Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt hôm qua gây tò mò khi thông báo trên mạng xã hội X rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ “cập nhật thông tin quan trọng” về xung đột Iran trong bài phát biểu giờ vàng trước toàn quốc vào lúc 21h ngày 1/4 (8h ngày 2/4 giờ Hà Nội).
Bà Leavitt không cung cấp thêm thông tin về bài phát biểu của ông Trump, khiến dư luận thế giới càng quan tâm hơn, trong bối cảnh chiến sự Iran sắp bước sang tuần thứ 6. Một số báo Mỹ đưa ra dự đoán rằng ông Trump sẽ thông báo phát động chiến dịch tấn công trên bộ vào Iran, những người khác lại tin rằng Tổng thống sẽ tuyên bố chiến thắng và rút quân.
Nhưng khi xuất hiện trên truyền hình, Tổng thống Mỹ không đưa ra bất cứ thông báo gây chấn động nào như vậy. Ông khẳng định cuộc chiến giữa Mỹ – Israel với Iran đang đi đến hồi kết, dù không nêu lộ trình rút quân rõ ràng và cảnh báo sẽ tiếp tục chiến dịch tấn công để đưa nước này “về thời đồ đá”, lời đe dọa mà ông cũng đã đưa ra một ngày trước đó.
Tổng thống mô tả chiến dịch tấn công Iran là một “thành công vang dội”, đồng thời trấn an những người Mỹ đang lo ngại về cuộc chiến, kêu gọi họ nhìn nhận cuộc xung đột một cách khách quan hơn.
Tổng thống liệt kê thời gian tham chiến của Mỹ trong các cuộc xung đột trước đây nhằm nhắc nhở người dân rằng chiến dịch tấn công Iran mới chỉ bước sang tháng thứ hai. Tuy nhiên, tương tự những gì đã thể hiện trong hơn một tháng qua, ông Trump một lần nữa đưa ra các thông tin mơ hồ và mâu thuẫn, đan xen nỗ lực ngoại giao với lời đe dọa leo thang tấn công Iran.
“Chúng ta sẽ giáng những đòn cực mạnh trong hai đến ba tuần tới”, ông nói trong bài phát biểu dài 19 phút. “Nếu không có thỏa thuận nào đạt được, chúng ta sẽ tấn công đồng loạt và thích đáng vào tất cả nhà máy phát điện của họ”.
Tổng thống Trump yêu cầu Iran đàm phán để kết thúc chiến sự, chỉ một ngày sau khi gợi ý với các phóng viên tại Nhà Trắng rằng ông không cần Iran đạt được thỏa thuận để chấm dứt xung đột.
Ông coi việc mở lại eo biển Hormuz, tuyến đường vận tải dầu mỏ quan trọng đối với toàn cầu, là vấn đề của các quốc gia khác, không phải Mỹ. Nhưng trước đó, Tổng thống Mỹ viết trên mạng xã hội rằng sẽ không đồng ý với bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào trừ khi eo biển này được thông suốt. Iran đã chặn các chuyến tàu chở dầu qua đây, khiến giá dầu và khí đốt tự nhiên toàn cầu tăng vọt.
“Chúng tôi sẽ hỗ trợ, nhưng các quốc gia khác nên chủ động bảo vệ nguồn dầu mà họ đang phụ thuộc nặng nề”, ông Trump nói.
Tổng thống Mỹ thông báo rằng năng lực khai hỏa tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran đã bị “hạn chế đáng kể” sau hơn một tháng chiến sự. Đây là thông điệp mà Tổng thống từng nhiều lần nhắc đến. Tuy nhiên, thực tế cho thấy Iran vẫn còn một lượng lớn vũ khí trong kho dự trữ và vẫn tiếp tục tập kích Israel ngay sau bài phát biểu của ông Trump.
Theo giới chuyên gia, “cập nhật quan trọng” của Tổng thống Trump về cuộc chiến tại Iran gây thất vọng vì nó giống như một nỗ lực quảng bá muộn màng nhằm lôi kéo sự ủng hộ từ cử tri Mỹ, khi cuộc chiến bắt đầu vượt khỏi khung thời gian 4-5 tuần mà ông vạch ra từ đầu chiến sự.
Phát biểu giờ vàng này không đưa ra bất kỳ câu trả lời mới nào cho vấn đề cử tri Mỹ quan tâm nhất lúc này: Khi nào cuộc chiến sẽ kết thúc. Tổng thống cũng không nêu rõ mục tiêu cuối cùng ông hướng tới khi phát động chiến dịch, như liệu ông có kế hoạch đưa bộ binh vào để tịch thu số uranium làm giàu hay làm suy yếu khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Iran hay không.
