Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt hôm qua gây tò mò khi thông báo trên mạng xã hội X rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ “cập nhật thông tin quan trọng” về xung đột Iran trong bài phát biểu giờ vàng trước toàn quốc vào lúc 21h ngày 1/4 (8h ngày 2/4 giờ Hà Nội).
Bà Leavitt không cung cấp thêm thông tin về bài phát biểu của ông Trump, khiến dư luận thế giới càng quan tâm hơn, trong bối cảnh chiến sự Iran sắp bước sang tuần thứ 6. Một số báo Mỹ đưa ra dự đoán rằng ông Trump sẽ thông báo phát động chiến dịch tấn công trên bộ vào Iran, những người khác lại tin rằng Tổng thống sẽ tuyên bố chiến thắng và rút quân.
Nhưng khi xuất hiện trên truyền hình, Tổng thống Mỹ không đưa ra bất cứ thông báo gây chấn động nào như vậy. Ông khẳng định cuộc chiến giữa Mỹ – Israel với Iran đang đi đến hồi kết, dù không nêu lộ trình rút quân rõ ràng và cảnh báo sẽ tiếp tục chiến dịch tấn công để đưa nước này “về thời đồ đá”, lời đe dọa mà ông cũng đã đưa ra một ngày trước đó.
Tổng thống mô tả chiến dịch tấn công Iran là một “thành công vang dội”, đồng thời trấn an những người Mỹ đang lo ngại về cuộc chiến, kêu gọi họ nhìn nhận cuộc xung đột một cách khách quan hơn.
Tổng thống liệt kê thời gian tham chiến của Mỹ trong các cuộc xung đột trước đây nhằm nhắc nhở người dân rằng chiến dịch tấn công Iran mới chỉ bước sang tháng thứ hai. Tuy nhiên, tương tự những gì đã thể hiện trong hơn một tháng qua, ông Trump một lần nữa đưa ra các thông tin mơ hồ và mâu thuẫn, đan xen nỗ lực ngoại giao với lời đe dọa leo thang tấn công Iran.
“Chúng ta sẽ giáng những đòn cực mạnh trong hai đến ba tuần tới”, ông nói trong bài phát biểu dài 19 phút. “Nếu không có thỏa thuận nào đạt được, chúng ta sẽ tấn công đồng loạt và thích đáng vào tất cả nhà máy phát điện của họ”.
Tổng thống Trump yêu cầu Iran đàm phán để kết thúc chiến sự, chỉ một ngày sau khi gợi ý với các phóng viên tại Nhà Trắng rằng ông không cần Iran đạt được thỏa thuận để chấm dứt xung đột.
Ông coi việc mở lại eo biển Hormuz, tuyến đường vận tải dầu mỏ quan trọng đối với toàn cầu, là vấn đề của các quốc gia khác, không phải Mỹ. Nhưng trước đó, Tổng thống Mỹ viết trên mạng xã hội rằng sẽ không đồng ý với bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào trừ khi eo biển này được thông suốt. Iran đã chặn các chuyến tàu chở dầu qua đây, khiến giá dầu và khí đốt tự nhiên toàn cầu tăng vọt.
“Chúng tôi sẽ hỗ trợ, nhưng các quốc gia khác nên chủ động bảo vệ nguồn dầu mà họ đang phụ thuộc nặng nề”, ông Trump nói.
Tổng thống Mỹ thông báo rằng năng lực khai hỏa tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran đã bị “hạn chế đáng kể” sau hơn một tháng chiến sự. Đây là thông điệp mà Tổng thống từng nhiều lần nhắc đến. Tuy nhiên, thực tế cho thấy Iran vẫn còn một lượng lớn vũ khí trong kho dự trữ và vẫn tiếp tục tập kích Israel ngay sau bài phát biểu của ông Trump.
Theo giới chuyên gia, “cập nhật quan trọng” của Tổng thống Trump về cuộc chiến tại Iran gây thất vọng vì nó giống như một nỗ lực quảng bá muộn màng nhằm lôi kéo sự ủng hộ từ cử tri Mỹ, khi cuộc chiến bắt đầu vượt khỏi khung thời gian 4-5 tuần mà ông vạch ra từ đầu chiến sự.
