Số vật liệu hạt nhân của Iran hiện là nút thắt then chốt trong các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran. Hồi giữa tháng, ông Trump nói rằng Iran đã đồng ý chuyển giao kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao cho Mỹ, nhưng phía Iran đã phủ nhận tuyên bố này chỉ vài giờ sau đó.
Nếu ý tưởng này trở thành hiện thực, quá trình vận chuyển uranium làm giàu khỏi Iran sẽ bao gồm chiết xuất vật liệu từ các cơ sở hạt nhân đã bị phá hủy dưới đòn tập kích của Mỹ – Israel, nơi các thanh sát viên quốc tế đã không thể tiếp cận trong 10 tháng qua. Quá trình này cũng đòi hỏi một thỏa thuận chính trị về việc số uranium đã làm giàu của Iran có thể được chuyển đến đâu.
Mỹ từng có nhiều kinh nghiệm trong việc vận chuyển uranium làm giàu mức độ cao ở các quốc gia khác, nhưng theo các cựu quan chức và chuyên gia ngoài chính phủ, chính quyền Tổng thống Donald Trump sẽ đối mặt những thách thức chưa từng có khi di dời vật liệu hạt nhân này khỏi Iran.
“Đây có lẽ là chiến dịch di dời uranium phức tạp nhất trong lịch sử”, Andrew Weber, cựu quan chức Lầu Năm Góc từng tham gia các chiến dịch tương tự trước đây, nhận định. “Hiện còn rất nhiều yếu tố bất định do các cuộc tấn công của Mỹ hồi tháng 6 năm ngoái, cùng những yêu cầu khắt khe về hậu cần, rủi ro an ninh và căng thẳng đối ngoại”.
Iran có đủ uranium làm giàu 60% để cung cấp nhiên liệu cho khoảng 11 vũ khí hạt nhân. Chính quyền Trump nhất quyết yêu cầu Tehran phải chuyển số uranium đã làm giàu gần cấp độ vũ khí này ra nước ngoài nhằm chặn nguy cơ Tehran sở hữu bom nguyên tử. Tờ Wall Street Journal hôm 17/4 đưa tin chính quyền Trump sẵn sàng giải tỏa khoảng 20 tỷ USD tài sản đang bị đóng băng của Iran ở nước ngoài để đổi lấy việc họ bàn giao kho dự trữ uranium.
Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), một nửa lượng vật liệu hạt nhân làm giàu cấp độ cao của Iran đang nằm trong các đường hầm dưới lòng đất tại khu phức hợp hạt nhân Isfahan. Số còn lại được lưu trữ tại cơ sở làm giàu Natanz. Cả hai địa điểm đều bị hư hại nặng sau các cuộc không kích của Mỹ – Israel vào Iran hồi mùa hè năm ngoái. Theo báo cáo tình báo, Tehran từng gia cố lối ra vào tại Isfahan và Natanz trước khi xung đột nổ ra hồi tháng hai, nhưng các đòn tấn công gần đây từ Mỹ – Israel vào Natanz đã khiến những lối vào này bị vùi lấp sâu hơn.
Việc Iran chuyển giao số uranium đã làm giàu của mình để đổi lấy các lợi ích kinh tế lớn vốn từng có tiền lệ. Cụ thể, trong khuôn khổ thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giúp dỡ bỏ những lệnh trừng phạt kinh tế nặng nề lên nước này, hơn 11 tấn uranium làm giàu ở mức dưới 20% đã được chuyển sang Nga.
Thỏa thuận trên giới hạn kho dự trữ của Iran ở mức dưới 300 kg uranium làm giàu 3,67% trong vòng 15 năm. Tuy nhiên, mọi thứ bắt đầu đổ vỡ sau khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018.
Theo IAEA, trước các cuộc tấn công hồi tháng 6 năm ngoái, Iran sở hữu 441 kg uranium làm giàu cấp độ cao 60% và khoảng 200 kg uranium làm giàu 20%. Lượng vật liệu kể trên có thể được làm giàu lên mức 90% đủ để chế tạo vũ khí chỉ trong vòng vài tuần.
Iran hiện không còn làm giàu uranium và khả năng này được cho là đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng sau cuộc xung đột hồi tháng 6 năm ngoái. Các nguồn tin thân cận với tiến trình đàm phán cho hay Tehran từng đề nghị pha loãng số uranium làm giàu cấp độ cao 60% xuống còn tối đa 20%, giúp xoa dịu phần nào mối lo ngại ở Washington. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn tin rằng để chặn hoàn toàn khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân của Iran, toàn bộ số uranium làm giàu phải được kiểm soát.
