Kỷ niệm 20 năm ngày cưới, vợ chồng tôi mon men đi chụp ảnh kỷ niệm tại một studio của người quen. Sau khi nhận về tấm ảnh đã “photoshop hư hết vài con chuột máy tính”, tấm ảnh kỷ niệm trong long lanh. Nhưng khi đem treo cạnh tấm ảnh cưới, tôi không còn nhận ra tôi nữa.
Ở độ tuổi U50, thời gian trôi qua, tất nhiên là tôi trông già hơn xưa, nhưng mái đầu hói do tóc lởm chởm vài cọng “trông phát chán”. Chiều cao không biết có lùn đi hay không nhưng trực quan nhìn vào thì thấy bề ngang to ra – bụng bia.
Thời gian thật tàn nhẫn vì làm vạn vật đổi thay. Con người, tất nhiên phải già đi rồi, nhưng đằng đẵng năm tháng trôi qua, ngoại hình thay đổi là điều khách quan phải chấp nhận. Nhưng điều gì thế này? Tướng tá phát phì, bụng to sau những ngày tháng ăn nhậu, lười tập thể dục, tôi còn biết phải biện hộ gì nữa?
Tóc rụng, tóc hói có thể là do gen. Nhưng ai bảo chúng không bị bia rượu, thuốc lá làm “chất xúc tác” đẩy nhanh tiến trình?
Hội bạn của tôi, khi bước vào độ tuổi này, hầu như ai cũng rơi vào một hoặc cả hai tình trạng trên. Đến nỗi chúng tôi than thở với nhau tóc rụng, bụng bia đúng là combo hủy diệt nhan sắc đàn ông Việt độ tuổi 40 trở đi.
Điều đáng nói là trong công ty của tôi, vài thằng em mới 25-30 tuổi cũng đang đau khổ vì tóc rụng. “Tóc rụng từng mảng mỗi lần tắm”, “Em phải dọn lỗ thoát nước nhà tắm mỗi ngày vì tóc rụng”… tôi gặp hàng tá thời than vãn như vậy, và chỉ các em ăn hà thủ ô, xài tinh dầu bưởi chống rụng tóc để cứu vãn mái tóc (dù chúng vô dụng với tôi, nhưng biết đâu lại hợp cơ địa với ai đó).
Ở một góc độ nào đó, chúng ta chấp nhận chuyện đàn ông trung niên xuống sắc như một lẽ tự nhiên, đến mức quên mất rằng rất nhiều trong số đó hoàn toàn có thể kiểm soát được.
Tóc rụng có thể là do di truyền, nhưng việc thiếu ngủ, stress kéo dài, bia rượu, thuốc lá – tất cả đều là những chất xúc tác khiến quá trình đó đến sớm hơn và nặng hơn. Bụng bia cũng vậy, không phải tự nhiên mà có. Nó là kết quả của năng lượng nạp vào nhiều hơn tiêu hao trong một thời gian dài, cộng thêm việc cơ thể ngày càng ít vận động.
Đến khi rơi vào tình trạng này, tôi mới phát hiện nhiều đàn ông sẵn sàng chi tiền triệu cho thực phẩm chức năng, dầu gội chống rụng tóc, nhưng lại không sẵn sàng dành 30 phút mỗi ngày để vận động.
Chúng ta tìm cách chữa ngọn vì nó dễ hơn rất nhiều so với việc thay đổi thói quen. Bạn có thể dùng sản phẩm hỗ trợ, có thể thử đủ loại mẹo dân gian, nhưng nếu vẫn giữ nguyên nhịp sống cũ như thức khuya, ăn nhậu, ít vận động thì mọi nỗ lực chỉ giống như tát nước ra khỏi một chiếc thuyền đang thủng.
Khi nhìn sang những người cùng độ tuổi nhưng giữ được phong độ thì thật đáng ghen tỵ và hối hận vì những năm tháng không quan tâm, chăm sóc bản thân.
Khắc
Tôi không khỏi trăn trở khi nghe câu chuyện của con gái một người đồng nghiệp. Cháu là học sinh giỏi suốt 9 năm liền, luôn chăm chỉ, ngoan ngoãn và có ý thức tự giác rất cao. Nhiều tháng trước kỳ thi vào lớp 10, cháu gần như dành toàn bộ thời gian cho việc học, luyện đề và ôn tập với mục tiêu duy nhất là được bước chân vào ngôi trường công lập mơ ước ở Hà Nội.