Tổng thống không cung cấp thêm bất kỳ dấu hiệu lạc quan mới nào về tiến trình đàm phán ngoại giao với Iran mà trước đó ông từng khẳng định là đang có tiến triển. Trái lại, việc ông lặp lại lời đe dọa tấn công các nhà máy điện Iran có nguy cơ mở rộng hơn nữa cuộc chiến mà ông vừa thuyết phục công chúng Mỹ ủng hộ.
Theo CNN, các quan chức Nhà Trắng cho biết họ hài lòng với cách Tổng thống Trump truyền tải bài phát biểu khi ông đã thực hiện đúng những mục tiêu mà họ đề ra: Nêu những lý do để Mỹ phát động cuộc chiến và thành công của các hoạt động quân sự đến nay, đồng thời trấn an người dân Mỹ rằng cuộc xung đột đang tiến gần đến hồi kết.
Mặt khác, Tổng thống còn bám sát kịch bản, duy trì bài phát biểu gói gọn trong 20 phút như kế hoạch, dù nội dung không có cập nhật mới nào cho những người đã theo dõi sát sao cuộc xung đột suốt hơn một tháng qua.
Họ hy vọng cách Tổng thống phát biểu, với mức độ trang trọng của một thông điệp quốc gia, sẽ thuyết phục được nhiều người Mỹ tin tưởng ông vào thời điểm mà các cuộc thăm dò liên tục cho thấy công chúng đang dần cạn kiệt kiên nhẫn.
Một số thành viên đảng Dân chủ, trong đó có thượng nghị sĩ Chris Coons, đã bày tỏ không hài lòng về bài phát biểu. “Không có kế hoạch rõ ràng, nội dung lan man, thiếu căn cứ và không nghiêm túc”, ông viết.
Giới phân tích cho rằng khả năng bài phát biểu của Tổng thống Trump có thể buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán là rất thấp, bởi những gì ông nói không có gì mới đối với họ.
Do đó, giới lãnh đạo Iran có lẽ sẽ tiếp tục duy trì thông điệp cứng rắn giống như trước đây, tập trung vào phòng thủ quân sự và đáp trả, đồng thời tiếp tục tuyên bố không có cuộc đàm phán nào với Mỹ, bởi thực tế, nội dung bài phát biểu từ Tổng thống Trump không đủ sức khiến họ thay đổi lập trường đối với cuộc chiến.
Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy, trụ sở tại Washington, nhận định những gì Tổng thống Trump đưa ra “về cơ bản là bản tổng hợp tất cả những bài viết ông đã đăng trên mạng xã hội trong 30 ngày qua, gần như theo trình tự thời gian”.
“Nhưng chính vì bài phát biểu này dường như không có gì mới, nó đã để lộ ra rằng ông ấy thực sự không có một kế hoạch nào đối với cuộc xung đột”, Parsi cho hay.
Seth Moulton, cựu binh thủy quân lục chiến Mỹ, hạ nghị sĩ đảng Dân chủ, đánh giá cách tiếp cận “mơ hồ” của Tổng thống Trump đối với Iran đã đẩy quân đội nước này vào tình thế “nguy hiểm” mà vẫn không đạt được các mục tiêu đã đề ra.
“Bài phát biểu của Tổng thống Trump khá tệ, cho thấy ông ấy mất phương hướng đến nhường nào”, Moulton nhận xét.
Nhưng các thành viên Cộng hòa lại ca ngợi diễn văn của ông Trump. “Tài lãnh đạo của Tổng thống, cùng với lòng dũng cảm của những người lính Mỹ, là lý do giúp chúng ta có được giấc ngủ an toàn hơn mỗi đêm”, thượng nghị sĩ Cộng hòa Lindsey Graham viết trên X.
Tuy nhiên, đằng sau lập luận này lại đặt ra câu hỏi: Liệu Mỹ thực sự đang "thiệt" khi là thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), hay những lợi ích của liên minh này nằm ở những tầng sâu và khó nhìn thấy hơn là những cái gật đầu bề nổi?
Có một điều không thể phủ nhận được rằng Mỹ là quốc gia đóng góp nhiều nhất cho NATO. Theo Hãng tin Reuters, Washington chi khoảng 750 triệu USD mỗi năm để duy trì hoạt động của liên minh, cùng với khoảng 4 tỉ USD cho các sáng kiến răn đe tại châu Âu.
Ngoài ra, Mỹ còn duy trì lực lượng quân sự thường trực tại nhiều nước như Đức, Anh hay Ý - mạng lưới hiện diện toàn cầu đầy tốn kém, trong bối cảnh Washington ngày càng chịu áp lực phân bổ nguồn lực giữa nhiều mặt trận và khu vực.
Chính những con số này đã trở thành cái cớ để ông Trump lập luận NATO là một thỏa thuận bất cân xứng, nơi Mỹ phải "trả nhiều hơn" so với các đồng minh châu Âu giàu có.
