáo sư Stewart Dunn, chuyên gia Y học Tâm lý tại Trường Y Sydney, Bệnh viện Royal North Shore, ước tính một bác sĩ chuyên khoa ung thư sẽ thông báo khoảng 20.000 tin xấu trong suốt sự nghiệp. Hành động đó có thể đẩy nhịp tim người thông báo lên tới 168 lần mỗi phút, hơn gấp đôi mức bình thường.
Tại Việt Nam, áp lực đó diễn ra thầm lặng hơn, và phần lớn bác sĩ phải tự tìm cách ứng phó. Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, một nghịch lý phổ biến trong thực hành lâm sàng là bác sĩ có xu hướng thổi phồng rủi ro để bảo vệ bản thân trước khiếu kiện.
Câu nói quen thuộc kiểu “ca này chỉ còn 1% hy vọng, nhưng nếu gia đình quyết tâm chúng tôi vẫn làm” được sử dụng như một lá chắn pháp lý. Nếu bệnh nhân tử vong, bác sĩ đã cảnh báo trước. Nếu bệnh nhân sống, bác sĩ thành “bàn tay vàng”. Song, hệ quả là nhiều gia đình khi nghe tỷ lệ thành công chỉ 1 đến 10% đã chọn đưa người thân về nhà. Cơ hội điều trị mất đi không phải vì bệnh, mà vì cách truyền đạt.
Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn đó, bác sĩ Hiếu dựa vào dữ liệu thực tế từ hệ thống bệnh án điện tử mà bệnh viện triển khai gần 5 năm nay. Thay vì trích dẫn số liệu y văn, ông nói thẳng từ kết quả của chính mình: “Trong 5 năm qua, tôi đã bít dù ống động mạch cho 200 ca và chỉ có một ca gặp biến chứng rơi dụng cụ. Tỷ lệ biến chứng của tôi là 0,5%”. Cách nói đó vừa chính xác, vừa cụ thể, vừa tạo được niềm tin thực sự.
Trên thế giới, các trung tâm y tế lớn chuẩn hóa quy trình này qua mô hình SPIKES, gồm 6 bước là tạo không gian riêng tư, tìm hiểu mức độ hiểu biết của gia đình, hỏi xem họ muốn biết bao nhiêu, cung cấp thông tin chia nhỏ theo từng phần, phản hồi cảm xúc và cuối cùng cùng lập kế hoạch hành động. Mô hình này được thiết kế để giảm sốc, không phải để che giấu sự thật.
Bác sĩ Hà áp dụng tinh thần đó theo cách riêng. Trước mỗi ca nặng, anh dành thời gian đọc kỹ hồ sơ bệnh nhân, không chỉ về mặt y khoa mà cả gia cảnh, tính cách, hoàn cảnh sống. Với người trẻ, nguy cơ tàn phế là một cú sốc tâm lý đặc biệt nặng nề, cần được tiếp cận khác với bệnh nhân lớn tuổi. Anh chủ động tập hợp toàn bộ người thân vào một buổi giải thích duy nhất, thay vì thông báo lẻ tẻ gây nhiễu thông tin.
“Thông tin đưa ra phải chính xác tuyệt đối về chuyên môn, nhưng cách truyền đạt phải thật sự nhẹ nhàng, từ tốn”, bác sĩ nói.
Sự chuẩn bị tâm lý đó có thể tạo ra khác biệt rõ rệt ngay cả khi kết cục tồi tệ nhất xảy ra. Một bệnh nhân nam 30 tuổi nhập viện sau cơn đau đầu đột ngột, nhanh chóng rơi vào hôn mê do vỡ túi phình mạch. Từ lúc nhập viện đến khi tử vong chỉ vỏn vẹn ba tiếng. Trong suốt khoảng thời gian đó, êkíp liên tục trấn an người vợ và giải thích từng diễn biến. Khi chồng mất, người phụ nữ không kích động, không la hét. Chị bám vào tay bác sĩ, xin được vào ICU nhìn mặt chồng lần cuối.
Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng Khoa Ngoại bụng 1, Bệnh viện K, tiếp cận theo hướng ngôn ngữ. Anh hạn chế tối đa các từ có thể gây sốc trực tiếp như “ung thư”, “di căn”, “tiên lượng xấu”, thay vào đó chia thông tin theo từng nấc cảm xúc, tùy khả năng tiếp nhận của từng người. Anh cũng luôn dẫn chứng các trường hợp phục hồi có thực để giữ cho hy vọng không tắt hoàn toàn.
“Tin xấu không đơn giản là một lời nói. Đó là lời cam kết đồng hành”, anh nói.
Với bác sĩ Hà, người đang theo dõi nữ bệnh nhân 26 tuổi qua từng tuần điều trị, ranh giới giữa thông báo y khoa và đồng hành tâm lý ngày càng mờ đi. Anh hiểu rằng mình là điểm tựa cuối cùng mà gia đình bệnh nhân bám vào.