Thế nhưng khi điểm chuẩn được công bố, mọi hy vọng của cháu dường như sụp đổ. Cháu đạt 25,75 điểm, trong khi điểm chuẩn của trường là 26 điểm. Chỉ thiếu đúng 0,25 điểm. Tôi vẫn nhớ cảm giác nghẹn lại khi nghe đồng nghiệp kể rằng con gái chị đã khóc rất nhiều. Cháu tự trách bản thân, cảm thấy những nỗ lực của mình suốt nhiều năm qua dường như không được đền đáp xứng đáng.
Điều khiến tôi suy nghĩ không chỉ là nỗi buồn của một học sinh, mà còn là câu hỏi: Vì sao nhiều học sinh giỏi vẫn trượt cấp ba? Theo tôi, việc học giỏi trong suốt quá trình học tập không đồng nghĩa chắc chắn sẽ đỗ vào trường THPT công lập mong muốn. Thành tích ở trường phản ánh sự cố gắng bền bỉ qua nhiều năm, còn kỳ thi vào lớp 10 lại là cuộc cạnh tranh được quyết định chỉ bằng vài môn thi trong một khoảng thời gian rất ngắn.
Chỉ một chút áp lực tâm lý, một vài câu hỏi khó hơn dự kiến hoặc một sai sót nhỏ khi làm bài cũng có thể khiến học sinh đánh mất số điểm quyết định. Trong trường hợp của con gái đồng nghiệp tôi, cháu không hề học kém. Ngược lại, 25,75 điểm là một mức điểm rất cao. Điều đáng tiếc là năm nay số lượng thí sinh đạt điểm cao quá nhiều nên điểm chuẩn bị đẩy lên tới 26 điểm. Tôi cho rằng cháu không thất bại vì thiếu năng lực, mà đơn giản vì sự cạnh tranh quá khốc liệt.
Cũng từ câu chuyện này, tôi nhận ra kỳ thi vào lớp 10 ở nhiều địa phương hiện nay thậm chí còn căng thẳng hơn cả kỳ thi đại học. Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng thực tế lại không hẳn như vậy. Đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học, học sinh có nhiều lựa chọn hơn. Các em có thể đăng ký nhiều nguyện vọng, nhiều trường khác nhau hoặc tham gia nhiều phương thức xét tuyển. Nếu không đỗ trường này, các em vẫn còn cơ hội ở trường khác.
>> Nếu Steve Jobs phải chọn tổ hợp môn vào lớp 10 ở Việt Nam
Trong khi đó, số lượng trường THPT công lập lại có hạn, còn số học sinh rất đông. Tỷ lệ cạnh tranh ở nhiều trường luôn ở mức cao. Chỉ thiếu vài phần mười điểm là học sinh có thể mất cơ hội vào ngôi trường mình mong muốn.
Áp lực càng lớn hơn khi các em mới chỉ 15 tuổi. Ở độ tuổi này, nhiều em chưa đủ sự vững vàng để đối diện với những thất bại đầu đời. Không ít học sinh xem việc đỗ hay trượt là thước đo giá trị bản thân, nên khi kết quả không như kỳ vọng, các em dễ rơi vào trạng thái buồn bã, thất vọng hoặc mất tự tin.
Theo tôi, điều đáng lo nhất không phải là việc trượt nguyện vọng một, mà là cách người lớn nhìn nhận thất bại đó. Nếu gia đình và xã hội vô tình xem một kỳ thi là dấu mốc quyết định cả tương lai của một đứa trẻ, áp lực tâm lý mà các em phải gánh chịu sẽ rất lớn.
