“Khi chiến tranh chính thức kết thúc, điều đó không có nghĩa là cuộc chiến logistics đã chấm dứt. Thực tế, đó mới là lúc áp lực thực sự bắt đầu”, ông Nils Haupt, Giám đốc truyền thông cấp cao của hãng tàu Hapag-Lloyd (Đức), nhận định, hé lộ bức tranh đầy thách thức, “không khác gì một cuộc chiến mới” mà ngành vận tải biển toàn cầu phải đối mặt.
Hàng tồn đọng và hạ tầng hư hại: Nút thắt chuỗi cung ứng
Chia sẻ với Al Jazeera, ông Haupt cảnh báo về một kịch bản hỗn loạn: “Chúng ta sắp đối mặt với kịch bản hàng trăm con tàu cùng lúc ồ ạt cập cảng tại khu vực Vùng Vịnh. Một số lượng container khổng lồ đang dồn ứ sẽ đổ bộ vào đây, gây ra tình trạng tắc nghẽn chuỗi cung ứng nghiêm trọng ở cả hai chiều đi và đến”.
Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), khoảng 2.000 tàu thuyền đang bị mắc kẹt do lệnh phong tỏa một phần eo biển của Iran, chỉ cho phép một số ít tàu từ các quốc gia “thân thiện” đi qua.
Dữ liệu từ Windward cho thấy, khoảng 400 tàu đang neo đậu chờ đợi tại vùng biển Oman lân cận. Nhiều hãng tàu đã buộc phải chọn các tuyến đường tốn kém hơn qua kênh đào Suez hoặc vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi) để chuyển hàng tới Á – Âu. Ngay cả các lô dầu từ Ả rập Xê út cũng phải thay đổi lộ trình qua biển Đỏ để né tránh vùng điểm nóng này.
Ông Svein Ringbakken, Giám đốc Hiệp hội Bảo hiểm rủi ro chiến tranh Na Uy, nhận định rằng ngay cả khi các cơ sở hậu cần vận hành tối đa công suất, việc giải tỏa lượng hàng tồn đọng khổng lồ từ dầu mỏ, khí đốt đến hàng tiêu dùng vẫn sẽ ngốn rất nhiều thời gian. Nhiệm vụ này càng trở nên bất khả thi hơn khi các cuộc tấn công đã tàn phá nặng nề hạ tầng giao thông và năng lượng tại Trung Đông.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), hơn 40 cơ sở năng lượng đã bị hư hại nghiêm trọng. Các tập đoàn lớn như QatarEnergy, Kuwait Petroleum Company hay Bapco Energies (Bahrain) đều đã phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng do sản xuất bị đình trệ.
“Nói cách khác, phải mất nhiều tháng chuỗi cung ứng mới có thể quay lại quỹ đạo bình thường. Nhiều dây chuyền sản xuất đã phải tạm dừng do kho bãi không còn sức chứa. Cộng thêm những hư hại tại các nhà cảng và nhà máy, mọi thứ sẽ rất chậm chạp và kém hiệu quả ngay cả khi eo biển đã mở”, ông Ringbakken nhấn mạnh.
Lệnh phong tỏa eo biển Hormuz của Iran – đòn đáp trả các cuộc không kích của Mỹ và Israel từ cuối tháng 2 – đã làm tê liệt 20% nguồn cung dầu thô và khí hóa lỏng (LNG) thế giới, khiến giá năng lượng toàn cầu leo thang. Ngoài dầu mỏ, hoạt động xuất khẩu hóa dầu, phân bón và nguyên liệu nhựa cũng bị gián đoạn nặng nề.
Thiết lập “trật tự” mới cho ngành vận tải biển toàn cầu
Bên cạnh những thiệt hại thương mại tức thời, cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz đang buộc ngành vận tải biển phải thay đổi hoàn toàn cách đánh giá rủi ro. Theo ông SV Anchan, Chủ tịch tập đoàn Safesea (Mỹ), sự xuất hiện của các mối đe dọa mới như tàu không người lái đã làm thay đổi bản chất môi trường an ninh hàng hải.
Ông Marco Forgione, Tổng Giám đốc Viện Xuất khẩu và Thương mại Quốc tế (Anh), nhận định niềm tin của ngành vận tải đã chịu tổn thương sâu sắc và khó lòng phục hồi trong một sớm một chiều. “Phải mất nhiều năm để các đảm bảo an ninh giúp chủ hàng tái thiết lòng tin vào tuyến đường eo biển này”, ông Forgione nói, đồng thời cảnh báo Tehran hiện có khả năng chặn đứng dòng chảy hàng hóa chỉ với những lời đe dọa.
