Bác sĩ chuyên khoa 1 Nguyễn Trần Như Thủy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM – cơ sở 3, cho biết trong những ngày nắng nóng, bên cạnh việc chống nắng, làm sạch da đúng cách, dưỡng ẩm phù hợp và ngủ đủ giấc, chế độ ăn hằng ngày cũng góp phần chăm sóc làn da từ bên trong. Trong đó, rau củ là nhóm thực phẩm nên được bổ sung đều đặn vì cung cấp nước, chất xơ, vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật có lợi cho sức khỏe.
Theo y học cổ truyền, một số loại rau củ có tính mát, thường được dùng trong bữa ăn mùa hè để hỗ trợ thanh nhiệt, giúp cơ thể dễ chịu hơn. Khi sử dụng hợp lý, rau củ giúp bữa ăn thanh nhẹ, đa dạng và góp phần nuôi dưỡng làn da khỏe mạnh. Dưới đây là một số loại rau củ quen thuộc có thể đưa vào thực đơn trong những ngày nắng nóng.
Bí đao là loại quả quen thuộc trong bữa ăn của người Việt, thường được dùng để nấu canh trong mùa nóng. Theo y học cổ truyền, bí đao có tính mát, vị thanh, phù hợp với những bữa ăn cần sự thanh đạm, dễ tiêu. Về dinh dưỡng, bí đao chứa nhiều nước, có thể góp phần hỗ trợ cơ thể duy trì đủ nước trong thời tiết oi bức. Với người muốn chăm sóc da thông qua chế độ ăn lành mạnh, bí đao là một lựa chọn dễ dùng và dễ chế biến.
Cách dùng: nấu canh bí đao với thịt nạc, tôm, xương hoặc dùng nước bí đao đã được nấu chín.
Lưu ý không nên uống nước ép bí đao thường xuyên, đặc biệt ở người có hệ tiêu hóa yếu, vì dễ lạnh bụng hoặc tiêu chảy.
Giá đậu xanh là thực phẩm giàu nước, chất xơ và một số vitamin. Đây là món ăn dễ chế biến, giúp bữa ăn đa dạng hơn trong những ngày nóng. Theo y học cổ truyền, giá đậu xanh có tính mát, thường được dùng trong các món ăn hỗ trợ thanh nhiệt. Khi kết hợp trong chế độ ăn cân bằng, giá đậu xanh góp phần cung cấp chất xơ, hỗ trợ tiêu hóa và bổ sung thêm thực phẩm tươi cho cơ thể.
Cách dùng: luộc, xào, nấu canh hoặc trộn gỏi sau khi đã sơ chế sạch.
Lưu ý nên chọn nguồn giá sạch, bảo đảm an toàn thực phẩm. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người có sức đề kháng yếu hoặc bệnh lý mạn tính nên ưu tiên dùng giá đã nấu chín.
Củ cải trắng là loại củ có vị thanh, dễ chế biến và thường được dùng trong các món canh, hầm hoặc kho. Theo y học cổ truyền, củ cải trắng có tính mát, thường được dùng trong bữa ăn để hỗ trợ tiêu hóa và tạo cảm giác thanh nhẹ. Củ cải trắng có chứa nước, chất xơ và vitamin C. Đây là những thành phần có lợi trong chế độ ăn lành mạnh, góp phần hỗ trợ sức khỏe tổng thể và làn da. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng ăn củ cải trắng có thể làm trắng da, giảm nám hoặc thay thế các phương pháp chăm sóc da chuyên sâu.
Cách dùng: nấu canh, hầm với thịt nạc, xương, tôm, kho với thịt bò… hoặc dùng lượng vừa phải với món xào.
Lưu ý người có hệ tiêu hóa yếu, dễ lạnh bụng hoặc đang rối loạn tiêu hóa không nên dùng thường xuyên, phụ nữ mang thai có thể dùng trong bữa ăn thông thường, nhưng không nên lạm dụng nước ép hoặc dùng quá nhiều trong thời gian dài.
