Chiều muộn cuối tháng 4, khi cơn mưa lớn bắt đầu trút xuống Hà Nội đúng giờ tan tầm, anh Tuấn Minh, làm việc tại Cầu Giấy, không mở ứng dụng thời tiết mặc định trên iPhone như thường lệ. Thay vào đó, anh bật ứng dụng xem lượng mưa tại trạm đo gần nhà để phán đoán tình hình.
“68 mm. Mưa to”, ứng dụng thông báo với những con số chuyển từ màu xanh sang cam, báo hiệu mưa lớn, đủ để anh hiểu con đường cạnh nhà có thể sẽ ngập.
Hơn một năm nay, VRain trở thành ứng dụng quen thuộc với anh. “Các app khác chỉ thông báo mưa hay không. còn ứng dụng này cho biết lượng mưa bao nhiêu. Đôi khi chỉ cách vài km mà lượng mưa đã khác hẳn”, anh Minh nói lý do chọn ứng dụng. Sau vài lần dùng thử, anh dần chuyển sang sử dụng thường xuyên hơn, đặc biệt vào những ngày thời tiết xấu hoặc khi đi công tác đến các tỉnh, thay cho app dự báo truyền thống.
Ứng dụng của công ty Việt Watec cũng trở thành lựa chọn của nhiều người muốn theo dõi dữ liệu thời tiết thời gian thực thay vì chỉ xem các bản dự báo tổng quát. VRain liên tục nằm trong top 20 ứng dụng thời tiết được tải nhiều tại Việt Nam. Đầu tháng 5, sản phẩm được Apple giới thiệu nổi bật trên App Store như một ví dụ về nền tảng do người Việt phát triển và giúp được cho hàng chục nghìn người.
Kết quả này được coi như một kỳ tích với Watec – công ty về quan trắc thành lập năm 2003 tại Đà Nẵng, vốn xây dựng nền tảng dữ liệu phục vụ cơ quan khí tượng thủy văn và các đơn vị phòng chống thiên tai theo dõi dữ liệu thực địa. Từ nhu cầu thực tế của người dân trong mùa mưa bão, dự án được mở rộng thành ứng dụng công khai, miễn phí, với tham vọng đưa dữ liệu môi trường trở thành một phần của đời sống số hàng ngày.
Từ hệ thống nội bộ đến ứng dụng thời tiết phổ biến
Ông Văn Phú Chính, Tổng giám đốc Watec, cho biết hơn 10 năm trước, công ty chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực tư vấn kỹ thuật và thường xuyên làm việc với các địa phương, đơn vị phòng chống thiên tai. Trong quá trình triển khai dự án thực tế, đội ngũ nhận thấy nhiều quyết định quan trọng lại thiếu dữ liệu thời gian thực để đối chiếu.
Năm 2015, khi hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn cục bộ, ngập lụt hay hạn mặn xuất hiện ngày càng nhiều, đội ngũ nhận ra khoảng trống lớn trong lĩnh vực quan trắc môi trường tại Việt Nam: dữ liệu thực tế ngoài hiện trường thiếu, phân tán và cập nhật chậm.
Thay vì dừng ở vai trò tư vấn, Watec quyết định tự xây dựng mạng lưới quan trắc riêng. Đây cũng là giai đoạn công ty bắt đầu phát triển nhiều lớp công nghệ khác nhau, từ thiết bị IoT ngoài thực địa, hệ thống truyền dữ liệu, hạ tầng đám mây đến phần mềm phân tích và hiển thị bản đồ. Theo ông Chính, thời tiết tại Việt Nam có tính cục bộ cao, cách vài km lượng mưa đã khác biệt. Đây là lý do công ty đầu tư mở rộng mạng lưới hàng nghìn trạm quan trắc trên toàn quốc.
“Khi mạng lưới đạt quy mô đủ lớn, chúng tôi nhận ra dữ liệu không nên chỉ nằm trong dashboard nội bộ. Người dân mới là những người cần dữ liệu thời gian thực nhất”, ông Chính nói.
