Quyết định của Tổng thống Donald Trump sa thải toàn bộ 22 thành viên Hội đồng Khoa học quốc gia Mỹ (NSB) gây chấn động giới khoa học và chính trị tại Mỹ.
Đầu tuần này, Nhà Trắng đột ngột gửi email thông báo cho từng thành viên NSB, hội đồng giám sát Quỹ Khoa học quốc gia (NSF), họ đã bị “chấm dứt hợp đồng, có hiệu lực ngay lập tức”.
Việc này diễn ra sau nỗ lực của chính quyền ông Trump nhằm cắt giảm mạnh ngân sách của NSF và làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng khoa học rằng nó có thể làm suy yếu cơ chế kiểm soát độc lập vốn là nền tảng của hệ thống nghiên cứu Mỹ.
Theo giới phân tích, đây là một phần trong nỗ lực của chính quyền ông Trump nhằm tái định hình vai trò của khoa học trong hệ thống quyền lực liên bang.
NSB là cơ quan giám sát và định hướng cho NSF, tổ chức tài trợ nghiên cứu khoa học lớn nhất của Mỹ.
Các cơ quan như NSB gia được thiết kế để đảm bảo tính liên tục, đánh giá chuyên môn và tầm nhìn dài hạn trong các lĩnh vực giao thoa giữa nghiên cứu, đổi mới và chính sách quốc gia.
Vì vậy các thành viên NSB thường được bổ nhiệm theo nhiệm kỳ chồng lấn (thời hạn 6 năm) giữa các đời tổng thống nhằm bảo đảm tính ổn định và tránh bị chi phối bởi chính trị ngắn hạn.
Chính vì vậy việc sa thải toàn bộ hội đồng cùng lúc được các chuyên gia mô tả là “chưa từng có tiền lệ”.
Theo Hãng tin Reuters, việc sa thải diễn ra đột ngột khiến nhiều chương trình và quyết định khoa học đang trong quá trình triển khai rơi vào trạng thái bất định.
Về dài hạn, các nhà khoa học lo ngại những động thái này sẽ làm sụp đổ sự đầu tư vào nghiên cứu cơ bản và phát triển nhân tài, thay thế bằng sự tập trung vào những lĩnh vực mà chính quyền quan tâm như năng lượng hạt nhân, máy lượng tử, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu lớn…
Ông Willie May, một trong những thành viên hội đồng bị sa thải và là phó chủ tịch phụ trách nghiên cứu và phát triển kinh tế tại Đại học Morgan, cho biết ông “vô cùng thất vọng” nhưng không ngạc nhiên.
“Tôi đã theo dõi việc phá bỏ có hệ thống cơ sở hạ tầng tư vấn khoa học của chính phủ này với sự lo ngại ngày càng tăng, và NSB chỉ đơn giản là nạn nhân mới nhất”, ông nhận định.
Chính quyền ông Trump cũng đang tìm cách cắt một nửa ngân sách của NSF cho năm 2026.
“Tôi nghĩ đây là một dấu hiệu nữa cho thấy những thay đổi sâu rộng mà chính quyền đang lên kế hoạch cho NSF”, nhà nghiên cứu Yolanda Gil nói với tờ Los Angeles Times.
Theo Đài NPR, chính quyền ông Trump thời gian qua làm suy yếu hoặc gạt bỏ vai trò của các cơ quan tư vấn khoa học trong toàn chính phủ, bao gồm việc giải tán các hội đồng tư vấn tại Cơ quan Bảo vệ môi trường và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh.
Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ nhân sinh Robert F. Kennedy Jr., một người hoài nghi vắc xin, đã loại bỏ các thành viên của Ủy ban cố vấn về thực hành tiêm chủng.
“Những hành động tương tự của chính quyền trên khắp các lĩnh vực của chính phủ liên bang và đặc biệt là liên quan đến nghiên cứu khoa học, dường như chỉ là vấn đề thời gian”, ông Keivan Stassun, một thành viên của NSB đang làm việc tại Đại học Vanderbilt, cảnh báo.
Nhà Trắng giải thích việc sa thải hội đồng NSB phù hợp với phán quyết của Tòa án tối cao năm 2021, trong đó “đặt ra các câu hỏi hiến pháp về việc liệu những người được bổ nhiệm không được Thượng viện phê chuẩn có thể thực hiện các quyền hạn mà Quốc hội đã trao cho Hội đồng Khoa học quốc gia hay không”.