Khoai tây cung cấp tinh bột, chất xơ, kali và vitamin C. Khi được chế biến bằng cách hấp, luộc hoặc nấu canh, khoai tây có thể là một phần của bữa ăn cân bằng, giúp bổ sung năng lượng và dưỡng chất cho cơ thể. Trong chăm sóc da mùa nóng, khoai tây không thay thế kem chống nắng, che chắn hoặc dưỡng ẩm. Tuy nhiên, khi dùng hợp lý trong chế độ ăn, khoai tây góp phần cung cấp năng lượng, vitamin và khoáng chất, hỗ trợ sức khỏe chung của cơ thể.
Cách dùng: hấp, luộc, nấu súp, nấu canh hoặc hầm cùng các loại rau củ khác.
Lưu ý không dùng khoai tây đã mọc mầm, vỏ xanh hoặc có vị đắng vì có thể chứa chất gây độc. Nên hạn chế khoai tây chiên, khoai tây lắc trộn chung nhiều gia vị hoặc các món nhiều dầu mỡ vì không có lợi cho sức khỏe da và cân nặng.
Đậu Hà Lan là thực phẩm giàu chất xơ, đạm thực vật, vitamin và khoáng chất. Đây là loại đậu dễ kết hợp trong các món súp, cháo, salad, cơm hoặc món hầm. Trong chế độ ăn mùa nóng, đậu Hà Lan giúp bữa ăn thêm đa dạng, cung cấp chất xơ và dưỡng chất cần thiết. Khi dùng cùng nhiều loại rau củ khác, đậu Hà Lan góp phần hỗ trợ sức khỏe tổng thể, trong đó có sức khỏe làn da.
Cách dùng: nấu súp, cháo, salad, cơm chiên ít dầu hoặc hầm cùng thịt, tôm, rau củ.
Lưu ý không nên ăn quá nhiều trong một bữa vì có thể gây đầy bụng, khó tiêu ở một số người. Người có bệnh gout hoặc cần kiểm soát lượng đạm nên dùng theo tư vấn dinh dưỡng phù hợp.
Thời tiết lạnh và ẩm có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, nhưng không trực tiếp gây đột quỵ. Điều quan trọng hơn là kiểm soát tốt huyết áp, tiểu đường, tuân thủ điều trị và nhận biết những dạng đau đầu thực sự có liên quan đến nguy cơ đột quỵ.
Bác sĩ chuyên khoa 1 Đào Duy Khoa, Khoa Thần kinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết tồn tại mối liên hệ giữa thời tiết, nhiệt độ môi trường và nguy cơ đột quỵ, nhưng chúng chỉ ảnh hưởng gián tiếp. Việc một số người thường xuyên mặc quần áo ẩm, mang giày ẩm vào mùa mưa không liên quan trực tiếp đến nguy cơ đột quỵ. Còn rất nhiều yếu tố khác mọi người cần cân nhắc như điều hòa nội môi cơ thể thay đổi, các vấn đề huyết áp, tiểu đường, sự tuân thủ thuốc men, trạng thái sức khỏe tinh thần… khi trời lạnh.
“Theo tây y, tình trạng đột quỵ xảy ra do tắc mạch máu thường được gây ra bởi cục máu đông, tức những bệnh lý nào tạo ra cục máu đông thì mới gây đột quỵ trực tiếp. Do đó, việc người dân mặc đồ ẩm, đồ lạnh, vớ lạnh… vào mùa mưa chủ yếu chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe chung thông qua bệnh lý về da hoặc sức đề kháng, dẫn tới việc dễ bị cảm, nhiễm siêu vi, ho, sốt, đau nhức…”, bác sĩ Duy Khoa chia sẻ.
