Trong kho tàng ẩm thực Việt Nam, mỗi vùng miền đều sở hữu những đặc sản gắn liền với thiên nhiên, mang theo dấu ấn riêng biệt. Với sông Đà hùng vĩ, nhắc đến đặc sản người ta không thể bỏ qua cá ngần – loại cá nhỏ bé, thân trong suốt, được ví như “ngọc trong nước” và là món quà quý giá mà thiên nhiên ban tặng. Cá ngần không chỉ nổi tiếng bởi hương vị thanh tao, mà còn có giá trị dinh dưỡng vượt trội, được nhiều chuyên gia đánh giá là thực phẩm quý cho sức khỏe.
Cá ngần là loài cá nước ngọt hoặc nước lợ, có thân hình nhỏ nhắn với chiều dài trung bình từ 5–7cm, mềm mại như cọng bún, màu trắng sữa hoặc trong suốt. Hình dáng đặc biệt này khiến loại cá nhỏ bé trở nên khác biệt hoàn toàn so với các loài cá thông thường khác.
Cá ngần còn được biết đến với những cái tên khác là cá sữa, cá nến, cá thủy tinh. Hương vị cá ngọt thanh tao, thơm ngon. Khi vào vụ, ngư dân sông Đà thường thả lưới vào sáng sớm để bắt cá.
Mùa cá ngần chỉ kéo dài từ tháng 4 đến tháng 6 dương lịch hàng năm. Chúng chủ yếu sinh sống tại các con sông lớn ở miền Bắc, trong đó cá ngần sông Đà, tỉnh Hòa Bình cũ (nay là tỉnh Phú Thọ mới) nổi tiếng với chất lượng thơm ngon vượt trội. Chính sự ngắn ngủi trong chu kỳ xuất hiện đã khiến cá ngần trở thành “lộc trời”, khan hiếm và được người dân Hà Nội, cùng nhiều thực khách sành ăn, săn tìm.
Đối với người dân địa phương, cá ngần không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn là kế sinh nhai, là một phần ký ức và hồn quê gắn bó qua nhiều thế hệ. Việc đánh bắt và tiêu thụ cá ngần đã góp phần tạo nên nét riêng của vùng đất ven sông Đà.
Điểm đặc biệt của cá ngần là có thể chế biến thành nhiều món ăn khác nhau mà vẫn giữ được vị ngọt thanh, hương thơm dịu. Người dân đã sáng tạo nên hàng loạt món ngon từ loài cá không xương này, vừa mang tính dân dã, vừa đủ tinh tế để xuất hiện trong những bữa ăn cầu kỳ.
Chả cá ngần – món ăn nổi tiếng: Cá ngần được băm hoặc xay nhuyễn, trộn cùng thịt nạc, trứng gà, thì là, hành lá, rau răm, lá lốt và bột bắp để tạo độ kết dính. Hỗn hợp này sau đó được nặn thành viên, chiên vàng giòn. Khi ăn, chả cá ngần mang lại cảm giác béo ngậy, thơm nức mùi lá gia vị, giòn ngoài mềm trong, rất dễ ăn và hấp dẫn.
Canh chua cá ngần: Món được nhiều người ưa thích. Cá được nấu cùng cà chua, dứa, hành, thì là để tạo vị chua thanh, kết hợp vị ngọt tự nhiên của cá, mang đến bát canh thanh mát, đặc biệt phù hợp trong những ngày hè oi ả. Ngoài ra, người dân còn chế biến cá ngần thành cá ngần giòn xóc mắm tỏi ớt, tạo nên hương vị đậm đà, quyện mùi thơm của gia vị.
Bún chả cá ngần: Sự kết hợp độc đáo giữa bún tươi, rau sống và cá ngần chiên giòn. Hay như chả cá ngần cuốn lá lốt, vừa dậy mùi thơm, vừa làm giảm cảm giác ngấy, mang lại sự cân bằng cho món ăn. Nhiều gia đình còn nấu cá ngần với dưa chua, hoặc rim chua ngọt để đổi vị trong bữa cơm thường ngày.
Cá ngần kho tiêu: Cá ngần kết hợp với một ít nước mắm, tiêu, đường và dầu ăn. Khi kho không cần thêm nước vì cá sẽ tự ra nước trong quá trình kho. Món này đậm đà, ăn kèm với cơm nóng thì thật tuyệt vời.