Phát biểu giờ vàng này không đưa ra bất kỳ câu trả lời mới nào cho vấn đề cử tri Mỹ quan tâm nhất lúc này: Khi nào cuộc chiến sẽ kết thúc. Tổng thống cũng không nêu rõ mục tiêu cuối cùng ông hướng tới khi phát động chiến dịch, như liệu ông có kế hoạch đưa bộ binh vào để tịch thu số uranium làm giàu hay làm suy yếu khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Iran hay không.
Tổng thống không cung cấp thêm bất kỳ dấu hiệu lạc quan mới nào về tiến trình đàm phán ngoại giao với Iran mà trước đó ông từng khẳng định là đang có tiến triển. Trái lại, việc ông lặp lại lời đe dọa tấn công các nhà máy điện Iran có nguy cơ mở rộng hơn nữa cuộc chiến mà ông vừa thuyết phục công chúng Mỹ ủng hộ.
Theo CNN, các quan chức Nhà Trắng cho biết họ hài lòng với cách Tổng thống Trump truyền tải bài phát biểu khi ông đã thực hiện đúng những mục tiêu mà họ đề ra: Nêu những lý do để Mỹ phát động cuộc chiến và thành công của các hoạt động quân sự đến nay, đồng thời trấn an người dân Mỹ rằng cuộc xung đột đang tiến gần đến hồi kết.
Mặt khác, Tổng thống còn bám sát kịch bản, duy trì bài phát biểu gói gọn trong 20 phút như kế hoạch, dù nội dung không có cập nhật mới nào cho những người đã theo dõi sát sao cuộc xung đột suốt hơn một tháng qua.
Họ hy vọng cách Tổng thống phát biểu, với mức độ trang trọng của một thông điệp quốc gia, sẽ thuyết phục được nhiều người Mỹ tin tưởng ông vào thời điểm mà các cuộc thăm dò liên tục cho thấy công chúng đang dần cạn kiệt kiên nhẫn.
Một số thành viên đảng Dân chủ, trong đó có thượng nghị sĩ Chris Coons, đã bày tỏ không hài lòng về bài phát biểu. “Không có kế hoạch rõ ràng, nội dung lan man, thiếu căn cứ và không nghiêm túc”, ông viết.
Giới phân tích cho rằng khả năng bài phát biểu của Tổng thống Trump có thể buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán là rất thấp, bởi những gì ông nói không có gì mới đối với họ.
Do đó, giới lãnh đạo Iran có lẽ sẽ tiếp tục duy trì thông điệp cứng rắn giống như trước đây, tập trung vào phòng thủ quân sự và đáp trả, đồng thời tiếp tục tuyên bố không có cuộc đàm phán nào với Mỹ, bởi thực tế, nội dung bài phát biểu từ Tổng thống Trump không đủ sức khiến họ thay đổi lập trường đối với cuộc chiến.
Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy, trụ sở tại Washington, nhận định những gì Tổng thống Trump đưa ra “về cơ bản là bản tổng hợp tất cả những bài viết ông đã đăng trên mạng xã hội trong 30 ngày qua, gần như theo trình tự thời gian”.
“Nhưng chính vì bài phát biểu này dường như không có gì mới, nó đã để lộ ra rằng ông ấy thực sự không có một kế hoạch nào đối với cuộc xung đột”, Parsi cho hay.
Seth Moulton, cựu binh thủy quân lục chiến Mỹ, hạ nghị sĩ đảng Dân chủ, đánh giá cách tiếp cận “mơ hồ” của Tổng thống Trump đối với Iran đã đẩy quân đội nước này vào tình thế “nguy hiểm” mà vẫn không đạt được các mục tiêu đã đề ra.
“Bài phát biểu của Tổng thống Trump khá tệ, cho thấy ông ấy mất phương hướng đến nhường nào”, Moulton nhận xét.
Nhưng các thành viên Cộng hòa lại ca ngợi diễn văn của ông Trump. “Tài lãnh đạo của Tổng thống, cùng với lòng dũng cảm của những người lính Mỹ, là lý do giúp chúng ta có được giấc ngủ an toàn hơn mỗi đêm”, thượng nghị sĩ Cộng hòa Lindsey Graham viết trên X.
