Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 15/5 kết thúc chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ hai, trong đó tiêu điểm là cuộc hội đàm tại Đại lễ đường Nhân dân và cuộc trao đổi bên trong Trung Nam Hải với Chủ tịch Tập Cận Bình.
Ông Trump mô tả chuyến thăm là “tuyệt vời”, trong khi ông Tập nhận định đây là dấu mốc mở ra “một quan hệ song phương mới”, nhưng hai lãnh đạo không đưa ra những thông tin gây bất ngờ hay mang tính đột phá về kết quả chuyến thăm.
Thông cáo từ Washington và Bắc Kinh cho thấy hai bên có ưu tiên khác nhau về nội dung đàm phán. Phía Mỹ tập trung đề cập các vấn đề về thương mại, đầu tư và Iran, trong khi Trung Quốc đề cao ổn định chiến lược và vấn đề Đài Loan.
“Không có quá nhiều bất ngờ so với những gì hai bên đã phát tín hiệu từ trước cuộc gặp”, William Yang, chuyên gia về Đông Bắc Á tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), trụ sở Bỉ, nói với Channel News Asia. “Sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ cả hai phía đã giúp cuộc gặp diễn ra suôn sẻ”.
Thương mại và đầu tư
Sau hội nghị, Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ và Trung Quốc đã đạt được “những thỏa thuận thương mại tuyệt vời”. Bắc Kinh sẽ mua 200 máy bay của Boeing, tăng mua dầu mỏ, nông sản và hàng hóa Mỹ. Nhà Trắng cho biết hai bên còn thảo luận mở rộng tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp Mỹ và thúc đẩy đầu tư song phương.
Một trong những kết quả cụ thể nhất là kế hoạch thành lập “Hội đồng Thương mại” và “Hội đồng Đầu tư”, hai cơ chế nhằm tạo kênh đối thoại thường trực về thương mại và đầu tư. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết cơ chế này sẽ xác định các lĩnh vực “phi chiến lược, không nhạy cảm” mà nước này có thể đón nhận đầu tư từ Trung Quốc.
Tuy nhiên, Bắc Kinh không xác nhận công khai nhiều nội dung ông Trump đề cập và chưa có văn bản chi tiết nào được công bố.
“Chủ tịch Tập lưu ý rằng các mối quan hệ kinh tế và thương mại Trung – Mỹ mang tính đôi bên cùng có lợi”, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết ngày 14/5.
Các nhà đầu tư cũng phản ứng khá dè dặt. Sau tuyên bố về thương vụ Boeing, cổ phiếu công ty này giảm hơn 4%, bởi thị trường kỳ vọng Trung Quốc sẽ mua khoảng 500 máy bay.
Robert Manning, chuyên gia tại Trung tâm Stimson, nói với CBC rằng cuộc gặp thượng đỉnh cho thấy sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận của ông Trump với Trung Quốc. Trong nhiều năm qua, ông Trump liên tục chỉ trích Trung Quốc là nguyên nhân khiến Mỹ mất việc làm công nghiệp và thúc đẩy chiến lược “tách rời kinh tế”. Nhưng tại Bắc Kinh lần này, ông lại nói hai nước “đồng thuận rất nhiều về thương mại” và sẽ “thực hiện nhiều thương vụ”.
Chiến sự Iran
Cuộc xung đột bùng phát cuối tháng 2 giữa Mỹ, Israel với Iran là một nội dung quan trọng trong cuộc gặp. Chiến sự đã khiến eo biển Hormuz, huyết mạch năng lượng của thế giới, rơi vào tình trạng “phong tỏa kép”. Iran siết kiểm soát Hormuz, chỉ cho phép tàu của quốc gia “thân thiện” đi qua, còn Mỹ áp lệnh phong tỏa với mọi cảng biển của nước Hồi giáo.
Nhà Trắng cho biết Mỹ và Trung Quốc nhất trí Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân và eo biển Hormuz cần được duy trì tự do đi lại để bảo đảm dòng chảy năng lượng toàn cầu. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Trung Quốc phản đối quân sự hóa eo biển Hormuz, cũng như hành vi áp phí tàu qua khu vực này.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News sau hội đàm ngày 14/5, ông Trump nói ông Tập “đã đề nghị hỗ trợ giải quyết vấn đề Iran nếu có thể”.
Tuy nhiên, phía Trung Quốc không xác nhận đầy đủ những nội dung mà Mỹ công bố. Thông cáo của Trung Quốc chủ yếu nhấn mạnh chiến sự Iran “đáng lẽ không bao giờ được xảy ra” và các bên cần giải quyết bằng đối thoại.
Chong Ja Ian, phó giáo sư tại Đại học Quốc gia Singapore, cho rằng hai bên thực tế đều có lợi ích chung trong việc giữ ổn định giá dầu và bảo vệ chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, Trung Quốc hiện tránh thể hiện lập trường nghiêng về Mỹ và chưa cam kết tăng sức ép lên Iran.
Theo ông Chong, chiến sự Iran không chỉ phụ thuộc vào ý chí của Mỹ và Trung Quốc, mà còn vào tính toán của Tehran và Tel Aviv.
“Có vẻ như cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều khó có thể khiến Iran và Israel hành động theo hướng khác”, ông Chong nói.
Điểm nóng Đài Loan
Đài Loan từ lâu đã là nguồn cơn khiến quan hệ Mỹ – Trung căng thẳng. Trung Quốc luôn coi Đài Loan là một tỉnh chờ thống nhất, kể cả bằng vũ lực nếu cần thiết. Mỹ cam kết tôn trọng nguyên tắc “Một Trung Quốc”, nhưng tiếp tục duy trì quan hệ với Đài Loan và cung cấp cho hòn đảo các loại khí tài hiện đại để phòng thủ.