Dù nhỏ nhưng cá ngần mang trong mình rất nhiều chất dinh dưỡng có lợi cho sức khỏe. Cụ thể trong những con cá ngần có khá nhiều đạm, omega3, vitamin B2 và B12, axit folic, sắt, magie…
Là nguồn bổ sung lý tưởng giúp tăng cường sức khỏe xương khớp, đặc biệt hữu ích cho trẻ em đang phát triển và người cao tuổi cần phòng ngừa loãng xương. Omega-3 có khả năng cải thiện trí nhớ, giảm viêm, hỗ trợ chống lại các bệnh lý về tim.
Đặc biệt, lượng vitamin và khoáng chất trong cá ngần giúp tăng cường sức đề kháng, giảm nguy cơ mắc bệnh và hỗ trợ duy trì cơ thể khỏe mạnh. Cũng nhờ vậy mà ăn cá ngần chúng ta sẽ nhận được nhiều dưỡng chất tốt cho tim mạch, điều hòa huyết áp, giảm mỡ máu và tốt cho hệ thần kinh.
Trong y học cổ truyền, cá ngần được ghi nhận với nhiều công dụng quý: Nhuận phổi, chữa ho, kiện vị, điều hòa kinh mạch, dưỡng dạ dày và phục hồi thể lực cho người suy nhược. Người cao tuổi ăn cá ngần thường xuyên được cho là có sức khỏe tốt hơn, ít ốm vặt và sống thọ. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm dân gian và bằng chứng khoa học hiện đại càng khẳng định giá trị toàn diện của loài cá nhỏ bé này.
Những lợi ích dinh dưỡng vượt trội cùng hương vị thơm ngon đã đưa cá ngần trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua, đặc biệt là tại các thành phố lớn như Hà Nội. Vào mùa, người tiêu dùng thường tranh thủ mua cá ngần tươi để chế biến hoặc tích trữ. Sự khan hiếm theo mùa khiến loại cá này càng được săn đón, giá trị thương mại cũng nhờ đó mà tăng cao.
Cá ngần tuy nhỏ bé nhưng lại là món quà thiên nhiên quý giá với hương vị thơm ngon đặc trưng. Dù là món chiên giòn hay canh chua thanh mát, cá ngần đều mang đến trải nghiệm ẩm thực tuyệt vời. Nếu có cơ hội, đừng bỏ lỡ dịp thưởng thức loại cá đặc biệt này!
"Bây giờ tôi mà quay về thì dang dở", Phương Nhi, 31 tuổi, sống tại bang Illinois, Mỹ nói.
Năm 2004, bà Tô Thị Hồng (mẹ Nhi) ở phường Phú Định, TP HCM được chị ruột bảo lãnh sang Mỹ định cư theo diện F4 (chị em ruột bảo lãnh nhau). Hồ sơ cho phép chồng và các con dưới 21 tuổi độc thân đi kèm. Lúc đó, gia đình có 6 thành viên, gồm vợ chồng bà Hồng và bốn người con, trong đó Phương Nhi là con út.
Sau 15 năm chờ đợi, năm 2019 hồ sơ của bà Hồng được duyệt nhưng ba người con đã quá tuổi đi kèm. Vợ chồng bà và Phương Nhi, 24 tuổi (được tính dưới 21 tuổi nhờ Đạo luật CSPA) đủ điều kiện định cư.
Để đưa ba người con còn lại sang Mỹ, vợ chồng bà Hồng nộp hồ sơ diện F2B (con trên 21 tuổi chưa kết hôn của thường trú nhân). Họ dự kiến chờ 5 năm, nhưng đến nay hồ sơ vẫn chưa hoàn tất.
Tại Mỹ, vợ chồng bà Hồng không biết tiếng Anh để giao tiếp, không nghề nghiệp và thu nhập. Họ phụ thuộc hoàn toàn vào tiền từ Việt Nam gửi sang.
Ban đầu, bà Hồng thích không khí trong lành, yên tĩnh của nước Mỹ, nhưng sự hào hứng dần phai. Hàng ngày, bà đi bộ một vòng công viên rồi về nấu ăn, cuối tuần chờ con chở đi siêu thị châu Á. Chồng bà, ông Minh, nhiều lần học lái xe nhưng đều bỏ dở vì sợ tốc độ cao trên cao tốc. Không có bằng lái, ông ví mình như "người mất chân". Nơi họ sống thưa dân và hiếm người Việt.
Cách đây bốn năm, người chị đứng đơn bảo lãnh qua đời vì ung thư khiến động lực ở lại Mỹ của vợ chồng bà Hồng không còn như trước. Cứ khoảng 6 tháng, họ lại mua vé bay về Việt Nam. Việc rời Mỹ nhiều tháng khiến ông bà bị ngắt quãng chuỗi cư trú liên tục, không đủ điều kiện thi lấy quốc tịch.