“Vai trò của người thầy thuốc không chỉ dừng lại ở tấm áo blouse trắng, mà còn là người soi đường, tiếp sức giúp cả bệnh nhân và gia đình bước qua những ngày giông bão nhất”, bác sĩ Hà tâm sự.
Bác sĩ Nguyễn Thị Yến Ngân, khoa dinh dưỡng Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM, cho biết nhiều người cho rằng chỉ cần ăn nhạt hoặc loại bỏ hoàn toàn muối khỏi khẩu phần ăn là có thể bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là tim mạch.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy xung quanh việc sử dụng muối (chứa natri) vẫn tồn tại không ít hiểu lầm, khiến nhiều người vô tình áp dụng sai cách trong sinh hoạt hằng ngày.
Hiện nay nhiều người cho rằng càng ăn ít muối càng tốt, thậm chí nên bỏ hẳn. Thực tế, natri là khoáng chất thiết yếu đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa huyết áp, hỗ trợ hoạt động của hệ thần kinh và cơ bắp. Điều quan trọng không phải là loại bỏ hoàn toàn, mà sử dụng ở mức hợp lý.
Nhiều người tin rằng muối biển tốt hơn vì "tự nhiên" và ít natri hơn. Tuy nhiên, về bản chất, cả muối biển và muối ăn thông thường đều chứa khoảng 40% natri. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở hương vị và một số vi khoáng rất nhỏ, không ảnh hưởng đáng kể đến lượng natri nạp vào.
Không ít người nghĩ rằng chỉ cần giảm lượng muối khi nấu ăn là đủ. Trên thực tế, khoảng 75% lượng natri trong khẩu phần đến từ thực phẩm chế biến sẵn và các loại gia vị như nước mắm, nước tương, bột nêm… Vì vậy, việc đọc nhãn dinh dưỡng và kiểm soát thực phẩm tiêu thụ là rất cần thiết.
Giảm muối không có nghĩa là món ăn mất ngon. Người nội trợ hoàn toàn có thể tận dụng các gia vị tự nhiên như tỏi, ớt, chanh, thảo mộc… để tăng hương vị mà vẫn hạn chế natri.
Một số loại thuốc không kê đơn cũng có thể chứa lượng natri đáng kể. Do đó, người dùng cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi cần thiết.
Nhiều thực phẩm quen thuộc như bánh mì, mì, xúp hoặc các món chế biến sẵn có thể chứa natri dù không có vị mặn rõ rệt. Vì vậy, cảm nhận vị giác không phải là thước đo chính xác cho lượng natri.
Việc kiểm soát natri không chỉ dành cho người bị tăng huyết áp. Khuyến nghị chung là không nên tiêu thụ quá 2.300mg natri mỗi ngày, và mức lý tưởng là khoảng 1.500mg. Chỉ cần giảm khoảng 1.000mg natri mỗi ngày cũng đã mang lại lợi ích rõ rệt cho sức khỏe tim mạch.
"Kiểm soát lượng natri không quá khó nếu mỗi người chủ động điều chỉnh từ những thói quen hằng ngày như ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế đồ chế biến sẵn, đọc nhãn dinh dưỡng và nấu ăn tại nhà. Những thay đổi nhỏ nhưng bền vững có thể tạo nên khác biệt lớn cho sức khỏe lâu dài", bác sĩ Yến Ngân khuyến cáo.
Ngày 10-5 (giờ địa phương), quyền giám đốc Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Mỹ (CDC) Jay Bhattacharya kêu gọi người dân Mỹ giữ bình tĩnh về vi rút Hanta.
"Đây không phải là COVID", Hãng tin AFP dẫn lời ông Bhattacharya nhắc đến đại dịch COVID-19.
Cuối tuần trước, Mỹ đã hồi hương 17 công dân trên tàu du lịch MV Hondius sau khi bùng phát vi rút Hanta trên tàu làm 3 người thiệt mạng và một số người bị bệnh.
Những người này được đưa đến một trung tâm ở vùng ngoại ô thuộc bang Nebraska. Theo Bộ Y tế và Dịch vụ nhân sinh Mỹ (HHS), đến nay đã có một người nhận kết quả xét nghiệm dương tính nhẹ với chủng Andes của vi rút Hanta, trong khi người thứ hai có các triệu chứng nhẹ.
Vi rút Hanta thường lây lan qua loài gặm nhấm nhưng trong những trường hợp hiếm hoi có thể lây truyền từ người sang người. Các cơ quan y tế cho biết nguy cơ lây lan của vi rút này là thấp.
Ông Bhattacharya cho biết tất cả công dân Mỹ hồi hương từ tàu du lịch nói trên sẽ không nhất thiết phải bị cách ly.
"Chúng tôi sẽ phỏng vấn họ và đánh giá nguy cơ... nếu họ đã tiếp xúc gần với người nào đó có triệu chứng", ông nói.
Theo trung tâm y tế Đại học Nebraska, 17 người sẽ được đưa đến đây vào sáng sớm 11-5 (giờ địa phương).