“Chúng phải rời khỏi Iran”, Richard Nephew, chuyên gia đàm phán hạt nhân với Iran dưới thời chính quyền tổng thống Barack Obama và Joe Biden, nói.
Mỹ từng thu hồi 600 kg uranium làm giàu cấp độ cao 90% từ một nhà máy ở Kazakhstan trong chiến dịch bí mật năm 1994 mang tên Dự án Sapphire. Khi đó, một đội ngũ của Mỹ đã túc trực tại đây hơn một tháng để đóng gói số vật liệu vào hơn 440 thùng chuyên dụng, trước khi đưa lên hai chiếc vận tải cơ C-5 khổng lồ để chuyển đi.
Hai máy bay được tiếp nhiên liệu trên không ba lần để chuyến hàng hạt nhân không phải lưu lại bất kỳ sân bay nước ngoài nào trước khi đáp xuống căn cứ không quân Dover tại Delaware. Đây là những chuyến bay dài nhất trong lịch sử của dòng máy bay C-5. Sau khi hạ cánh, số vật liệu cấp độ vũ khí này được vận chuyển trên các xe tải không gắn biển tới phòng thí nghiệm quốc gia Oak Ridge tại Tennessee, nơi người ta pha loãng chúng để sử dụng cho các lò phản ứng điện của Mỹ.
4 năm sau, các chuyên gia Mỹ và Anh đã thu hồi gần 5 kg uranium làm giàu cấp độ cao từ một lò phản ứng nghiên cứu cũ của Liên Xô gần Tbilisi, Gruzia. Số vật liệu này được đưa lên máy bay C-5 để chuyển tới một cơ sở hạt nhân tại Scotland.
Dựa trên hai chiến dịch này và những hoạt động thu hồi khác trên thế giới, Bộ Năng lượng Mỹ cùng các phòng thí nghiệm hạt nhân trực thuộc đã thiết lập một “chương trình đóng gói cơ động”. Theo đó, Mỹ có một quy trình để triển khai chuyên gia cùng các thiết bị phòng thí nghiệm như máy X-quang, cân, buồng thao tác cách ly ra nước ngoài để chiết tách plutonium hoặc uranium làm giàu cấp độ cao.
Nếu Mỹ cử chuyên gia tới Iran, các chuyên gia IAEA có thể được mời đến để xác nhận số lượng và mức độ làm giàu của số uranium cần chuyển đi sau khi khai quật chúng.
“Đây sẽ là một công việc cực kỳ khó khăn và có thể kéo dài nhiều tuần”, Scott Roecker, cựu giám đốc Văn phòng Thu hồi Vật liệu Hạt nhân thuộc Bộ Năng lượng Mỹ, nhận xét.
Do số uranium làm giàu cấp độ cao của Iran được lưu trữ dưới dạng khí trong các bình chứa nặng, Roecker cho rằng các chuyên gia sẽ cần đánh giá xem liệu có thể vận chuyển an toàn chúng ở trạng thái đó không hay phải chuyển hóa sang dạng bột oxit trước.
Những vấn đề phát sinh khác sẽ xuất hiện nếu một số bình chứa uranium chôn dưới lòng đất bị hư hại. Theo David Albright, cựu thanh sát viên vũ khí và là người đứng đầu Viện Khoa học và An ninh Quốc tế, công việc này có thể thực hiện bằng những thiết bị điều khiển từ xa chuyên dụng để kiểm tra mức độ hư hại cũng như kiểm đếm những vật liệu nguy hiểm.
“Bản thân số vật liệu này có thể gây ra một số thách thức về kỹ thuật nhưng chúng ta hoàn toàn có khả năng xử lý về mặt chuyên môn. Và một khi đã đưa chúng về dạng vận chuyển được thì mọi việc sau đó sẽ khá thuận lợi”, Roecker nói.
Một câu hỏi khác đặt ra là số vật liệu hạt nhân thu từ Iran sẽ được chuyển đến đâu. Các quan chức Iran từng phản đối bất kỳ thỏa thuận nào mà trong đó Mỹ sẽ tiếp nhận số uranium của họ. WSJ dẫn lời một số chuyên gia đề xuất số vật liệu này có thể được chuyển sang Nga như từng thực hiện theo thỏa thuận năm 2015 hoặc pha loãng rồi bán cho một công ty thương mại.
Axios đưa tin Tổng thống Putin từng đề xuất phương án chuyển uranium từ Iran sang Nga trong cuộc điện đàm với Tổng thống Mỹ nhưng ông Trump không đồng ý.