Hôm qua 2.6, Đài NBC dẫn thông báo từ lực lượng Hezbollah (ở Li Băng) rằng Lực lượng phòng vệ Israel (IDF) cùng ngày tiếp tục phát động các cuộc tấn công gây chết người ở Li Băng. Trước đó, Tel Aviv cũng đã cáo buộc Hezbollah phát động các cuộc tấn công nhằm vào phía Israel. Lực lượng Hezbollah cũng đã nhận trách nhiệm về một số cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu của Israel ở miền nam Li Băng vào tối 1.6.
Việc tấn công "ăn miếng trả miếng" giữa IDF và Hezbollah vẫn xảy ra sau khi đại diện Li Băng thông báo hai phía đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn. Qua đó, Li Băng kêu gọi Tel Aviv kiềm chế các cuộc tấn công vào thủ đô Beirut (Li Băng) và các vùng ngoại ô do Hezbollah kiểm soát, đồng thời Hezbollah ngừng tập kích Israel.
Trước đó, viết trên mạng xã hội Truth Social vào tối 1.6 (theo giờ VN), Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo vừa có cuộc gọi cho Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và nhận được sự đồng ý ngừng bắn với Hezbollah. Theo ông Trump, thông qua các trung gian thì Hezbollah cũng đã cam kết không tấn công Israel.
Tuy nhiên, theo tờ The Times of Israel, Tổng thống Trump đã gây sức ép khi gọi điện cho Thủ tướng Netanyahu để giải quyết vấn đề trên. Trong cuộc gọi, Tổng thống Trump được cho là đã lớn tiếng chỉ trích Thủ tướng Netanyahu "điên rồ", đồng thời cho rằng chính ông Netanyahu đã khiến "mọi người đều ghét Israel".
Cũng theo đó, Tổng thống Trump còn nhắc nhở rằng nhờ ông hỗ trợ mà Thủ tướng Netanyahu không phải nhận án tù vì các cáo buộc tham nhũng. Thực tế, Tổng thống Trump nhiều lần công khai khẳng định đã đề nghị Tổng thống Israel Isaac Herzog ân xá cho Thủ tướng Netanyahu liên quan các vụ án tham nhũng.
Thực tế, Thủ tướng Netanyahu đang chịu áp lực ngày càng tăng trong việc leo thang xung đột ở Li Băng khi tên lửa của Hezbollah đã tiến sâu hơn vào Israel. Nghị sĩ đối lập Avigdor Liberman ngày 1.6 tuyên bố Israel từ lâu lẽ ra nên ném bom Dahiyeh - vùng phụ cận phía nam thủ đô Beirut của Li Băng và được cho là tập trung nhiều cơ sở của Hezbollah.
Kể từ khi lệnh ngừng bắn với Iran có hiệu lực vào tháng 4, Mỹ phần lớn đã cấm Israel tấn công Beirut. Thay vào đó, IDF tấn công vào miền nam Li Băng và gần đây là thung lũng Beqaa. Trong thời gian ngừng bắn, Israel chỉ tấn công Beirut hai lần nhằm vào các chỉ huy cấp cao của Hezbollah. Trong bối cảnh đó, Thủ tướng Netanyahu ngày 1.6 tuyên bố không chấp nhận kịch bản mà "trong đó Hezbollah tấn công các thành phố và công dân của chúng tôi, và trụ sở khủng bố của họ ở Beirut, ở Dahiyeh, vẫn nằm ngoài ranh giới".
Tuy nhiên, nếu Israel và Hezbollah vẫn tiếp tục "ăn miếng trả miếng" thì sẽ cản trở quá trình đàm phán giữa Mỹ với Iran. Bởi phía Tehran đặt ra điều khoản trong thỏa thuận với Washington sẽ bao gồm cả việc ngừng bắn giữa Israel với Hezbollah và lực lượng Hamas (ở Dải Gaza).