Về phần Phương Nhi, sau khi bỏ dở chương trình thạc sĩ tại Việt Nam cô học lại bằng đại học chuyên ngành marketing trong hai năm để tìm việc. Sau giờ làm, cô chỉ xem phim, đọc truyện để lấp đầy khoảng trống.
Ba anh chị của Nhi ở lại Việt Nam hơn 20 năm qua không dám yêu đương, kết hôn vì sợ ảnh hưởng đến việc xét duyệt hồ sơ định cư.
Nhớ Việt Nam, Phương Nhi muốn về nước. Nhưng cuối năm 2022, luật sư thông báo hồ sơ của ba anh chị em đã bước vào giai đoạn xử lý tại Trung tâm Thị thực Quốc gia (NVC). Cô tiếp tục ở lại Mỹ chờ đợi.
Tình cảnh của gia đình Nhi không hiếm gặp trên các hội nhóm của những người chuẩn bị di cư Mỹ. Dữ liệu năm 2025 của Sở Di trú và Nhập tịch Mỹ (USCIS) ghi nhận khoảng 2,4 triệu đơn I-130 (công dân hoặc thường trú nhân Mỹ bảo lãnh người thân sang định cư) đang chờ xét duyệt.
Nghiên cứu của Viện Cato (Mỹ) chỉ ra thời gian chờ trung bình cho các diện bảo lãnh gia đình tăng từ 4 năm 3 tháng (năm 1991) lên 8 năm 1 tháng (năm 2018). Trong đó, diện F4 có thời gian chờ lâu nhất, trung bình 14 năm 7 tháng. Chờ đợi khiến nhiều người bỏ lỡ các cột mốc quan trọng cuộc đời như học hành, kết hôn, sinh con, chăm sóc cha mẹ.
Ông José Latour, Luật sư trưởng của Văn phòng Luật di trú LatourLaw, trụ sở ở TP HCM, cho biết nhóm hồ sơ toàn cầu diện F4 hiện mới giải quyết đến các đơn nộp trước năm 2008.
"Trong nền văn hóa coi trọng gia đình như Việt Nam, sự chậm trễ này tạo ra áp lực lớn", luật sư nói. Trong 33 năm hỗ trợ các gia đình chuẩn bị hồ sơ định cư Mỹ, ông từng chứng kiến nhiều người phải hoãn việc học của con, hoãn nghỉ hưu, đám cưới hay lễ tốt nghiệp. "Họ không biết mình nên chờ đợi cơ hội định cư hay từ bỏ để ổn định cuộc sống tại quê nhà", ông José Latour nói.
Ông dẫn chứng trường hợp một người cha nộp hồ sơ diện F4, luôn giữ tâm thế sẵn sàng lên máy bay nên dừng mọi kế hoạch đầu tư dài hạn tại Việt Nam với hy vọng các con được sang Mỹ học tập. Khi con ông đã tốt nghiệp đại học, đi làm và quá 21 tuổi khi người cha được cấp thị thực và không còn đủ điều kiện đi cùng. Người con này rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa việc chờ khiếu nại để giữ cơ hội định cư Mỹ hay kết hôn ở Việt Nam để ổn định cuộc sống và chấp nhận từ bỏ quyền lợi di trú.
Từ thực tế trên, đại diện LatourLaw khuyên các gia đình nên chủ động chuẩn bị kế hoạch học tập, nghề nghiệp và tài chính theo kịch bản thời gian chờ kéo dài, thay vì phụ thuộc vào mốc xét duyệt của cơ quan di trú.
Ông José Latour tin rằng Mỹ sẽ sớm quay lại truyền thống đón nhận người nhập cư hợp pháp và quy trình xử lý hồ sơ bảo lãnh gia đình sẽ hiệu quả hơn trong vài năm tới.
Ngày 16/12/2012, cha mẹ ông Shanichara Bote bị Dhurbe, một con voi đực hoang dã ở Vườn quốc gia Chitwan, quật tử vong tại khu chợ Baruwa ở Madi. Sau sự việc, ông Shanichara bán hết tài sản, đưa gia đình vượt sông Reu và Rapti đến Jagatpur, cách nơi ở cũ gần 370 km để tránh thú dữ.
Chiều 5/7/2026, ông tiếp tục đến đồn cảnh sát quận Chitwan báo án việc voi Dhurbe phá nhà và tấn công gia đình ông.