Hiện tại, bảo hiểm đang trở thành “gánh nặng” đối với ngành vận tải khi mức phí cho thân tàu và hàng hóa đã tăng vọt tới 300%. Các doanh nghiệp chỉ có thể gồng mình gánh chịu mức chi phí này trong một giới hạn nhất định.
Ông Oscar Seikaly – CEO của NSI Insurance Group – nhận định phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh chỉ có thể hạ nhiệt nếu có một giải pháp hòa bình bền vững. Ông nhấn mạnh: “An ninh phải được đảm bảo tuyệt đối 100%, chứ không phải chỉ dừng lại ở mức 90% hay một phần như hiện nay”.
Thực tế, dữ liệu từ Lloyd’s List cho thấy chỉ một số ít tàu có thể đi qua eo biển sau khi được Tehran cấp phép. Thậm chí, có tàu được cho là đã phải chi tới 2 triệu USD để đổi lấy quyền quá cảnh. Đáng chú ý, trong tuần này, phía Iran cũng đã chính thức thông qua luật áp phí đối với tàu thuyền lưu thông qua khu vực này.
Nhìn từ bài học tại biển Đỏ, chuyên gia Nick Marro từ Economist Intelligence Unit cho rằng việc đảm bảo an ninh theo yêu cầu của ngành vận tải là rất khó khả thi. Dù hoạt động vận tải tại biển Đỏ đã được nối lại sau các cuộc tấn công của lực lượng Houthi vào cuối năm 2023, nhưng lưu lượng giao thông hiện vẫn thấp hơn nhiều so với trước đây do lo ngại về an ninh vẫn thường trực.
Ông Marro dự báo tình trạng này sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp thay đổi chiến lược lâu dài: “Với những bất ổn địa chính trị hiện nay, tôi tin rằng việc thay đổi lộ trình sẽ trở thành một đặc điểm thường trực trong quản trị rủi ro, chứ không còn là phản ứng tạm thời đối với cuộc chiến tại Iran”.
Đồng quan điểm, ông Seikaly từ NSI dự đoán về một xu hướng chuyển hướng giao thông lâu dài: “Sự biến động liên tục khiến các quốc gia xuất khẩu nhận ra nhu cầu cấp thiết phải đa dạng hóa, tìm kiếm các tuyến thương mại thay thế vì lý do chiến lược và chính trị. Theo thời gian, lưu lượng qua eo biển Hormuz có thể sẽ sụt giảm do những rủi ro liên quan đến việc tập trung giao thương dầu mỏ tại một khu vực đầy bất ổn như vậy”.
Tương tự cách thế giới đa dạng hóa chuỗi cung ứng sau đại dịch COVID-19, các công ty vận tải đang chủ động tìm kiếm những tuyến đường thay thế để giảm sự lệ thuộc vào các “điểm nóng” địa chính trị. Việc né tránh những vùng biển bất ổn sẽ không còn là giải pháp tạm thời, mà trở thành chiến lược quản trị rủi ro lâu dài của ngành hàng hải toàn cầu.
Ngày 17-4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết eo biển Hormuz đã "mở cửa hoàn toàn" cho tàu thương mại trong thời gian còn lại của lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran (sẽ hết hạn vào ngày 22-4), nhưng các tàu sẽ phải sử dụng tuyến đường theo điều phối, đồng thời cho biết động thái này phù hợp với lệnh ngừng bắn Israel - Lebanon 10 ngày vừa đạt được.
Tổng thống Donald Trump hoan nghênh tin tức này và cảm ơn Tehran, nhưng cho biết lệnh phong tỏa của Mỹ với các cảng Iran "sẽ vẫn có hiệu lực đầy đủ" cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận hòa bình.
Còn Iran đe dọa sẽ có "các biện pháp cần thiết" nếu lệnh phong tỏa không được dỡ bỏ. Trước các phóng viên, ông Trump thông báo đàm phán về cuộc chiến Iran tiếp tục trong suốt cuối tuần và ông "sắp có tin tốt", đồng thời lại nói lệnh ngừng bắn có thể sẽ không được gia hạn.
Reuters 18-4 đưa tin về một sự kiện dường như xác nhận các tuyên bố đó: Một đoàn tàu chở dầu đang băng qua eo biển Hormuz - sự kiện đi qua eo biển ở quy mô lớn lần đầu tiên kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến nhắm vào Iran bảy tuần trước.