Từ đó, VRain ra đời, hướng đến thành ứng dụng dành cho cộng đồng. Thay vì chỉ dự báo, nền tảng hiển thị chi tiết lượng mưa theo mm đo được tại trạm đo từng khu vực, từ đó cho phép người dùng phổ thông nhanh chóng theo dõi lượng mưa, mực nước hoặc nguy cơ ngập tại khu vực xung quanh.
Một trong những thách thức là làm sao biến dữ liệu chuyên ngành trở nên dễ hiểu với số đông. Theo nhà phát triển, chỉ riêng một tính năng hiển thị lượng mưa trên ứng dụng cũng liên quan đến nhiều lớp hệ thống phía sau, từ thiết bị quan trắc, đường truyền dữ liệu đến xử lý máy chủ và trải nghiệm người dùng. Ứng dụng cũng được phát triển theo hướng của một sản phẩm công nghệ tiêu dùng hiện đại với giao diện đơn giản, tốc độ cập nhật nhanh và không hiển thị quảng cáo. Theo ông Chính, đội ngũ muốn giữ trải nghiệm “sạch” và đáng tin cậy, đặc biệt trong các tình huống thời tiết cực đoan hoặc thiên tai.
Ngoài ứng dụng trên iOS và Android, nền tảng còn có phiên bản trên trình duyệt web, tích hợp thêm bản đồ và thông tin từ ứng dụng Windy để đưa thông tin đa dạng hơn.
Dù vậy, theo một số người dùng, trải nghiệm của VRain vẫn thiên về hiển thị dữ liệu hơn là chú trọng yếu tố thị giác như các ứng dụng thời tiết quốc tế phổ biến. Theo anh Minh, nếu so với Apple Weather hay AccuWeather, giao diện VRain khá đơn giản. “Thiết kế giúp ứng dụng tải nhanh và dễ theo dõi ngay cả khi mạng yếu hoặc thời tiết xấu, nhưng tạo cảm giác khô và ít trực quan”, anh nói.
Ngoài ra, số lượng trạm quan trắc của VRain mới phân bổ tập trung ở một số khu vực như Tây Bắc Bộ, Tây Nam Bộ và một số tỉnh thành trung tâm, chưa đủ dữ liệu chi tiết trên khắp cả nước.
Kỳ vọng thành ứng dụng thời tiết quốc dân
Theo ông Chính, lượng truy cập thường tăng mạnh trong giai đoạn xuất hiện mưa lớn, bão hoặc ngập lụt tại nhiều địa phương. Khi đó, hệ thống phải xử lý số lượng cảnh báo tăng đột biến, trong khi hàng nghìn trạm quan trắc vẫn cần hoạt động ổn định liên tục. Tuy nhiên, đó cũng là lúc họ cảm nhận rõ ý nghĩa của hệ thống mình xây dựng.
“Cảm giác nhìn dữ liệu từ hàng nghìn trạm hoạt động liên tục giữa lúc thời tiết cực đoan, và biết thông tin đang giúp ai đó đưa ra quyết định sớm hơn, an toàn hơn, là điều rất đặc biệt”, ông nói. “Watec không xem mình chỉ là một công ty thiết bị hay tư vấn kỹ thuật, mà là công ty công nghệ làm trong lĩnh vực môi trường và thiên tai”.
Từ đó, những tiến bộ công nghệ mới được nhóm liên tục thử nghiệm, áp dụng. Chẳng hạn với hệ thống bản đồ, thay vì chỉ sử dụng Google Maps, họ dần tích hợp cả Apple MapKit để tối ưu trải nghiệm, đặc biệt trên bản web nhằm phục vụ lượng lớn người dùng miễn phí. Trong đó, công cụ Weather Kit có sẵn được dùng để bổ sung các lớp dữ liệu dự báo ngắn hạn, dữ liệu khí quyển quy mô lớn và thông tin thời tiết lịch sử. Theo công ty, các ứng dụng thời tiết quốc tế mạnh ở mô hình dự báo quy mô lớn, trong khi VRain tập trung vào dữ liệu quan trắc thực tế ở địa phương.