Bên cạnh đó, trước quan niệm “đau đầu khi trời lạnh dễ gây đột quỵ” ở một số người, bác sĩ Đào Duy Khoa cho biết thời tiết thay đổi đúng là có thể khởi phát hoặc làm nặng thêm một số cơn đau đầu. Tuy nhiên, đa số trường hợp đau vùng gáy hoặc đau đầu thông thường không phải là dấu hiệu của đột quỵ.
Hai dạng đau đầu nguyên phát thường gặp nhất là đau đầu migraine (đau nửa đầu) và đau đầu căng cơ. Đau đầu căng cơ thường liên quan đến stress và trạng thái cảm xúc tiêu cực.
Đặc biệt, theo bác sĩ Khoa, đau đầu migraine - thường gặp nhất ở phụ nữ trẻ tuổi - là loại được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ đột quỵ; cơn đau thường xuất hiện ở một bên đầu, có tính chất giật theo nhịp mạch. Các nghiên cứu cho thấy người mắc migraine có nguy cơ đột quỵ cao hơn khoảng 2 - 3 lần so với người bình thường, dù mối liên quan này chưa hoàn toàn chặt chẽ.
Điều kiện thời tiết âm u, độ ẩm hoặc nhiệt độ thay đổi cũng có thể tác động đến tâm trạng, làm các cơn đau đầu căng cơ hoặc migraine xuất hiện hoặc nặng hơn.
Bác sĩ cũng lưu ý, một số loại đau đầu thứ phát, đặc biệt là đau đầu mới xảy ra lần đầu tiên, khởi phát đau đột ngột dữ dội có thể là biểu hiện của đột quỵ xuất huyết trong não hoặc xuất huyết khoang dưới nhện. Nếu đau đột ngột như chích điện hoặc như kim châm ở vùng mặt, nguyên nhân thường do đau dây thần kinh tam thoa.
Do đó, người dân cần đi khám sớm nếu có các dấu hiệu đau đầu bất thường, không nên tự chẩn đoán và điều trị tại nhà.
Bác sĩ Duy Khoa khuyên, khi thời tiết hoặc nhiệt độ thay đổi, quan trọng nhất là giữ cơ thể ổn định, hạn chế thay đổi nhiệt độ hoặc môi trường đột ngột vì có thể ảnh hưởng đến nguy cơ đột quỵ, tim mạch.
Cần sinh hoạt và làm việc điều độ, vừa phải. Duy trì tập thể dục đều đặn, nhưng không nên tập vào những lúc thời tiết khắc nghiệt như nắng nóng gay gắt hoặc độ ẩm cao. Theo bác sĩ Khoa, tập thể dục vì lý do sức khỏe chứ không phải “vì thành tích”, nên chọn những lúc an toàn để tập luyện. Bên cạnh đó, nên bổ sung nước và điện giải đầy đủ để tránh mất nước; đồng thời giữ ấm kỹ mỗi khi trời lạnh, đặc biệt ở người lớn tuổi nhằm phòng tránh các biến cố tim mạch không mong muốn.
10 ngày trước nhập viện, người bệnh xuất hiện đi ngoài phân đen và điều trị tại tuyến cơ sở. Sau đó, bệnh diễn biến nhanh với sốt cao liên tục 38-39 độ C, nước tiểu đỏ thẫm, mệt nhiều. Khi chuyển đến Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, bệnh nhân thở nhanh, tụt huyết áp, suy thận cấp, rối loạn ý thức và nhanh chóng rơi vào sốc.
Các bác sĩ phải khẩn trương đặt ống nội khí quản, cho thở máy, lọc máu và hồi sức tích cực. Kết quả thăm khám, xét nghiệm xác định người bệnh bị tan máu và thiếu máu cấp rất nặng, lượng hemobglobin máu 31 g/L (bình thường 120-155 g/L).