Người có kết quả xét nghiệm dương tính với vi rút Hanta sẽ được chuyển đến đơn vị cách ly sinh học thuộc đại học này. Những hành khách khác sẽ được đưa đến đơn vị kiểm dịch quốc gia để đánh giá và theo dõi.
Sau khi đánh giá và tùy thuộc vào mức độ rủi ro ước tính, hành khách sẽ được phép "ở lại Nebraska nếu họ muốn, hoặc nếu họ muốn trở về nhà, và tình hình ở nhà cho phép, sẽ có phương tiện đưa họ về nhà an toàn mà không gây nguy hiểm cho người khác trên đường đi", theo ông Bhattacharya.
Trong cả hai trường hợp, hành khách sẽ được các cơ quan y tế theo dõi trong vài tuần để đảm bảo họ không phát triển các triệu chứng, như một số trường hợp triệu chứng.
Theo CDC Mỹ, vi rút thường chỉ lây nhiễm khi người nhiễm có triệu chứng. Ông Bhattacharya cho biết cơ quan này đang áp dụng quy trình tương tự trong đợt bùng phát năm 2018 cũng của vi rút Hanta và đã được kiểm soát thành công.
Đáp lại những lời chỉ trích rằng các cơ quan y tế Mỹ đã không đưa ra đầy đủ thông tin về nguy cơ của vi rút Hanta, ông Bhattacharya cho rằng không thể so sánh với khi bùng phát vi rút Corona gây đại dịch COVID-19.
"Nếu mức độ đe dọa cao hơn thì rõ ràng chúng tôi sẽ phản ứng khác đi. Đây không phải là COVID, chúng ta không nên hoảng loạn", ông khẳng định.
Ngày 17/5, đại diện Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM cho biết, các bác sĩ nơi này vừa tiếp tục thực hiện ca ghép tim thứ 11.
Người được nhận tim hiến là một bệnh nhi 15 tuổi. Trước phẫu thuật, bệnh nhi trong tình trạng vô cùng nguy kịch do suy tim giai đoạn cuối. Kết quả siêu âm tim ghi nhận chức năng co bóp giảm sâu, phân suất tống máu chỉ còn khoảng 5%, đối mặt nguy cơ diễn tiến nặng và tử vong.
Chiều 15/5, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM nhận được thông tin có nguồn tim hiến phù hợp. Đáng chú ý, ở thời điểm trên, đơn vị đang theo dõi hai người bệnh suy tim giai đoạn cuối, đều có chỉ định chờ ghép tim.
Sau hội chẩn, căn cứ vào tình trạng lâm sàng, mức độ khẩn cấp và sự phù hợp giữa tạng hiến và người nhận, hội đồng chuyên môn thống nhất chỉ định ghép tim cho bệnh nhi nêu trên.
Dưới sự chỉ đạo của Giám đốc Bệnh viện là PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc, quy trình cấp cứu ghép tạng nhanh chóng được kích hoạt. Ê-kíp ghép tim do GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện cùng các chuyên khoa, phòng chức năng và bộ phận hỗ trợ đã phối hợp triển khai các khâu cần thiết.
Khoảng 22h30 cùng ngày, quả tim hiến được đưa vào phòng mổ. Đến 23h45, những nhịp đập đầu tiên của quả tim mới đã xuất hiện trong lồng ngực người bệnh. Sau phẫu thuật, tim ghép hoạt động ổn định, bệnh nhi tiếp tục được theo dõi và chăm sóc tích cực theo quy trình sau ghép.
GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, phẫu thuật viên chính trong ca ghép tim cho biết, áp lực lớn nhất của cuộc mổ lần này là thời gian chuẩn bị gấp rút. Ê-kíp chỉ có khoảng 3 giờ để hoàn tất thủ tục, huy động nhân lực và chuẩn bị cho ca ghép sau khi xác định có nguồn tạng phù hợp.
Kinh nghiệm từ 10 ca ghép tim trước đó và sự phối hợp ngày càng đồng bộ giữa các ê-kíp là nền tảng quan trọng giúp ca ghép thứ 11 được triển khai kịp thời, an toàn.
"Hiện nay, vẫn còn nhiều người bệnh suy tim giai đoạn cuối đang chờ đợi nguồn tạng phù hợp để có thêm cơ hội điều trị. Vì vậy, mỗi nghĩa cử hiến mô, bộ phận cơ thể người đều mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
Chúng tôi trân trọng tri ân người hiến và gia đình người hiến. Hy vọng nghĩa cử cao đẹp ấy tiếp tục lan tỏa trong cộng đồng, góp phần mở thêm cơ hội sống cho nhiều người bệnh đang chờ ghép", lãnh đạo Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM bày tỏ.
Trước đó, vào tối 10/5, một trái tim được hiến tặng từ người cho chết não tại Bệnh viện Đa khoa Quảng Ninh đã đập trở lại trong lồng ngực người bệnh 23 tuổi bị suy tim giai đoạn cuối ở TPHCM, sau khi vượt khoảng cách hơn 1.700km. Đây cũng là ca ghép tim thứ 10 thực hiện thành công tại Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM.