Trong thời gian tới, VRain dự kiến thực hiện một số thay đổi lớn. Ngoài dữ liệu lượng mưa, nền tảng mở rộng các lớp thông tin như mức gió, nguy cơ ngập, chất lượng không khí và cảnh báo thiên tai. Đây cũng là thế mạnh của công ty Việt khi có hệ thống trạm đo mưa, đo gió, đo mực nước trên khắp Việt Nam.
Ngoài ra, phiên bản mới sẽ tích hợp AI để người dùng đặt câu hỏi bằng tiếng Việt. Theo đại diện Watec, mục tiêu dài hạn là xây dựng trợ lý dữ liệu môi trường thời gian thực cho người Việt. “Chúng tôi tin trong tương lai, dữ liệu môi trường không còn chỉ dành cho cơ quan chuyên môn, mà trở thành một hạ tầng dữ liệu quan trọng cho toàn xã hội”, ông Chính nói.
Ngày 7.7 vừa qua, Meta ra mắt Muse Image, mô hình tạo ảnh đầu tiên do Meta Superintelligence Labs phát triển. Bên cạnh khả năng tạo và chỉnh sửa hình ảnh, công cụ này gây tranh luận vì có thể lấy nội dung từ tài khoản Instagram công khai làm tư liệu tham chiếu.
Người dùng chỉ cần đưa tên tài khoản Instagram công khai vào câu lệnh, Meta AI có thể sử dụng ảnh, video hoặc Reels trên tài khoản đó để tạo hình ảnh mới. Người tạo nội dung AI không cần quen biết hay được chủ tài khoản chấp thuận trước. Chủ sở hữu ảnh cũng không nhận được thông báo khi nội dung của họ được sử dụng.
Theo tài liệu hỗ trợ của Meta được các nguồn dẫn lại, tính năng tái sử dụng được bật mặc định đối với tài khoản Instagram công khai. Cơ chế này đồng nghĩa người dùng phải tự tìm đến phần cài đặt để từ chối, thay vì được hỏi trước khi nội dung được đưa vào công cụ AI.
Tài khoản riêng tư không thuộc phạm vi áp dụng. Vì vậy, chuyển tài khoản sang chế độ riêng tư cũng là một cách hạn chế người lạ tiếp cận và sử dụng nội dung đã đăng. Tuy nhiên, lựa chọn này có thể không phù hợp với nhà sáng tạo nội dung, doanh nghiệp hoặc người cần duy trì tài khoản công khai.
Để kiểm tra cài đặt, người dùng mở Instagram, truy cập trang cá nhân rồi nhấn biểu tượng ba gạch ở góc trên bên phải. Trong mục Cài đặt và hoạt động, chọn Chia sẻ và sử dụng lại.
Tại phần cho phép người khác sử dụng lại nội dung trên Instagram và với các tính năng AI của Meta, người dùng cần tắt hai công tắc Bài viết và Thước phim. Phạm vi của phần bài viết còn bao gồm ảnh đại diện, trong khi tùy chọn thước phim liên quan đến nội dung Reels.
Tên và ngôn ngữ hiển thị có thể khác nhau tùy phiên bản ứng dụng hoặc tài khoản. Người dùng nên cập nhật Instagram lên phiên bản mới nhất, sau đó kiểm tra lại mục chia sẻ và sử dụng lại. Nếu tùy chọn chưa xuất hiện, nguyên nhân có thể là tính năng đang được Meta triển khai theo từng đợt.
Việc tắt tính năng chỉ ngăn các lượt sử dụng trong tương lai. Những hình ảnh AI đã được tạo trước thời điểm thay đổi cài đặt có thể vẫn tồn tại và không tự động bị xóa. Muse Image hiện được Meta đưa lên ứng dụng Meta AI, trang meta.ai, Instagram Stories tại Mỹ và WhatsApp ở một số thị trường, Facebook cùng Messenger dự kiến được bổ sung sau.
"GPT-5.6-Sol vô tình xóa gần như mọi tệp tin trên máy Mac của tôi. Đó là lý do tôi tin tưởng Fable (mô hình của Anthropic) gấp 1.000 lần", Matt Shumer, nhà sáng lập kiêm CEO startup OthersideAI, viết trên X cuối tuần qua. Bài đăng gây chú ý lớn với 5,3 triệu lượt xem và hơn 1.000 bình luận sau vài ngày.