Nhóm tàu này gồm bốn tàu chở khí hóa lỏng, một số tàu chở sản phẩm từ dầu và hóa chất, đi qua vùng biển phía nam đảo Larak (Iran), cùng nhiều tàu chở dầu khác bám theo từ phía Vịnh Ba Tư, theo dữ liệu từ MarineTraffic.
"Mọi chuyện có vẻ đang diễn ra rất tốt ở Trung Đông với Iran - ông Trump nói với các phóng viên trên chiếc Không lực Một khi đang trên đường trở về Washington từ Phoenix (Arizona) - Chúng tôi sẽ đàm phán suốt cuối tuần. Tôi kỳ vọng mọi thứ sẽ tiến triển tốt đẹp... Điều chính yếu là Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân. Không thể để Iran có vũ khí hạt nhân, và điều đó quan trọng hơn mọi thứ khác".
Trước đó, Reuters dẫn một nguồn tin Pakistan am hiểu các nỗ lực trung gian cho biết một cuộc gặp giữa Iran và Mỹ có thể đưa ra bản ghi nhớ ban đầu, sau đó là thỏa thuận hòa bình toàn diện trong vòng 60 ngày.
Hiện vướng mắc lớn nhất có vẻ vẫn là chương trình hạt nhân của Tehran, khi Iran tỏ ra cương quyết với quyền phát triển điều mà họ gọi là "chương trình năng lượng hạt nhân dân sự". Ông Trump trong khi đó nói Mỹ sẽ loại bỏ các kho dự trữ uranium đã làm giàu của Iran.
Dễ hiểu lý do Tehran và Washington gặp nhiều trở ngại trong nỗ lực đạt được một thỏa thuận, bất chấp những cố gắng từ cả hai phía. Khoảng cách về lòng tin khiến thỏa hiệp trở nên cực kỳ thách thức - điều chủ yếu là do Washington gây ra.
Trong không đầy một năm, Mỹ đã hai lần tấn công Iran ở quy mô rất lớn, thủ tiêu lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, hàng chục chỉ huy quân sự hàng đầu và khiến hơn một nghìn dân thường thiệt mạng, chưa kể tổn thất vật chất rất lớn.
Việc cả Mỹ và Iran đều có "lập trường tối đa" khi bước vào đàm phán cũng khiến mọi chuyện rất dễ rơi vào bế tắc.
Họ đã chỉ có thể ngồi lại với nhau sau khi cả hai nhận ra đối phương là không thể bị đánh bại hoàn toàn (dù ở mức bất đối xứng).
Với Mỹ, một khi mục tiêu lật đổ chế độ thần quyền coi như đã thất bại, kéo dài chiến sự trở thành sự tiêu hao vô ích cả về nguồn lực quốc gia lẫn vốn liếng chính trị của chính quyền Trump.
Với Iran, quyền làm giàu uranium gắn liền với vấn đề chủ quyền, năng lực răn đe và lòng tự hào dân tộc. Trong khi đó, eo biển Hormuz, qua cuộc chiến này, chứng tỏ là một tài sản chiến lược thiết yếu, một đòn bẩy địa chính trị mà Tehran sẽ còn có thể sử dụng trong tương lai.
Tuy nhiên, việc hai bên đang đàm phán cho thấy vẫn có một con đường phía trước, để nếu họ không thể đi chung, thì ít ra có thể tránh được đụng độ tương lai.
Con đường đó phải bắt đầu bằng duy trì lệnh ngừng bắn, do quay lại hành động thù địch là bất lợi với cả hai vào lúc này. Trên cơ sở đó, bất cứ một "thỏa thuận lớn" nào (như lời Tổng thống Trump) mới có thể khả thi.
Thay vì chỉ khăng khăng các yêu cầu của mình một cách vô ích, Tehran và Washington nên bắt đầu tiến trình ngoại giao từ những điểm chung, tuy ít ỏi, nhưng thiết yếu: một mối quan hệ ổn định, không đối đầu và cuối cùng là bình thường hóa. Mỗi bên cần từ bỏ giả định họ đang nắm lợi thế.
Dù các nhà lãnh đạo ở cả Washington và Tehran đều đưa ra những tuyên bố chiến thắng rầm rộ hai tuần qua, sự thật là cả hai đều có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho nhau nếu muốn.
Iran là một nước lớn, một nền văn minh lâu đời, và đã tỏ ra có thể chịu đựng được ngay cả khi Mỹ đã nỗ lực quyết liệt và lâu dài nhằm thay đổi chế độ ở Iran.