Quan điểm này đặc biệt có sức nặng trong bối cảnh chính quyền của ông theo đuổi chính sách "Nước Mỹ trên hết", ưu tiên giảm gánh nặng tài chính và yêu cầu đồng minh chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn.
Tuy nhiên, cách nhìn này bị giới chuyên gia cho là quá đơn giản. NATO không chỉ là một khoản chi tiêu, mà còn là một "cơ chế bảo hiểm chiến lược" cho Mỹ. Từ sau Thế chiến 2, Washington đã xác định rằng sự ổn định của châu Âu là điều kiện tiên quyết cho an ninh và thịnh vượng của chính mình.
Một châu Âu bất ổn - hoặc rơi vào tay một thế lực thù địch - đồng nghĩa với các lợi ích kinh tế và an ninh của Mỹ sẽ bị đe dọa và để lại những tổn hại trực tiếp.
Thực tế cho thấy châu Âu vẫn là một trong những đối tác kinh tế quan trọng nhất của Mỹ. Chỉ riêng năm 2024, Mỹ đã xuất khẩu gần 295 tỉ USD dịch vụ và 414 tỉ USD hàng hóa sang Liên minh châu Âu - tổng giá trị tương đương khoảng 80% ngân sách quốc phòng của nước này trong thời điểm đó.
NATO, với vai trò duy trì ổn định và ngăn chặn xung đột tại châu Âu, chính là nền tảng giúp mối quan hệ kinh tế này vận hành trơn tru.
Không chỉ vậy, liên minh còn giúp Mỹ tránh một kịch bản nguy hiểm hơn: các đồng minh phát triển vũ khí hạt nhân riêng. Khi được bảo đảm an ninh bởi NATO, phần lớn các nước châu Âu không cần xây dựng kho vũ khí hạt nhân, qua đó hạn chế nguy cơ một cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn.
Ở góc độ này, NATO không chỉ là "chi phí", mà còn là một khoản đầu tư dài hạn nhằm duy trì trật tự quốc tế có lợi cho Mỹ.
Một trong những lý do khiến lập luận của ông Trump gây tranh cãi là bởi nhiều lợi ích của NATO không dễ đo đếm.
Những lợi ích đó khó nhận thấy vì chúng liên quan đến những điều đã không xảy ra kể từ khi NATO tồn tại: không có chiến tranh quy mô lớn tại châu Âu, không có sự bành trướng quân sự không kiểm soát, và không có sự sụp đổ của hệ thống đồng minh xuyên Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, NATO cũng mang lại những lợi ích rất cụ thể. Thông qua liên minh, Mỹ được tiếp cận một mạng lưới căn cứ quân sự trải dài từ châu Âu sang Trung Đông, châu Phi và Trung Á - điều cho phép Washington triển khai sức mạnh nhanh chóng trên toàn cầu. Gần đây nhất, Mỹ đã sử dụng căn cứ RAF Fairford tại Anh để hỗ trợ cho chiến sự tại Iran.
Các đồng minh NATO cũng thường xuyên đóng góp năng lực cho các chiến dịch quân sự của Mỹ, hoặc đảm nhận những nhiệm vụ mà nếu không có họ, Mỹ sẽ phải tự thực hiện. Hàng chục nghìn binh sĩ NATO tham chiến tại Afghanistan, hay lực lượng hải quân NATO tham gia tuần tra Đại Tây Dương, giúp duy trì dòng chảy thương mại.
Ngoài ra, NATO còn cung cấp một khuôn khổ hợp tác thống nhất và bền vững. Mỹ không cần phải liên tục đàm phán lại các thỏa thuận quốc phòng với từng nước trong khối. Thay vào đó, tất cả thành viên cùng đầu tư vào trang thiết bị và năng lực có thể tích hợp vào một kế hoạch tác chiến chung.
Ở cấp độ chính trị, NATO đóng vai trò như một "liên minh sẵn có" cho ngoại giao Mỹ. Các nước có chung cam kết quốc phòng thường cũng có lập trường tương đồng về chính sách đối ngoại, giúp Washington dễ dàng huy động sự ủng hộ khi cần thiết.
Trong bối cảnh đó, việc rút khỏi NATO không chỉ là quyết định chính trị, mà còn đặt cho Mỹ bài toán pháp lý phức tạp.
Theo tạp chí TIME, Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng năm 2024 của Mỹ yêu cầu Tổng thống phải có sự ủng hộ của 2/3 Thượng viện hoặc một đạo luật của Quốc hội nếu muốn rút khỏi liên minh.
Dù vẫn tồn tại những "kẽ hở" mà ông Trump có thể tìm cách khai thác - chẳng hạn viện dẫn quyền lực của Tổng thống trong chính sách đối ngoại - song các chuyên gia cho rằng điều này có thể dẫn đến một cuộc đối đầu hiến pháp giữa Nhà Trắng và Quốc hội.