Bruno Lemos, nhà phát triển phần mềm tại công ty Unlayer, cũng gặp tình trạng tương tự. Ngày 14/7, ông đăng lên X ảnh chụp màn hình cuộc trò chuyện với mô hình và viết: "GPT-5.6 Sol xóa toàn bộ cơ sở dữ liệu sản xuất của tôi, không hề đùa. Tôi chưa từng gặp chuyện này với bất cứ mô hình nào khác". Ảnh chụp cho thấy, Lemos yêu cầu GPT-5.6 Sol xác nhận nó đã xóa nhầm toàn bộ cơ sở dữ liệu sản xuất của ông. Mô hình thừa nhận: "Tôi xin lỗi, điều này đáng lẽ không bao giờ nên xảy ra".
Cùng ngày, lập trình viên Joey Kudish chia sẻ trên mạng xã hội: "Có vẻ tôi đã bị hệ thống quá tham vọng của Codex Sol xóa mất một số tệp tin lẽ ra không nên xóa. Tôi có bản sao lưu nên sẽ ổn thôi, nhưng không hay chút nào. Sol cần được điều chỉnh để bớt mạnh tay".
Theo Gizmodo, OpenAI thực ra từng cảnh báo về rủi ro này. Hai tuần trước khi phát hành GPT-5.6 Sol, công ty công bố thẻ hệ thống - tài liệu nêu chi tiết phương pháp đào tạo và đánh giá an toàn của mô hình.
Tài liệu viết: "Trong bối cảnh lập trình, sự lệch hướng nhìn chung xuất phát từ việc quá sốt sắng hoàn thành nhiệm vụ và diễn giải chỉ dẫn của người dùng quá dễ dãi, tức mặc định được phép thực hiện một hành động nếu người dùng không cấm thật rõ ràng. Điều này thể hiện ở việc mô hình quá chủ động trong việc vượt qua các hạn chế mà nó gặp phải khi cố gắng làm nhiệm vụ, bất cẩn khi thực hiện những hành động có thể gây phá hoại vượt phạm vi nhiệm vụ, hoặc gây hiểu nhầm khi báo cáo kết quả cho người dùng".
Trong thẻ hệ thống, OpenAI khẳng định hành vi mang tính phá hoại như vậy hiếm khi xảy ra, nhưng nói GPT-5.6 Sol "có xu hướng vượt quá ý định của người dùng nhiều hơn GPT-5.5, bao gồm thực hiện hoặc cố gắng thực hiện những hành động mà người dùng không yêu cầu".
OpenAI chưa phản hồi yêu cầu bình luận.
Giới chuyên gia nhận định còn quá sớm để kết luận sự cố xóa tập tin của GPT-5.6 Sol phổ biến mức nào. Tuy nhiên, người dùng nên chủ động tiến hành biện pháp bảo vệ như giới hạn quyền truy cập, tạo bản sao lưu và triển khai nhiệm vụ theo từng giai đoạn.
GPT-5.6 ra mắt hôm 9/7 sau thời gian ngắn hoãn phát hành theo yêu cầu của chính phủ Mỹ do lo ngại về an ninh quốc gia, gồm ba phiên bản Sol, Terra và Luna. Sol là sản phẩm chủ lực, được giới thiệu là AI mạnh nhất của công ty đến nay với khả năng tác nhân trong lập trình, sinh học và an ninh mạng tăng đáng kể. Sol có giá 5 USD cho mỗi triệu token đầu vào và 30 USD mỗi triệu token đầu ra. Terra là lựa chọn tầm trung, phù hợp sử dụng hàng ngày với giá bằng một nửa. Luna có tốc độ nhanh và chi phí thấp, mức giá cho mỗi triệu token đầu vào và đầu ra lần lượt là 1 và 6 USD.