Gia đình 9 người của ông Shanichara sống trong một căn nhà tường bùn, mái tôn. Nửa đêm 4/7, ông tỉnh giấc bởi tiếng va đập khi voi rừng lao vào nhà. Người con dâu Ashika Bote (25 tuổi) bế con trai Bharat (4 tuổi) chạy ra ngoài, bị con vật chặn đường và quật tử vong.
Bên trong, bà Mangali (vợ ông Shanichara) châm lửa đốt hiên nhà để xua đuổi con vật. Căn nhà cháy rụi, 7 thành viên còn lại thoát nạn.
"Chúng tôi đã bỏ đi thật xa để lánh nạn, nhưng chừng ấy năm trôi qua, con voi vẫn xuất hiện và cướp đi con dâu cùng cháu nội tôi", ông Shanichara kể.
Hồ sơ Vườn quốc gia Chitwan cho biết voi Dhurbe từng bị xua đuổi khỏi đàn trong quá trình trưởng thành. Lối sống đơn độc khiến nó thường xuyên vào khu dân cư kiếm ăn. Từ năm 2010 đến nay, con vật đã giết 25 người, bao gồm hai quân nhân bảo vệ vườn quốc gia.
Theo lý giải của một chuyên gia động vật hoang dã đăng trên tờ The Kathmandu Post, dù gia đình ông Shanichara đã vượt sông để chuyển đến vùng Jagatpur nhằm lánh nạn, nhưng khu vực này thực chất vẫn nằm dọc theo vùng đệm ven Vườn quốc gia Chitwan. Những con voi đực bị bầy xua đuổi (rogue elephant) như Dhurbe có tập tính mở rộng phạm vi hoạt động lên đến hàng trăm km để tìm kiếm thức ăn. Việc gia đình ông định cư tại đây vô tình vào đúng "tuyến đường tuần tra" mới của Dhurbe trong mùa thu hoạch nông sản.
Ông Abinash Thapa Magar, cán bộ bảo tồn Vườn quốc gia Chitwan, xác nhận tọa độ từ vòng cổ vệ tinh của Dhurbe khớp với vị trí nhà ông Shanichara vào đêm 4/7.
Cuối năm 2012, sau khi cha mẹ ông Shanichara tử vong, lực lượng chức năng đã xả đạn gây thương tích cho con voi, tiêu tốn ngân sách hơn 1,6 triệu rupee (gần 17.000 USD). Dhurbe lẩn trốn vào rừng và được cho là đã chết, cho đến khi xuất hiện lại vào mùa đông năm 2016.
Đến năm 2023, cơ quan chức năng gắn vòng cổ vệ tinh lần thứ ba cho Dhurbe để truyền dữ liệu vị trí mỗi giờ một lần. Đội kiểm lâm và quân đội Nepal có nhiệm vụ đẩy con voi lùi sâu vào rừng nếu nó hướng về khu dân cư.
Tuy nhiên, đại diện cộng đồng, ông Lal Bahadur Dawadi, cho hay hệ thống giám sát có lỗ hổng. Con voi này đã lảng vảng quanh rìa rừng suốt 10 ngày trước khi tấn công.
Ông Keshav Lamichhane, 72 tuổi, một cư dân địa phương, cho biết voi thường xuất hiện vào dịp thu hoạch lúa và ngô. Vài năm trước, con vật từng vào nhà dân lấy lúa mới gặt, nhưng đây là lần đầu tiên nó tấn công người của khu dân cư này.
Sau vụ việc, cư dân địa phương đã chặn cầu Rapti phản đối ban quản lý vườn quốc gia. Giới chức cam kết giam giữ Dhurbe vĩnh viễn trong khu vực rừng sâu Sukhibhar và nâng cấp hệ thống theo dõi vệ tinh nhằm ngăn chặn các sự cố tương tự.
Lý giải việc thú dữ tìm đúng mục tiêu sau 14 năm, các chuyên gia bảo tồn cho biết sự việc là một chuỗi trùng hợp bi kịch kết hợp với khả năng ghi nhớ siêu việt của loài voi.
Loài động vật này sở hữu bộ não có khả năng ghi nhớ khứu giác hơn một thập kỷ, cộng với sang chấn tâm lý từng bị quân đội xả đạn bắn trọng thương ngay sau vụ việc năm 2012, con voi rất có thể đã nhận ra hơi hướng quen thuộc và bị kích động hành vi tấn công tàn bạo.
Chiều 16-5 tại Hà Nội, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA), nền tảng TikTok và Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển Bền vững (MSD) phối hợp tổ chức chương trình “Thiếu niên nói 2026: Đồng kiến tạo giải pháp an toàn số và sức khỏe số”.