Quá trình khai thác bệnh sử, người nhà đưa ra 5 lọ thuốc (2 trắng 3 đỏ nhãn xanh) trên có các chữ tiếng nước ngoài. Đặc biệt trong đó, lọ to nhất có nhãn ghi rõ tên thuốc Phenylbutazone - một hoạt chất đã bị loại bỏ khỏi thuốc dùng cho người tại Việt Nam từ nhiều năm do nguy cơ gây các phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Những lọ thuốc này được bệnh nhân nhờ bạn mua hộ trên mạng để sử dụng mà không qua thăm khám, hay kê đơn từ bác sĩ. Trong khi đó, người bệnh có tiền sử đái tháo đường, hạ huyết áp điều trị không thường xuyên.
Sau một thời gian điều trị, bệnh nhân thoát nguy kịch, hồi phục và được xuất viện.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, cho hay đây là một trong những trường hợp điển hình của việc tự ý sử dụng thuốc không rõ nguồn gốc theo lời truyền miệng. Ông cho biết vì Phenylbutazone có thể gây nhiều biến chứng nặng như tan máu, suy tủy, giảm bạch cầu hạt, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương gan, suy thận và nhiều phản ứng dị ứng nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng. Do đó, tại Việt Nam, Cục Quản lý Dược đã yêu cầu ngừng nhập khẩu nguyên liệu, thành phẩm chứa phenylbutazone và ngừng sản xuất các sản phẩm chứa hoạt chất này.
Tại Mỹ, phenylbutazone đã không còn được phép sử dụng trên người do gây ra nhiều tác dụng có hại. Thuốc cũng bị cấm sử dụng trên động vật cung cấp thịt hoặc sữa cho con người. Ngoài ra, Phenylbutazone cũng đã ngừng sử dụng ở hầu hết các khu vực ở châu Âu.
"Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh mạn tính và sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc. Việc tự ý dùng thuốc không rõ nguồn gốc có thể làm tăng nguy cơ tương tác thuốc và các biến chứng nặng", TS.BS Nguyên nói.
Theo bác sĩ, hiện tượng đi ngoài phân đen ở người bệnh có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa. Trong khi đó, nước tiểu đỏ sẫm không chỉ do chảy máu mà còn có thể là hậu quả của quá trình tan máu cấp, khi hồng cầu bị phá hủy hàng loạt, gây tổn thương thận và dẫn đến sốc.
Trung tâm Chống độc khuyến cáo người dân tuyệt đối không mua thuốc chữa bệnh qua mạng xã hội hoặc theo lời mách bảo của người quen, đặc biệt là những sản phẩm không rõ nguồn gốc, không có số đăng ký lưu hành. Khi có dấu hiệu bệnh, cần đi khám tại các cơ sở y tế hoặc những người hành nghề khám chữa bệnh được các cơ quan có thẩm quyền cấp phép, qua đó sẽ được tư vấn và chỉ định chữa bệnh, bao gồm việc dùng thuốc đúng đắn, an toàn và hiệu quả.
Người dân cũng cần cảnh giác với những quảng cáo như "thuốc gia truyền", "thuốc xách tay", "hết đau sau vài viên", "không tác dụng phụ"... bởi đây là những lời quảng cáo đánh trúng tâm lý muốn khỏi bệnh nhanh. Nếu sau khi dùng thuốc xuất hiện các biểu hiện bất thường cần ngừng ngay thuốc và đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời. Cần mang theo vỏ hộp, viên thuốc, ảnh chụp sản phẩm hoặc thông tin nơi bán để hỗ trợ bác sĩ xác định nguyên nhân nhanh chóng và xử trí kịp thời.
Bệnh viện Bạch Mai từng ghi nhận nhiều trường hợp gặp phản ứng nặng sau khi mua Phenylbutazone trên mạng để điều trị đau khớp. Các biểu hiện được ghi nhận gồm sốt cao, phát ban toàn thân, tổn thương gan, sốc nhiễm khuẩn và những hội chứng dị ứng thuốc nghiêm trọng; đã có trường hợp tử vong.