Trong khi đó, Tổng thống Trump ngày 1.6 tiết lộ thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz và gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran có thể đạt được "trong tuần tới". Nhưng Thỏa thuận giữa Mỹ và Iran nhiều khả năng sẽ gây khó cho sự nghiệp chính trị của Thủ tướng Netanyahu. Một số thông tin rò rỉ cho thấy thỏa thuận này có thể bao gồm các điều khoản như mở lại eo biển Hormuz, dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ, giải phóng các tài sản bị đóng băng của Tehran (thông qua Qatar), và gia hạn lệnh ngừng bắn, đồng thời trì hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân. Đặc biệt, thỏa thuận dường như không có điều khoản giải tán các lực lượng ủy nhiệm của Tehran ở khu vực, không có hạn chế nào đối với chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, không có lệnh cấm vĩnh viễn việc làm giàu uranium, không có việc tiếp quản kho dự trữ uranium được làm giàu cao, không đặt điều kiện về người được lựa chọn đứng đầu Iran, không có sự thay đổi chế độ.
Trong phân tích gửi đến Thanh Niên, TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và là Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, cho rằng những điều khoản như thế là điều khó chấp nhận với ông Netanyahu vì tình hình cuộc chiến Iran hiện đang khiến dư luận Israel thất vọng.
"Khi một thỏa thuận giữa Nhà Trắng với Tehran không chỉ giữ nguyên vẹn chế độ Iran mà còn giúp chính quyền nước này củng cố sức mạnh về địa chính trị sẽ làm suy yếu lập luận của Thủ tướng Netanyahu trước cử tri rằng chỉ ông mới có thể đánh bại mối đe dọa từ Iran, hợp tác hiệu quả với Tổng thống Trump và giữ an toàn cho Israel", TS Bremmer đặt vấn đề.
Cũng theo TS Bremmer, dù sự ủng hộ trong nước đối với cuộc chiến trên nhiều mặt trận vẫn còn cao do hầu hết người dân Israel xem Tehran và các lực lượng ủy nhiệm Iran là mối đe dọa đối với nhà nước Do Thái, nhưng phần lớn người dân mệt mỏi với các vụ bê bối tham nhũng của Thủ tướng Netanyahu và nhiều vấn đề đối nội khác.
Trong khi đó, cuộc bầu cử Quốc hội nước này lại đang đến gần, dự kiến diễn ra vào tháng 10 tới, đóng vai trò quyết định trong việc ông Netanyahu có tiếp tục cầm quyền hay không. Thế nhưng, liên minh cầm quyền của Thủ tướng Netanyahu đang thiếu đáng kể so với 61 ghế cần thiết để duy trì đa số tại quốc hội. Các cuộc thăm dò mới nhất cho thấy khối đối lập Israel đang bám sát phe của ông Netanyahu.
Vì thế, quyền lợi chính trị giữa Thủ tướng Netanyahu và Tổng thống Trump đang ngày càng chia rẽ sâu sắc.
Theo Hãng tin AP, công ty dữ liệu hàng hải Lloyd's List Intelligence ngày 7-5 cho biết Iran đã thành lập cơ quan mới mang tên "Cơ quan Quản lý eo biển Vịnh Ba Tư", và tự định vị là đơn vị hợp pháp duy nhất có quyền cấp phép cho tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.
Lloyd's nói cơ quan này đã gửi cho họ một mẫu đơn đăng ký dành cho các tàu muốn được phép lưu thông qua khu vực.
Iran trên thực tế đã đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến đường huyết mạch vận chuyển dầu mỏ, khí đốt, phân bón và các sản phẩm dầu khí khác - trong bối cảnh Mỹ đang phong tỏa các cảng của Iran.
Cơ quan mới này của Iran được cho là chính thức hóa một "hành lang kiểm duyệt" vốn đã tồn tại nhưng chưa rõ ràng, đưa tàu đi qua vùng biển phía bắc của eo biển gần bờ biển Iran.
Tehran kiểm soát việc tàu nào được phép đi qua, đồng thời áp thuế với một số tàu hàng.