Hai nước chia sẻ những lợi ích quan trọng: ổn định khu vực, an ninh hàng hải, chống khủng bố và không phổ biến vũ khí hạt nhân. Chỉ có điều họ hiếm khi, nếu có bao giờ, tìm hiểu các điểm chung này.
Nếu bây giờ họ vẫn không thể làm như thế, tình trạng đối đầu sẽ gây ra thiệt hại cho gần như cả thế giới, nhưng trước hết là cho chính giới lãnh đạo hai nước, với những hậu quả có thể vượt ngoài tầm kiểm soát và dự báo của bất kỳ ai.
Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), quân đội Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công tự vệ nhắm vào các địa điểm phóng tên lửa và tàu thuyền của Iran xung quanh eo biển Hormuz hôm 25/5, trong bối cảnh lệnh ngừng bắn giữa hai nước và các cuộc đàm phán đang diễn ra để chấm dứt xung đột.
“Lực lượng Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công tự vệ ở miền nam Iran hôm nay để bảo vệ quân đội của chúng ta khỏi các mối đe dọa từ lực lượng Iran”, người phát ngôn CENTCOM Timothy Hawkins cho biết khi được hỏi về các vụ nổ được ghi nhận xung quanh eo biển Hormuz.
“Các mục tiêu bao gồm các địa điểm phóng tên lửa và tàu thuyền của Iran đang cố gắng đặt thủy lôi. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ tiếp tục bảo vệ lực lượng của chúng ta trong khi kiềm chế trong khi lệnh ngừng bắn đang diễn ra”, ông Hawkins nói thêm.
Trước đó, trong một tuyên bố ngắn gọn vào sáng nay 26/5 theo giờ địa phương, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết 3 tiếng nổ đã được nghe thấy tại thành phố cảng Bandar Abbas.
Trong một tuyên bố sau đó, IRGC cho biết âm thanh của một vụ nổ đã được nghe thấy gần sân bay Bandar Abbas. Theo IRGC, các hệ thống phòng không của Iran tại Bandar Abbas “đã được kích hoạt để chống lại các mục tiêu thù địch”.
Hãng thông tấn nhà nước Iran (IRNA) cũng đưa tin “âm thanh của một số vụ nổ liên tiếp đã được nghe thấy vào khoảng nửa đêm tại thành phố Bandar Abbas và nguyên nhân vẫn chưa được các nguồn tin chính thức công bố”.
Hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran, trích dẫn lời của các nhân chứng, cho biết những âm thanh tương tự cũng được ghi nhận ở vịnh Ba Tư gần Sirik và Jask.
Trước đó, lực lượng vũ trang Iran thông báo đã phá hủy một máy bay không người lái trong khu vực vịnh Ba Tư.
Thành phố Bandar Abbas ở miền nam Iran, nơi đặt căn cứ hải quân và không quân trọng yếu của Iran, có vị trí chiến lược dọc theo eo biển Hormuz.
Lực lượng Mỹ và Iran từng nổ súng vào nhau trong thời gian ngừng bắn. Đầu tháng 5, lực lượng Mỹ đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở quân sự của Iran, nơi phóng một loạt tên lửa, máy bay không người lái và xuồng tấn công các tàu chiến Mỹ đi qua eo biển Hormuz.
Tổng thống Donald Trump từng cho phép lực lượng Mỹ đáp trả các hành động mà Washington cho là khiêu khích của Iran xung quanh tuyến đường thủy quan trọng này.
Trước khi quân đội Mỹ thông báo về các cuộc tấn công ở phía nam Iran, Tổng thống Trump ngày 25/5 tuyên bố thỏa thuận mà Mỹ đạt được với Iran sẽ phải là một thỏa thuận “tuyệt vời và có ý nghĩa”, nếu không “sẽ không có bất kỳ thỏa thuận nào”.
Tổng thống Mỹ cũng cảnh báo nếu không đạt được thỏa thuận tuyệt vời với Iran, các cuộc tấn công sẽ được nối lại với quy mô và sức mạnh lớn chưa từng có.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hôm 24/5 cho biết, một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột với Iran có thể sẽ thành hình "ngay hôm nay”. Tuy nhiên, không lâu sau đó, Tổng thống Trump cho biết, ông đã chỉ đạo đoàn đàm phán của Mỹ không vội ký thỏa thuận với Iran vì “thời gian đang đứng về phía chúng ta”.