TS Nguyên cảnh báo thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc mua trên mạng, rỉ tai, truyền miệng không chỉ có nguy cơ chứa hoạt chất bị cấm, độc hại mà còn có thể bị pha trộn nhiều thành phần, sai hàm lượng hoặc không bảo đảm điều kiện sản xuất. Thuốc lưu hành trái phép với các thông tin bị che dấu, gian dối, kết hợp việc tự dùng thuốc và thiếu thông tin về bệnh và chuyên môn của bác sĩ, dẫn tới khi sử dụng sẽ có quá nhiều nguy cơ và yếu tố rất dễ dẫn tới các tác dụng có hại hoặc ngộ độc.
Thậm chí, biểu hiện của bệnh không đỡ hoặc nặng lên lại có thể là các tác dụng có hại hoặc ngộ độc thuốc, khiến cả người bệnh và bác sĩ nhầm lẫn, nghĩ là do bệnh, gây khó khăn cho chẩn đoán và điều trị, dẫn tới bệnh kéo dài không khỏi, nặng lên hoặc tử vong.
Thạc sĩ dinh dưỡng Phạm Hồng Ngọc, Viện Y học Ứng dụng Việt Nam, giải thích bữa trưa đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp năng lượng cho cơ thể vào buổi chiều, ổn định đường huyết và hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa. Nếu ví cơ thể như một chiếc xe và thức ăn là nhiên liệu thì bữa sáng giúp "khởi động", còn bữa trưa là lần tiếp nhiên liệu cần thiết để duy trì hiệu suất. Ăn trưa quá muộn hoặc bỏ bữa dễ khiến cơ thể cạn năng lượng, giảm tập trung và rối loạn kiểm soát cơn đói.
"Thông thường, thời điểm ăn trưa lý tưởng nhất nên diễn ra sau bữa sáng khoảng 4-5 tiếng. Xét theo nhịp sinh học, ăn trưa vào khoảng 11h30-12h30 được xem là phù hợp với đa số người trưởng thành để đạt hiệu quả tối ưu về mặt chuyển hóa", thạc sĩ Ngọc nói.
Vì sao ăn trưa 4-5 tiếng sau bữa sáng là lý tưởng?
Ăn trưa 4-5 tiếng sau bữa sáng phù hợp với chu kỳ chuyển hóa glucose tự nhiên của cơ thể bởi bổ sung năng lượng trước khi lượng đường trong máu giảm, giúp bạn tránh các triệu chứng thiếu năng lượng như uể oải hoặc khó tập trung. Thời điểm này phù hợp với nhịp sinh học của đồng hồ sinh học cơ thể để cân bằng mức năng lượng suốt cả ngày.
Ăn trưa quá sớm, chưa đầy ba tiếng sau bữa sáng, có thể khiến lượng carbohydrate tích tụ và làm giảm mạnh lượng đường trong máu sau đó. Ngược lại, bạn dễ lâm vào trạng thái cáu gắt, đau đầu hoặc ăn quá nhiều vào bữa trưa.
Dựa trên đồng hồ sinh học 24 giờ, cơ thể thường xử lý thức ăn hiệu quả nhất vào đầu ngày. Các chức năng như điều hòa đường huyết, tiêu hóa và hoạt động trao đổi chất đạt đỉnh điểm vào buổi sáng. Bạn nạp phần lớn lượng calo cần thiết hàng ngày vào đầu ngày sẽ tối ưu hóa cách hệ thống cơ thể điều chỉnh năng lượng.
Bạn ăn sáng lúc 7h30 thì nên ăn trưa trong khoảng thời gian 11h30-12h30. Nhìn chung, ăn trưa sớm sẽ cung cấp năng lượng ổn định cho cơ thể trong suốt thời gian tỉnh táo, giúp kiểm soát cân nặng và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Vì quá trình trao đổi chất của cơ thể chậm lại vào buổi tối, bạn nên ăn tối trong khoảng 17-19h, và bữa tối sau bữa trưa khoảng 4 đến 5 giờ.