Weber cho rằng một phương án thay thế là chuyển số vật liệu trên tới Kazakhstan bằng đường hàng không, nơi đặt ngân hàng uranium làm giàu thấp do IAEA kiểm soát. Số uranium làm giàu cấp độ cao của Iran có thể được pha loãng rồi lưu trữ tại ngân hàng này, nơi sẽ hỗ trợ các quốc gia có nguồn cung cấp nhiên liệu cho nhà máy điện hạt nhân của họ nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Tối 22-4, sau cuộc hội đàm thành công, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung cùng chứng kiến việc trao các văn kiện hợp tác giữa hai nước.
Các văn kiện thuộc nhiều lĩnh vực từ khoa học và công nghệ, nông nghiệp, năng lượng, sở hữu trí tuệ… phản ánh mức độ quan hệ toàn diện giữa hai nước.
Các văn kiện được trao gồm:
- Bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực cảnh vệ giữa Bộ Công an Việt Nam và Cơ quan an ninh Phủ Tổng thống Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về tăng cường hợp tác trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ giữa Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Bộ Sở hữu trí tuệ Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về hợp tác số giữa Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Bộ Khoa học và Công nghệ thông tin truyền thông Hàn Quốc.
- Khung Kế hoạch tổng thể hợp tác về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Hàn Quốc giữa Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Bộ Khoa học Công nghệ thông tin và Truyền thông Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về hợp tác giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc giai đoạn 2026 - 2030.
- Bản ghi nhớ về hợp tác giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam với Bộ Văn hóa, Thể thao và Cơ quan Di sản Hàn Quốc về hợp tác trong lĩnh vực di sản dưới nước.
- Bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm và thiết bị y tế giữa Bộ Y tế Việt Nam và Bộ An toàn thực phẩm, dược phẩm Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực kiểm dịch động vật giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam với Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về hợp tác an ninh nguồn nước giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam và Bộ Khí hậu, Năng lượng và Môi trường Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực hạ tầng điện lực giữa Bộ Công Thương Việt Nam và Bộ Khí hậu, Năng lượng và Môi trường Hàn Quốc.
- Bản ghi nhớ về hợp tác phát triển nhà máy điện hạt nhân giữa Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) và Tập đoàn Năng lượng Quốc gia Hàn Quốc (KEPCO).
- Bản ghi nhớ về hợp tác tài chính dự án điện hạt nhân giữa Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) và Tập đoàn Năng lượng Quốc gia Hàn Quốc (KEPCO), Ngân hàng xuất nhập khẩu Hàn Quốc (KEXIM) và Công ty Bảo hiểm Hàn Quốc (KSURE).
Trong báo cáo về xung đột Trung Đông được công bố hôm 21/4, Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính quân đội Mỹ đã khai hỏa gần một nửa kho dự trữ tên lửa của tổ hợp phòng không Patriot, cũng như hơn 50% đạn dành cho Hệ thống Phòng thủ Tầm cao Giai đoạn cuối (THAAD).
Ngoài ra, lực lượng Mỹ dường như cũng tiêu tốn khoảng 45% tên lửa đạn đạo PrSM thế hệ mới, 20% tên lửa hành trình tàng hình JASSM, 30% tên lửa phòng không tầm xa SM-3 và ít nhất 10% đạn SM-6 trong xung đột. Khoảng 27% số tên lửa hành trình Tomahawk trong kho dự trữ cũng đã được khai hỏa.
CSIS ước tính Mỹ sẽ phải mất 1-4 năm để khôi phục các kho dự trữ tên lửa về mức trước khi xung đột bùng phát, thêm rằng những loại vũ khí này sẽ đóng vai trò quan trọng trong trường hợp xảy ra chiến sự ở Thái Bình Dương.
"Ngay cả trước khi xảy ra xung đột với Iran, kho dự trữ đã được đánh giá là không đủ để giao chiến với đối thủ ngang hàng. Tình trạng thiếu hụt đã trở nên nghiêm trọng hơn, sẽ cần thêm thời gian để bảo đảm kho dự trữ đạt mức đủ dùng cho một cuộc chiến với đối thủ như Trung Quốc", báo cáo có đoạn.
Dù vậy, CSIS nhận định rằng quân đội Mỹ vẫn còn đủ vũ khí để tiếp tục chiến dịch nhằm vào Iran.
Khi được đề nghị bình luận về thông tin, phát ngôn viên Lầu Năm Góc Sean Parnell tuyên bố quân đội Mỹ là "lực lượng mạnh nhất thế giới, có đủ mọi thứ cần thiết" để hành động vào thời gian và địa điểm mà Tổng thống Donald Trump lựa chọn.
Ông thêm rằng kể từ khi Tổng thống Trump lên nắm quyền, quân đội Mỹ đã thực hiện nhiều chiến dịch thành công tại các khu vực khác nhau trên thế giới, đồng thời vẫn đảm bảo sở hữu "kho vũ khí dồi dào" để bảo vệ người dân và lợi ích quốc gia.