Tuy nhiên ông Roger Beachy, một thành viên NSB cũng bị sa thải, cho rằng việc này có thể mở đường cho giám đốc mới của NSB Jim O’Neill, nhà đầu tư công nghệ sinh học và không có chuyên môn khoa học, đưa người của mình vào.
Nó cũng tương tự như khi Bộ trưởng Y tế Kenedy đưa những người cùng quan điểm vào ủy ban cố vấn vắc xin. Điều này dẫn đến lo ngại rằng, theo ông Beachy, NSB có thể trở thành một hội đồng mang tính đảng phái, thiên vị và “nhận mệnh lệnh từ chính quyền thay vì hoạt động độc lập”.
Nữ nghị sĩ Đảng Dân chủ California Zoe Lofgren, thành viên cấp cao của Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ Hạ viện, cơ quan giám sát NSF, gọi động thái này là một “cuộc tấn công vào khoa học”.
“Trước đây các khoản tài trợ (của NSF) dựa trên thành tích. Giờ đây, chúng dường như có ảnh hưởng chính trị nhiều hơn”, bà nói.
Trong tháng trước, Washington đã nới lỏng lệnh cấm vận lên Moscow bằng cách cho phép các quốc gia mua dầu thô của Nga đã được vận chuyển trên biển cho đến ngày 11.4 nhằm ổn định thị trường năng lượng, sau khi eo biển Hormuz bị đóng cửa.
"Chúng tôi đã liên lạc với Bộ Ngoại giao để tìm kiếm cơ hội khác hoặc gia hạn việc nới lỏng lệnh cấm vận", Bộ trưởng Năng lượng Philippines Sharon Garin nói với các phóng viên, đồng thời cho biết thêm yêu cầu này đã được chính thức chuyển đến Mỹ.
Bà Garin cho biết thêm dù chưa có phản hồi từ Mỹ, Philippines vẫn "rất lạc quan về việc có được thêm cơ hội này. Nếu không thành công, chúng tôi cũng có những lựa chọn khác".
"Bộ Năng lượng nhận thấy vấn đề hiện tại không chỉ là vấn đề của hôm nay, tuần tới hay tháng tới. Đó sẽ là một vấn đề kéo dài", bà Garin nhận định.
Khoảng 30% dầu thô nhập khẩu của Philippines phải đi qua eo biển Hormuz. Phần còn lại nhu cầu nhiên liệu của nước này được cung cấp từ các nhà máy lọc dầu châu Á, vốn cũng phụ thuộc vào dầu thô từ Trung Đông.
Nếu không thể có thêm dầu thô của Nga, bà Garin cho hay Manila sẽ xem xét các nguồn khác như Colombia, Mỹ và Canada.
Bà Garin nhấn mạnh dù những quốc gia này cung cấp các loại dầu thô khác nhau, "chúng tôi vẫn có thể sử dụng các sản phẩm tinh chế của họ", và nói thêm rằng Manila cũng sẽ xem xét các nhà cung cấp khác như Brunei và Ấn Độ.
"Chúng tôi muốn mở kênh nhập khẩu từ Nga nhưng chúng tôi muốn có nhiều lựa chọn hơn. Chúng tôi cần đa dạng hóa để không chỉ phụ thuộc vào một quốc gia". Philippines hiện có lượng dầu mỏ dự trữ đủ dùng trong khoảng 50 ngày, theo bà Garin.
Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ngày 14.4 cho rằng Nga đã thu về 19 tỉ USD trong tháng trước, khi xuất khẩu dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ của nước này đạt 7,1 triệu thùng/ngày, tăng thêm 320.000 thùng/ngày so với sản lượng của tháng 2, theo AFP.
AP dẫn thông báo của Hãng Blue Origin cho biết tên lửa New Glenn đã nổ tung trong quá trình thử nghiệm đốt động cơ trước vụ phóng vệ tinh được lên kế hoạch cho tuần sau. Không ai bị thương trong sự cố.
Cũng theo hãng tin này, vào khoảng 21 giờ tối 28.5 (giờ địa phương), nhiều ngôi nhà tại Mũi Canaveral và Cocoa Beach (bang Florida) đồng loạt rung chuyển, khiến người dân đổ lên mạng xã hội để tìm hiểu chuyện gì vừa xảy ra.