Trong nghiên cứu công bố hôm 8/7 trên tạp chí Nature, các nhà địa vật lý lần đầu tiên theo dõi đáy đại dương tách ra tại sống núi dưới biển. Họ sử dụng mạng lưới hơn 20 trạm đo rải rác trên khu vực dài 100 km của Ấn Độ Dương để quan sát sự kiện giải phóng khoảng 160 triệu m3 dung nham xuống đáy biển, đồng thời khiến hai mảng vỏ đại dương tách xa nhau ít nhất hai mét chỉ trong vòng vài ngày.
Theo EBSCO, vỏ đại dương là phần vỏ cứng mỏng ngoài cùng của Trái Đất nằm bên dưới các đại dương. Nó mỏng hơn, đặc hơn và trẻ hơn vỏ lục địa, chủ yếu cấu tạo từ đá bazan. Vỏ đại dương bao phủ gần 2/3 hành tinh và hình thành từ các sống núi giữa đại dương. Khi chuyển động của mảng kiến tạo kéo mảng vỏ hiện tại ra xa sống núi, magma từ lõi Trái Đất trào lên và đông cứng lại, tạo thành mảng vỏ mới. Giới nghiên cứu đã biết về quá trình này từ giữa thế kỷ 20 nhưng chưa có cơ hội quan sát trực tiếp.
Jean-Yves Royer, nhà địa vật lý biển tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) ở Brest và đồng nghiệp tập trung vào sống núi Đông Nam Ấn Độ, cắt ngang đáy Ấn Độ Dương theo hướng đông - tây, ngăn cách mảng Nam Cực với mảng Australia (bao gồm cả Nam Cực và châu Đại Dương cũng như vỏ đại dương xung quanh đó). Hai mảng đang di chuyển xa nhau ở tốc độ khoảng 6 cm mỗi năm, chủ yếu do mảng Australia bị kéo về phía bắc. Nhưng vài khu vực của mảng Australia có thể bất động trong thời gian ngắn, sau đó trải qua một đợt chuyển động lớn đi kèm động đất.
Theo Science Alert, nhóm nghiên cứu lắp đặt ba loại thiết bị tại nhiều vị trí khác nhau xung quanh đoạn sống núi dài 100 km giữa Australia và Nam Cực trong thí nghiệm Quan sát bằng Thủy âm và Trắc địa học gần đảo Amsterdam (OHA-GEODAMS) vào cuối tháng 2/2024 nhằm ghi lại sự kiện như vậy. Đặc biệt, họ xây dựng đài quan sát bao gồm 5 đầu thu sóng tự động dưới nước (loại micro có thể phát hiện sóng âm do động đất tạo ra) để theo dõi toàn bộ vùng cao nguyên núi lửa Saint Paul - Amsterdam. Họ cũng bố trí 15 trạm mốc chạy bằng pin có thể phát ra hoặc dò âm thanh dưới biển. Cứ 4 giờ, các trạm trao đổi tín hiệu âm thanh và đo thời gian phản hồi, cho phép nhà nghiên cứu đo lường khoảng cách giữa chúng thay đổi như thế nào theo thời gian.
Ngày 26/4/2024, đầu thu sóng bắt đầu ghi nhận những chấn động địa chấn. Trong vài ngày tiếp theo, dữ liệu từ trạm mốc cho thấy một số trạm dịch chuyển xa nhau ít nhất hai mét khi vỏ đại dương tách ra. Một cảm biến áp suất do nhóm lắp đặt cũng đo được thay đổi lớn về độ sâu của đáy đại dương. Ước tính khoảng 160 triệu m3 dung nham từ bên dưới lớp vỏ đã trào lên và tràn ra đáy biển, làm trống hồ chứa magma tích tụ dọc vùng sống núi, khiến một phần đáy biển lún tới 4,2 m. Chuyển động của lớp vỏ giải phóng áp lực tích tụ trong 3-6 thế kỷ bởi tác động kéo giãn khi mảng Australia di chuyển về phía bắc. Theo Scientific American, kết quả nghiên cứu có thể giúp lý giải tại sao đứt gãy dọc theo những sống núi giữa đại dương tạo ra ít động đất hơn so với dự đoán của các nhà khoa học.