Sự kiện đánh dấu bước hợp tác mới giữa các bên trong nỗ lực nâng cao nhận thức cộng đồng về an toàn trực tuyến, bảo vệ thanh thiếu niên trên môi trường số và thúc đẩy văn hóa sử dụng Internet an toàn, tích cực.
Từ góc độ lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng, Đại tá Hà Văn Bắc Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an) đánh giá: "công tác bảo vệ trẻ em trên không gian mạng phải được triển khai theo hướng tổng thể, có sự tham gia của toàn xã hội.
Gia đình cần đồng hành và lắng nghe; nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số; nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm bảo vệ người dùng trẻ; các tổ chức xã hội, chuyên gia và cơ quan báo chí cần cùng lan tỏa kiến thức, kỹ năng và văn hóa ứng xử an toàn trên mạng".
Đại tá Bắc cũng nhấn mạnh chính các em thiếu niên cũng cần được trao quyền để chia sẻ trải nghiệm, phản ánh những vấn đề mình gặp phải và tham gia xây dựng giải pháp.
Theo Phó Cục trưởng Cục A05, việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể chỉ đặt lên vai một cá nhân hay tổ chức riêng lẻ, mà cần sự phối hợp đồng bộ từ gia đình, nhà trường, nền tảng công nghệ và toàn xã hội.
Trong khuôn khổ sự kiện, ông Nguyễn Lâm Thanh - đại diện TikTok Việt Nam - cũng đưa ra cam kết xây dựng môi trường số an toàn và tích cực cho người dùng Việt Nam, đặc biệt là người trẻ.
Thông qua hợp tác với Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, TikTok sẽ phối hợp sản xuất các nội dung truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về an ninh mạng, đồng thời hỗ trợ phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro khi sử dụng nền tảng số.
Mạng xã hội này cũng cho biết đang cung cấp nhiều tính năng bảo mật và quyền riêng tư dành cho gia đình, trong đó có tính năng “Gia đình thông minh”.
Công cụ này cho phép phụ huynh liên kết tài khoản với con để quản lý thời gian sử dụng, theo dõi trạng thái hoạt động, kiểm soát nội dung và thiết lập các chế độ an toàn phù hợp với lứa tuổi.
Một nội dung đáng chú ý khác tại tọa đàm là công bố số liệu sơ bộ từ khảo sát “Tiếng nói trẻ em Việt Nam 2026” do Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển Bền vững (MSD) thực hiện trên 2.500 thiếu niên từ 12-15 tuổi.
Kết quả khảo sát cho thấy khoảng 9/10 thiếu niên cho biết từng được học, hoặc tiếp cận nội dung về an toàn mạng. Tuy nhiên, có tới 9/10 em phản ánh từng trực tiếp hoặc gián tiếp đối mặt với các rủi ro trên môi trường số.
Những con số này cho thấy vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và khả năng ứng phó thực tế của trẻ trên không gian mạng. Các chuyên gia nhận định đây là vấn đề cần được quan tâm nhiều hơn trong bối cảnh thanh thiếu niên ngày càng tiếp cận Internet từ sớm.
Để góp phần giải quyết bài toán trên, chương trình “Thiếu niên nói 2026” triển khai mô hình “Solution Labs” - không gian tương tác nơi thanh thiếu niên, phụ huynh và các bên liên quan cùng tham gia thảo luận, phản biện và đề xuất giải pháp cho môi trường số.
Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển Bền vững (MSD), nhấn mạnh thanh thiếu niên không nên chỉ được nhìn nhận là đối tượng cần được bảo vệ, mà còn là những người có tiếng nói, có góc nhìn và đủ khả năng tham gia xây dựng môi trường mạng văn minh.
Theo bà Linh, khi được trao cơ hội tham gia và lắng nghe, người trẻ có thể tận dụng công nghệ để phát triển bản thân, đồng thời góp phần tạo dựng một không gian số an toàn, nhân văn và tích cực hơn.
Bên cạnh các giải pháp mang tính chiến lược, tọa đàm cũng nhấn mạnh vai trò đồng hành của phụ huynh thông qua các công cụ hỗ trợ an toàn trên nền tảng số.
Trong khuôn khổ sự kiện, cũng diễn ra lễ ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác giữa Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia và TikTok.
Theo đó, TikTok chính thức trở thành đối tác chiến lược của Hiệp hội trong các hoạt động truyền thông, đào tạo, phổ biến kiến thức về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nâng cao kỹ năng số cho cộng đồng.