Ngay cả khi vượt qua được rào cản pháp lý, hệ quả chiến lược của việc rút lui vẫn là điều đáng lo ngại, nơi Mỹ sẽ mất nhiều hơn được. Chỉ riêng việc đặt câu hỏi về cam kết của Mỹ với NATO cũng đã làm suy yếu lòng tin, lung lay kế hoạch an ninh của châu Âu và có thể khuyến khích các đối thủ hành động quyết đoán hơn.
"Khả năng phòng thủ tên lửa của chúng tôi phụ thuộc vào bạn bè và đối tác trên khắp thế giới. Còn về năng lực đánh chặn tên lửa đạn đạo, chúng tôi phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ", Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky viết trong bức thư được báo Kyiv Independent công bố hôm nay.
Ông Zelensky khẳng định hệ thống phòng không Patriot do Mỹ sản xuất vẫn là phương pháp hiệu quả nhất để đối phó mọi loại tên lửa đạn đạo Nga. "Ở trong tay Ukraine, tổ hợp Patriot đã chứng minh điều vô cùng quan trọng là phần lớn tên lửa Nga có thể bị đánh chặn", bức thư có đoạn.
Tổng thống Zelensky kêu gọi người đồng cấp Trump và quốc hội Mỹ hỗ trợ để Ukraine nhận được tên lửa PAC-3 hiện đại nhất của Patriot và các hệ thống khác, gọi đây là "công cụ sống còn" để chống lại những cuộc tập kích từ Nga.
Tổng thống Zelensky sau đó xác nhận đã "chuẩn bị bức thư đặc biệt" dành cho Tổng thống Donald Trump và quốc hội Mỹ, thêm rằng văn bản được chuyển đến các cơ quan ở Washington hôm 26/5.
Ông cho rằng lãnh đạo một nước gửi thư cho cả Tổng thống và quốc hội Mỹ cùng lúc là điều hiếm gặp, nhấn mạnh tình hình hiện tại đòi hỏi "hành động nhanh chóng và hiệu quả". "Điều quan trọng là Mỹ nghe thấy Ukraine. Tăng cường năng lực phòng vệ trước tên lửa đạn đạo sẽ giúp chúng ta sớm có thể phát huy hiệu quả nỗ lực ngoại giao", Tổng thống Zelensky cho hay.
Dmytro Lytvyn, cố vấn truyền thông của Tổng thống Ukraine, trước đó cho biết "bức thư khẩn" của ông Zelensky đã đề cập tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng thiết bị phòng không tại Ukraine.
Bức thư cũng thể hiện mối lo ngại ngày càng tăng của Kiev về khó khăn trong tiếp nhận vũ khí thông qua chương trình Danh sách Yêu cầu Ưu tiên của Ukraine (PURL), trong đó các quốc gia thành viên NATO tài trợ tiền để nước này mua khí tài từ Mỹ.
"Tốc độ chuyển giao thông qua chương trình PURL hiện không còn theo kịp mối đe dọa thực tế mà chúng tôi phải đối mặt. Chúng tôi đề nghị sự giúp đỡ của quý vị để bảo vệ bầu trời Ukraine khỏi tên lửa Nga", bức thư có đoạn viết.
Giới chức Mỹ chưa đưa ra bình luận.
Thông tin được công bố giữa lúc Nga đẩy mạnh các cuộc tập kích quy mô lớn nhằm vào Ukraine, đồng thời công khai đe dọa thực hiện đợt tấn công tầm xa nhằm vào thủ đô Kiev, với mục tiêu là "các trung tâm ra quyết định".
Ukraine đang gặp thách thức trong nỗ lực đối phó những đòn không kích của Nga, do nguồn cung tên lửa Patriot và các hệ thống phòng không phương Tây rất hạn chế. "Phòng thủ trước tên lửa đạn đạo là điều rất khó khăn", một nguồn tin am hiểu vấn đề nói với Kyiv Independent.
Đại tá Yuri Ignat, thư ký báo chí Bộ tư lệnh không quân Ukraine, hôm 25/5 thừa nhận nước này đang thiếu hụt nghiêm trọng "tên lửa phòng không nói chung". Hình ảnh được ông chia sẻ với truyền thông Ukraine cho thấy một bệ Patriot trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu chỉ với 2 quả đạn, trong khi 6 ống phóng còn lại đã trống rỗng.
"Nga biết rất rõ chúng ta còn bao nhiêu đạn, dù không thể rõ tình trạng ở từng tỉnh. Họ nắm rất rõ thông tin về số lượng vũ khí mà phương Tây cung cấp", đại tá Ignat nói.