"Những nỗ lực nhằm khiến người dân Mỹ lo lắng về kho dự trữ vũ khí của Bộ Quốc phòng đều là hành động thiếu hiểu biết và đáng hổ thẹn", phát ngôn viên Lầu Năm Góc cho hay.
Tạp chí hàng không Aviation Week hôm 13/4 dẫn lời một quan chức cấp cao Mỹ cho biết nước này đã dùng cạn kho tên lửa PrSM trong giai đoạn đầu xung đột với Iran. Phát ngôn viên lục quân Mỹ sau đó bác bỏ thông tin, cho biết Washington vẫn còn một số quả đạn PrSM trong kho.
Tổng thống Trump từng gặp các nhà thầu quốc phòng lớn của Mỹ hồi đầu tháng 3. Ông sau đó thông báo họ đã nhất trí tăng sản lượng vũ khí công nghệ cao lên gấp 4 lần.
Jules Hurst, cố vấn của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, hôm 21/4 cho biết giới chức có kế hoạch mở rộng các hợp đồng dài hạn về đạn dược, có thể lên tới 7 năm, nhằm "mang lại ổn định và khuyến khích đầu tư dài hạn trên toàn bộ chuỗi cung ứng", trong khuôn khổ đề xuất ngân sách quốc phòng 1.500 tỷ USD của Tổng thống Trump.
Đài truyền hình nhà nước Iran IRIB hôm nay dẫn tuyên bố từ Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cho biết các đòn tấn công hôm 28/6 là nhằm đáp trả vụ Mỹ không kích hàng loạt cơ sở ven biển tại Sirik và đảo Qeshm. Trong số mục tiêu bị Iran nhắm tới có căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait và trụ sở Hạm đội 5 hải quân Mỹ ở Bahrain.
IRGC chỉ trích các cuộc tấn công của Mỹ đã vi phạm lệnh ngừng bắn, tuyên bố "toàn bộ tiến trình ngoại giao đã bị đình chỉ". Bộ chỉ huy hải quân IRGC cảnh báo các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực "sẽ phải trải qua địa ngục trong những ngày tới".
AMK Mapping, tài khoản X chuyên theo dõi dữ liệu tình báo nguồn mở về chiến sự, nhận định ít nhất một tên lửa đạn đạo Iran đã lao xuống sân bay quân sự Ali Al Salem ở Kuwait.
Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan phụ trách các hoạt động quân sự của Mỹ tại Trung Đông, chưa bình luận về thông tin. Một quan chức Mỹ xác nhận với Reuters rằng những cơ sở quân sự nước này tại Kuwait và Bahrain là mục tiêu trong đợt tập kích của Iran, song chưa ghi nhận thương vong hoặc thiệt hại đáng kể.
Axios hôm nay dẫn nguồn thạo tin tiết lộ Tehran và Washington đã nhất trí "đình chỉ hành động thù địch" tại vùng Vịnh để nối lại đàm phán về eo biển Hormuz. Phái đoàn Iran và Mỹ dự kiến gặp nhau tại Qatar vào ngày 30/6 để tiếp tục thảo luận.
IRGC tập kích các mục tiêu Mỹ tại Trung Đông không lâu sau khi Tổng thống Donald Trump đe dọa nối lại chiến dịch quân sự nếu Iran không tuân thủ thỏa thuận chấm dứt xung đột. Ông còn nói rằng Iran sẽ "không tồn tại" nếu Mỹ tiếp tục chiến dịch không kích.
Khoảng một giờ sau tuyên bố của ông Trump, quân đội Kuwait thông báo hệ thống phòng không đã đánh chặn hai tên lửa đạn đạo cùng nhiều máy bay không người lái (UAV), không ghi nhận thiệt hại hay thương vong.
Bahrain cũng kích hoạt báo động khi ghi nhận các vụ tấn công bằng tên lửa và UAV. Giới chức nước này cho biết một tòa nhà dân cư tại tỉnh Muharraq đã bị hư hại, nhưng không có người thiệt mạng hay bị thương.
Tổng Thư ký Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) Jasem Mohamed al-Budaiwi lên án các cuộc tập kích vào Bahrain và Kuwait, cho rằng đây là hành động đe dọa an ninh khu vực, vi phạm luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Qatar cũng chỉ trích vụ tấn công từ Iran là hành vi xâm phạm chủ quyền Bahrain và Kuwait, đồng thời kêu gọi các bên kiềm chế, tiếp tục đối thoại và duy trì những kết quả đạt được từ biên bản ghi nhớ nhằm chấm dứt xung đột.