Động thái trên làm dấy lên lo ngại về tự do hàng hải quốc tế khi hàng trăm tàu thương mại hiện mắc kẹt trong vịnh Ba Tư, khiến giá nhiên liệu toàn cầu tăng mạnh và gây áp lực lên kinh tế thế giới.
Các chuyên gia luật hàng hải cho rằng việc Iran yêu cầu kiểm duyệt hoặc đánh thuế tàu thuyền là vi phạm Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, vốn quy định các quốc gia phải bảo đảm quyền đi lại hòa bình qua lãnh hải.
Trong khi đó, Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh đang thúc đẩy Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua nghị quyết lên án việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz và đe dọa áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt.
Về phía Iran, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmail Baghaei cho biết Tehran đang xem xét các đề xuất mới từ Mỹ, thông qua vai trò trung gian của Pakistan, nhằm chấm dứt cuộc chiến hiện nay, nhưng chưa đưa ra phản hồi chính thức.
Gần đây, Washington và Tehran đã trao đổi các đề xuất hòa bình trong nỗ lực chấm dứt cuộc xung đột do Mỹ và Israel phát động vào ngày 28.2. Hiện tại, các bên vẫn duy trì tình trạng ngừng bắn.
"Như chúng tôi đã thông báo hôm qua, những lo ngại của chúng tôi đã được truyền đạt đến phía Mỹ", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baqaei cho biết trong cuộc họp báo ngày 18.5, đồng thời nói thêm rằng các cuộc trao đổi "vẫn đang tiếp diễn thông qua nước trung gian hòa giải Pakistan", theo AFP.
Ông Baqaei bảo vệ các yêu cầu của Iran, bao gồm việc hoàn trả các tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài và dỡ bỏ các lệnh cấm vận lâu dài. "Những điểm được nêu ra là những yêu cầu đã được nhóm đàm phán Iran kiên quyết bảo vệ trong mọi vòng đàm phán", ông nói.
Người phát ngôn cũng nhấn mạnh điều kiện là Mỹ phải trả tiền bồi thường chiến sự, mô tả cuộc xung đột là "bất hợp pháp và vô căn cứ".
Về khả năng chiến sự tái bùng phát, ông Baqaei nói rằng Iran "đã hoàn toàn sẵn sàng cho mọi tình huống".
Hôm 17.5, hãng thông tấn Fars của Iran cho biết Washington đã đưa ra một danh sách 5 điểm, trong đó bao gồm yêu cầu Iran chỉ giữ lại một địa điểm hạt nhân đang hoạt động và chuyển giao kho dự trữ uranium được làm giàu cao cho Mỹ.
Theo Fars, Mỹ đã từ chối trả dù chỉ là 25% tài sản bị đóng băng của Iran cũng như bất kỳ khoản bồi thường nào cho thiệt hại xung đột.
Trong khi đó, hãng thông tấn Mehr chỉ trích Mỹ không đưa ra bất kỳ nhượng bộ cụ thể nào nhưng lại muốn đạt được những nhượng bộ mà họ đã không đạt được thông qua chiến sự. "Điều này sẽ dẫn đến bế tắc trong các cuộc đàm phán", Mehr nhận xét.
Tuần trước, Iran đã kêu gọi chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả chiến dịch của Israel ở Lebanon, cũng như chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran kể từ ngày 13.4. Tehran cũng kêu gọi dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran và thả các tài sản bị đóng băng ở nước ngoài.
Trong một diễn biến liên quan, hãng thông tấn Tasnim ngày 18.5 dẫn lời một nguồn tin giấu tên thân cận với nhóm đàm phán của Iran cho biết người Mỹ đã đồng ý miễn trừ các lệnh trừng phạt dầu mỏ của Iran trong thời gian hai bên đàm phán. Hãng thông tấn cho rằng quyết định này trái ngược hoàn toàn với quan điểm trước đó của Mỹ.
Nguồn tin lưu ý rằng Iran nhấn mạnh yêu cầu dỡ bỏ toàn bộ lệnh cấm vận trong khi Mỹ chỉ sẵn sàng tạm hoãn các lệnh cấm vận do Bộ Tài chính Mỹ ban hành, trừ khi đạt thỏa thuận cuối cùng.