Con gái đồng nghiệp tôi hiện vẫn còn buồn. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Bất kỳ ai dành nhiều năm theo đuổi một mục tiêu rồi không đạt được cũng sẽ cảm thấy đau lòng. Nhưng tôi nghĩ chúng ta không nên biến một kỳ thi thành thước đo duy nhất của giá trị con người. Nhìn rộng hơn, vẫn có rất nhiều học sinh giỏi không thể vào được trường công lập mong muốn. Điều đó không có nghĩa các em thiếu năng lực.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào hai chữ "đỗ" hay "trượt", tôi mong chúng ta hãy ghi nhận cả quá trình nỗ lực của các em. Tôi hy vọng các em học sinh trong hoàn cảnh tương tự sẽ sớm ngẩng cao đầu bước tiếp. Bởi giá trị của một con người không được quyết định bởi 0,25 điểm, mà được quyết định bởi cách họ đứng dậy sau những lần vấp ngã.
Tuần trước, tôi gặp lại một người bạn hơn 30 năm quen biết từ Sài Gòn ra Hà Nội chơi. Trong câu chuyện, anh vui vẻ kể vừa hoàn tất thủ tục sang tên toàn bộ căn nhà và mảnh đất được thừa kế ở TP HCM cho con trai. Khi tôi hỏi: "Thế sau này hai vợ chồng sống bằng gì?", anh cười rất tự tin: "Thì con nuôi chứ còn ai nữa".
Tôi không nghi ngờ tình yêu thương của con cái dành cho cha mẹ. Cũng không nghĩ con trai của bạn tôi là người vô trách nhiệm. Nhưng tôi thấy khó hiểu cho quyết định của bạn. Tại sao nhiều người lại chủ động đặt toàn bộ tuổi già của mình vào tay con cái, trong khi họ hoàn toàn có thể giữ cho mình một sự chủ động nhất định?
Tôi cũng có hai căn nhà. Một căn là nơi hai vợ chồng già đang sinh sống, căn còn lại tôi cho thuê để có một khoản thu nhập đều đặn mỗi tháng. Tiền thuê nhà đủ để chúng tôi trang trải chi phí sinh hoạt, tiền điện nước, thuốc men và những khoản phát sinh khi tuổi ngày càng cao. Nhờ vậy, tôi không phải ngửa tay xin tiền con mỗi tháng, cũng không phải cân nhắc xem có nên gọi điện nhờ con giúp một khoản tiền nào đó hay không.
Tôi luôn nghĩ, khi còn có khả năng tự lo cho mình thì đó là điều đáng quý nhất. Các con tôi đều đã trưởng thành. Tôi từng nói rõ với chúng rằng "nếu cần nhà để ở, bố mẹ sẵn sàng bán lại cho con căn nhà đang cho thuê với mức giá thấp hơn thị trường để hỗ trợ, chứ không phải cho không". Số tiền thu được, vợ chồng tôi sẽ gửi tiết kiệm hoặc đầu tư an toàn để có nguồn tài chính chăm sóc tuổi già. Khi nào cả hai qua đời, phần tài sản còn lại sẽ được chia cho con theo di chúc.
>> Bố mẹ có nhiều nhà, đất nhưng nói anh em tôi đừng trông đợi thừa kế
Tôi không nghĩ làm vậy là tính toán với con cái. Theo tôi, tình cảm gia đình sẽ bền vững hơn khi không đặt lên vai nhau những nghĩa vụ quá lớn về tài chính và hiếu nghĩa. Nếu cha mẹ còn giữ được sự độc lập, con cái cũng bớt áp lực. Chúng có thể chăm sóc cha mẹ bằng tình yêu thương, chứ không phải vì đang nắm toàn bộ tài sản thừa kế. Hoặc ngược lại, bố mẹ đã trao hết tài sản nên buộc phải cậy nhờ con.
Tôi từng chứng kiến không ít trường hợp cha mẹ sang tên nhà đất cho con cái quá sớm. Ban đầu, mọi chuyện vẫn rất vui vẻ. Nhưng vài năm sau, khi hoàn cảnh thay đổi, con cái lập gia đình, cha mẹ cần những khoản chi lớn, mâu thuẫn giữa các thế hệ bắt đầu xuất hiện. Có người phải sống như người ở nhờ trong chính căn nhà mình từng nỗ lực cả cuộc đời mới có được. Đáng buồn hơn, cũng có những cụ già phải nhẫn nhục chỉ vì sợ làm con phật ý.
Tất nhiên, không phải gia đình nào cũng như vậy. Có rất nhiều người con hiếu thảo, sẵn sàng chăm sóc cha mẹ đến cuối đời dù có được nhận tài sản hay không. Nhưng chính vì không ai biết trước tương lai nên tôi càng cho rằng cha mẹ không nên tự tước đi quyền chủ động của mình.