Các nguồn tin cho hay, theo dự thảo thỏa thuận đình chiến giữa Mỹ và Iran, 2 bên sẽ gia hạn ngừng bắn 60 ngày. Trong thời gian này, eo biển Hormuz sẽ được mở cửa trở lại, Iran sẽ có thể tự do bán dầu và các cuộc đàm phán sẽ được tiến hành nhằm hạn chế chương trình hạt nhân của Iran.
Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng biển của Iran và ban hành một số lệnh miễn trừ trừng phạt để cho phép Iran tự do bán dầu.
Bản dự thảo thỏa thuận cũng bao gồm các cam kết từ phía Iran về việc không bao giờ theo đuổi vũ khí hạt nhân, đồng thời tiến hành đàm phán về việc đình chỉ chương trình làm giàu uranium và loại bỏ kho dự trữ uranium đã được làm giàu ở cấp độ cao của nước này.
Iran tuyên bố không đầu hàng
Ông Mohammad Bagher Zolghadr, người mới được bổ nhiệm làm lãnh đạo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, đã thể hiện lập trường cứng rắn trong thông điệp đầu tiên gửi tới người dân Iran hôm 25/5, tuyên bố rằng “sẽ không có sự lùi bước” trong cuộc chiến của Iran chống lại Mỹ và Israel.
Theo hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran, ông nói: “Lĩnh vực quân sự, lĩnh vực ngoại giao và người dân xuống đường đã chứng minh điều này thông qua sự kháng cự dũng cảm của họ và đã buộc đối thủ phải khuất phục”.
Ông Zolghadr, một nhân vật kỳ cựu trong chính quyền Iran, được bổ nhiệm làm người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia vào tháng 3 để thay thế Ali Larijani, người đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công của Israel. Trước đó, ông là phó chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran.
Ông kêu gọi “sự đoàn kết và gắn bó” giữa người dân Iran, nói rằng chính điều này “là một mặt trận khác trong cuộc đấu tranh”.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 25/5 tuyên bố sau khi thất bại trên mặt trận quân sự, các đối thủ của Iran đang tập trung nỗ lực vào chiến tranh kinh tế.
“Iran sẽ không đầu hàng trước áp lực và yêu cầu quá mức trong bất kỳ hoàn cảnh nào”, ông Pezeshkian nhấn mạnh.
Tổng thống Iran nói rằng các nhà đàm phán của nước này sẽ đảm bảo việc khôi phục hoàn toàn các quyền của quốc gia thông qua tiến trình ngoại giao.
Theo Hãng tin AFP, chi phí tàu thuyền di chuyển qua kênh đào Panama đã tăng vọt kể từ khi chiến sự Mỹ - Israel với Iran bùng nổ ở Trung Đông, dẫn đến việc phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu.
Theo Cơ quan quản lý kênh đào Panama, để đáp ứng nhu cầu nhiên liệu hiện tại, các nhà máy lọc dầu ở châu Á đang chuyển sang mua dầu hoặc khí đốt từ Mỹ và vận chuyển qua kênh đào Panama, thay vì nhập từ các nước vùng Vịnh và phải đi qua eo biển Hormuz.
Số lượng tàu đi qua kênh đào Panama hiện duy trì ở mức cao, với trung bình 34 tàu/ngày trong tháng 1, 37 tàu/ngày vào tháng 3, thậm chí có ngày vượt 40 chuyến.
Các tàu thường phải đặt lịch trước để đi qua kênh đào Panama, nếu không thời gian chờ trung bình sẽ là khoảng 5 ngày.
Tuy nhiên, hiện cơ chế đấu giá cho phép tàu được ưu tiên đi qua, đi kèm với mức tiền tăng mạnh từ khoảng 130.000 USD trước đây lên 385.000 USD trong tháng 3 và 4, thậm chí có trường hợp lên tới hàng triệu USD.
Báo cáo chính thức cho thấy trong một phiên đấu giá gần đây, một tàu LNG đã trả tới 4 triệu USD để được ưu tiên đi qua kênh đào Panama. Hai tàu chở dầu khác cũng đã trả trên 3 triệu USD để được phép "vượt hàng".
Khoảng 5% thương mại hàng hải toàn cầu đi qua kênh đào Panama, với các khách hàng chính là Mỹ và Trung Quốc. Tuyến vận chuyển này chủ yếu kết nối bờ đông nước Mỹ với Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản.
Trong nửa đầu năm tài khóa 2026, kênh đào này ghi nhận 6.288 lượt tàu qua lại, tăng 3,7% so với cùng kỳ năm trước.