Điều gì xảy ra khi bạn bỏ bữa trưa hoặc ăn trưa muộn?
Nhịn ăn quá lâu hoặc bỏ bữa trưa có thể khiến cơ thể thiếu glucose, nguồn năng lượng và sự tập trung chính của bạn. Khi lượng glucose giảm, cơ thể khó duy trì động lực, sự tỉnh táo và năng suất. Trì hoãn bữa trưa cũng có thể làm rối loạn nhịp sinh học và cơn đói đến muộn hơn vào buổi tối, bạn sẽ ăn bữa tối quá gần giờ đi ngủ.
Ngoài ra, cơ thể chờ quá lâu giữa các bữa ăn có thể dẫn đến:
- Hạ đường huyết: Mức đường huyết thấp có thể khiến bạn kém tập trung, run rẩy, mệt mỏi hoặc thay đổi tâm trạng.
- Thiếu hụt chất dinh dưỡng: Khoảng thời gian giữa các bữa ăn càng dài thì lượng chất dinh dưỡng thiết yếu cần thiết để hỗ trợ năng lượng, tâm trạng và chức năng não bộ càng ít đi.
- Tiết kiệm năng lượng: Khi nguồn năng lượng cạn kiệt, cơ thể sẽ làm chậm các quá trình để tiết kiệm năng lượng, lâu dài bạn dễ nguy cơ tăng cân.
Các yếu tố có thể ảnh hưởng thời gian ăn trưa lý tưởng
- Kích thước và thành phần bữa sáng: Bữa sáng nhẹ thường khiến bạn nhanh đói. Bữa sáng giàu protein và chất xơ giúp bạn no lâu hơn so với tinh bột đơn giản.
- Mức độ hoạt động: Tập luyện vào buổi sáng làm tăng tốc độ tiêu hao năng lượng và có thể kích hoạt cảm giác đói sớm hơn. Khi bạn tập cardio và sức mạnh cường độ cao, cơ thể cần ăn trưa sớm hơn hoặc ăn nhẹ để phục hồi.
- Sự khác biệt về tiêu hóa và trao đổi chất: Cơ thể mỗi người tiêu hóa thức ăn với tốc độ khác nhau. Điều này có thể khiến bạn cảm thấy đói sớm hơn hoặc muộn hơn so với người khác.
- Bệnh tiểu đường: Những người mắc bệnh tiểu đường hoặc kháng insulin cần khoảng cách ngắn hơn giữa các bữa ăn.
Làm thế nào duy trì khung giờ ăn trưa lý tưởng?
Một vài thói quen đơn giản hàng ngày có thể giúp bạn duy trì thời gian ăn trưa lý tưởng và tránh cảm giác uể oải.
- Lên kế hoạch thời gian ăn uống: Giữ giờ ăn sáng cố định để bạn có thể ăn trưa đều đặn khoảng bốn đến năm tiếng sau đó.
- Xây dựng bữa ăn cân bằng: Bổ sung protein, chất xơ và chất béo lành mạnh vào bữa ăn để duy trì năng lượng cũng như sự tập trung, đồng thời tránh tình trạng mệt mỏi giữa buổi sáng.
- Hãy dùng đồ ăn nhẹ một cách chiến lược: Chọn một món ăn nhẹ nhỏ, tốt cho tim mạch khi bạn cần nạp năng lượng mà không làm mất đi cảm giác thèm ăn.
- Luôn chú ý bổ sung nước: Hãy đảm bảo bạn bổ sung đủ nước. Tình trạng mất nước nhẹ cũng có thể gây cảm giác đói và mệt mỏi.
- Theo dõi thói quen hàng ngày: Điều chỉnh thời gian ăn sáng, ăn nhẹ giữa buổi sáng và ăn trưa nếu bạn thường xuyên cảm thấy mệt mỏi vào giữa buổi chiều.