Giữ tài sản không có nghĩa là để làm khó con. Đó là giữ một "điểm tựa" cho chính mình. Khi còn tài sản, cha mẹ có quyền lựa chọn cách sống, cách chi tiêu và cả cách chăm sóc sức khỏe mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ ai. Điều đó cũng giúp các con yên tâm hơn vì biết bố mẹ vẫn có khả năng tự lo cho cuộc sống của mình.
Theo tôi, tài sản nên là món quà cuối cùng cha mẹ để lại, chứ không nên trao hết khi bản thân vẫn còn cần đến nó. Yêu con không có nghĩa là cho con tất cả càng sớm càng tốt. Cách yêu con đúng đắn nhất là tự chuẩn bị cho tuổi già của mình thật chu đáo để không trở thành gánh nặng cho con cái.
Ngày nghỉ cuối tuần, gia đình tôi lại quây quần như một thông lệ. Anh chị em đưa con cháu về thăm bố mẹ. Căn nhà vốn yên tĩnh cả tuần bỗng rộn ràng tiếng nói cười.
Người dọn dẹp, người nấu nướng, lũ trẻ chạy quanh sân gọi nhau í ới. Chỉ cần đông đủ như thế, bố mẹ tôi đã vui. Hôm ấy, anh cả tôi nhận phần vào bếp. Anh mua được mấy khúc cá thu tươi, ướp gia vị rồi rán vàng.
Mùi cá thơm lan khắp căn nhà. Khi dọn mâm, anh cẩn thận gắp hai lát cá đẹp nhất chia cho hai đứa cháu nhỏ nhất. Đó là hai đứa được anh chiều nhất nhà.
Tôi không để ý chuyện ấy. Đến bữa ăn, tiện tay tôi gắp một lát cá. "Của cháu mà!", đứa cháu trai 13 tuổi nói ngay. Tôi ngẩng lên. Mọi người cười bảo anh cả đã chia phần cho hai đứa từ trước. Tôi cũng cười, đặt miếng cá xuống.
Đáng lẽ câu chuyện chỉ có vậy. Nhưng khi cháu đưa đũa gắp miếng cá còn lại, tôi nói đùa một câu rồi cười trêu. Trong suy nghĩ của tôi lúc ấy, đó chỉ là một câu đùa rất bình thường.
Không ngờ, thằng bé bật khóc. Ban đầu tôi còn nghĩ nó làm nũng, nhưng nước mắt cứ thế chảy xuống. Tôi bỗng thấy bực: "Chú chỉ đùa thôi. Mười ba tuổi rồi, có thế mà cũng khóc". Nó vẫn khóc. Tôi mất bình tĩnh: "Không ăn thì đi ra ngoài".
Thằng bé không cãi, không thanh minh, chỉ lặng lẽ đứng dậy, cúi đầu bước vào trong. Bữa cơm vẫn tiếp tục. Không khí chùng xuống vài phút rồi mọi người lại nói sang chuyện khác.
Một lúc sau, mẹ cháu vào phòng với con. Thêm một lúc nữa, hai anh em lại ngồi xem tivi ngoài phòng khách. Mọi việc dường như trở lại bình thường. Chỉ có một hình ảnh ở lại trong tôi: Thằng bé cúi đầu đứng dậy khi tôi vừa dứt câu "không ăn thì đi ra ngoài".
Lúc ấy, tôi tin mình đúng. Một cậu bé 13 tuổi không thể chỉ vì một câu đùa và một miếng cá mà khóc. Nếu chuyện nhỏ như vậy cũng không vượt qua được thì sau này sẽ đối diện với những va chạm lớn hơn của cuộc sống thế nào?
Đến hôm nay, tôi vẫn nghĩ trẻ con cần được rèn để cứng cáp hơn. Cuộc đời rồi sẽ có những lần bị hiểu lầm, bị thiệt thòi, bị mất phần. Không ai có thể đi hết cuộc đời mà chỉ gặp những điều vừa ý. Bởi dạy một đứa trẻ biết đối diện với va chạm là điều cần thiết. Có phải tôi đã quá nghiêm khắc?