Tổ hợp phóng số 36, nơi đặt tên lửa New Glenn, có thể quan sát từ bãi biển gần đấy, và mạng xã hội nhanh chóng xuất hiện những hình ảnh và đoạn clip ghi lại cảnh vụ nổ với quả cầu lửa màu cam.
"Còn quá sớm để biết nguyên nhân nhưng chúng tôi đã bắt tay vào cuộc điều tra", tỉ phú Bezos thông báo trên X, thêm rằng đó quả là ngày khó khăn cho Blue Origin.
Trước đó, tên lửa New Glenn đã tạm ngưng phóng sau khi đưa một vệ tinh vào nhầm quỹ đạo hồi tháng 4 vì trục trặc động cơ.
Vụ phóng hồi tháng 4 cũng đánh dấu lần phóng thứ 3 của tên lửa đẩy được Blue Origin kỳ vọng sẽ đưa các tàu đổ bộ của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA) lên mặt trăng. Trong số này có cả tàu đổ bộ sẽ đưa các phi hành gia đặt chân lên bề mặt vệ tinh tự nhiên của trái đất.
Trước khi xảy ra những sự cố gần đây, Blue Origin đi đúng tiến độ hướng đến mục tiêu phóng thử nguyên mẫu tàu đổ bộ mặt trăng vào mùa thu năm nay.
Hồi đầu tuần, NASA đã ký với Blue Origin hợp đồng trị giá hàng trăm triệu USD để phóng bộ đôi xe tự hành trên mặt trăng trong vài năm tới, theo một phần của chương trình Artemis.
Giám đốc NASA Jared Isaacman hứa hẹn sẽ cung cấp thông tin về bất kỳ ảnh hưởng nào xảy ra cho chương trình Artemis, bao gồm căn cứ trên mặt trăng, theo sau trục trặc xảy ra cho tên lửa của Blue Origin.
Theo báo The Telegraph ngày 23.4, tàu hộ vệ Nga đang bảo vệ các tàu Sparta, General Skobelev và Akademik Pashin. Tàu Sparta, được cho là chở thiết bị quân sự đến Syria, đã tiến vào khu vực eo biển Manche trong ngày 23.4 và đang trên đường đến thành phố cảng Port Said của Ai Cập.
Con tàu Sparta bị Mỹ cấm vận vào năm 2022, sau khi bị cho là tàu chuyển hàng đi qua eo biển Bosphorus để chuyển thiết bị hỗ trợ chính quyền cựu Tổng thống Syria Bashar al-Assad.
Đi cùng tàu Sparta tuần này còn có tàu chở dầu General Skobelev và tàu tiếp nhiên liệu Akademik Pashin. Bộ Quốc phòng Nga chưa bình luận về hoạt động của tàu hộ vệ Đô đốc Grigorovich.
Thông tin về hoạt động của tàu Nga tại vùng biển gần Anh xuất hiện trong bối cảnh Thủ tướng Anh Keir Starmer đã cho phép quân đội truy bắt các tàu bị cáo buộc thuộc “hạm đội bóng tối” của Nga, với những con tàu mà phương Tây cho là được Moscow dùng để lách lệnh cấm vận và xuất khẩu dầu đến các nước.
Hồi tháng 3, Anh tuyên bố lực lượng đặc nhiệm có thể tiếp cận và kiểm tra các tàu Nga bị cấm vận đi qua vùng biển ở Manche, dù đến nay chưa ghi nhận chiến dịch truy bắt nào.
Vào ngày 8.4, Anh thông báo tàu Đô đốc Grigorovich đã hộ tống 2 tàu bị cấm vận và tàu Tideforce của Hải quân Hoàng gia Anh áp sát phía sau. Moscow đã cảnh báo sẽ đáp trả nếu Anh điều động quân đội để thu giữ các tàu Nga.
Đại sứ Nga tại Anh Andrei Kelin hôm 8.4 cho biết: “Các biện pháp phù hợp đang được xem xét. Hãy để điều đó trở thành bất ngờ cho người Anh”. Ông Kelin cũng cảnh báo Phố Downing “suy nghĩ kỹ lưỡng” về hậu quả nếu tịch thu tàu có liên hệ với Nga.