Trong cuộc hội đàm, Chủ tịch Tập nhấn mạnh Đài Loan “là vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Mỹ – Trung” và cảnh báo xử lý sai có thể dẫn đến các cuộc đụng độ, thậm chí là xung đột giữa hai siêu cường.
Theo thông cáo Trung Quốc, ông Tập nói hòa bình ở eo biển Đài Loan chỉ có thể duy trì nếu Mỹ “phản đối Đài Loan độc lập”.
Nhà Trắng không nhắc Đài Loan trong thông cáo sau hội nghị. Tuy nhiên, trên chuyên cơ Air Force One, ông Trump xác nhận hai bên “đã trao đổi rất nhiều về Đài Loan”.
“Ông ấy có lập trường rất cứng rắn về vấn đề Đài Loan. Tôi không đưa ra bất kỳ cam kết nào theo hướng nào cả”, ông Trump nói.
Sau khi trở về Mỹ, Tổng thống Trump đưa ra tuyên bố rõ ràng hơn. “Tôi không muốn thấy có bên tuyên bố độc lập. Mọi người biết đấy, chúng tôi được cho là sẽ phải đi xa tới hơn 15.000 km để tham chiến. Tôi không muốn như vậy. Tôi muốn cả họ và Trung Quốc đều hạ nhiệt tình hình”, ông nói ngày 15/5.
Ông Trump nói thêm rằng không muốn thấy chiến tranh xảy ra ở eo biển Đài Loan và “nếu cứ giữ nguyên hiện trạng như bây giờ thì tôi nghĩ Trung Quốc cũng sẽ chấp nhận thôi”.
Phát biểu này cho thấy Mỹ chưa thay đổi chính sách với Đài Loan và vẫn duy trì “sự mơ hồ chiến lược”, theo chuyên gia Yang của ICG. Việc ông Trump tránh đối đầu công khai với ông Tập về Đài Loan cũng được xem là thành công với Trung Quốc, bởi Bắc Kinh muốn bảo đảm vấn đề này là “lằn ranh đỏ” trong quan hệ song phương.
Công nghệ
Công nghệ là một trong những chủ đề được theo dõi sát sao nhất trước hội nghị, đặc biệt liên quan tới chip, trí tuệ nhân tạo (AI) và các hạn chế xuất khẩu của Mỹ. Sự xuất hiện vào phút chót của giám đốc điều hành Nvidia Jensen Huang trong đoàn tháp tùng ông Trump làm dấy lên đồn đoán Washington có thể nới lỏng kiểm soát bán dẫn.
“Huang, Elon Musk của Tesla và Tim Cook của Apple có mặt trong đoàn tháp tùng ông Trump là có chủ đích”, Lin Han-shen, chuyên gia về Trung Quốc tại Asia Group, nhận định.
Tuy nhiên, hai bên không có bước đột phá lớn nào được công bố trong lĩnh vực này. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói với Bloomberg TV rằng kiểm soát xuất khẩu chip không phải “một chủ đề chính” trong hội đàm.
Ông Trump thêm rằng Mỹ và Trung Quốc đã thảo luận thiết lập “các biện pháp kiểm soát rủi ro” trong các lĩnh vực AI, y tế, dược phẩm và quân đội.
Các chuyên gia nhận định điều này phản ánh thực tế cạnh tranh công nghệ hiện đã trở thành trọng tâm trong quan hệ Mỹ – Trung và dù chưa có thay đổi lớn về chính sách, việc hai bên thảo luận cơ chế kiểm soát rủi ro vẫn được xem là tín hiệu quan trọng.
“Vấn đề cốt lõi hiện nay không còn đơn thuần là thương mại, mà là ai sẽ kiểm soát nền tảng công nghệ của kỷ nguyên công nghiệp tiếp theo”, theo Luigi Gambardella, chủ tịch ChinaEU.
Theo chuyên gia Yang, lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc đã tận dụng hội nghị để thể hiện mong muốn chung trong việc tìm tiếng nói chung và kiểm soát bất đồng.
“Dựa trên các thông cáo từ hai phía, có thể thấy cả hai lãnh đạo đều cố nhấn mạnh những lĩnh vực mà hợp tác cùng có lợi Mỹ – Trung vẫn khả thi”, Yang nhận định, đề cập đến thương mại và quan hệ kinh tế.
Stephen Olson, nhà nghiên cứu tại Viện ISEAS-Yusof Ishak, Singapore, đánh giá lãnh đạo Mỹ – Trung đều đã đạt được điều họ cần từ cuộc gặp.
“Chủ tịch Tập muốn định hình Trung Quốc ngang hàng với Mỹ như một đối thủ cạnh tranh thực thụ và đã đạt được điều đó”, ông Olson nói. “Ông Trump cũng về nước với ‘những thỏa thuận’ mà lãnh đạo Mỹ có thể tuyên bố là ‘thắng lợi'”.
Tại cuộc tiếp Bộ trưởng Quốc phòng Ấn Độ Rajnath Singh ở trụ sở Trung ương Đảng sáng 19/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam đánh giá cao vai trò và những đóng góp của Ấn Độ đối với hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực, theo Bộ Ngoại giao.
Việt Nam luôn coi Ấn Độ là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu, ủng hộ Ấn Độ tiếp tục phát huy vai trò lớn hơn tại khu vực và thế giới. Việt Nam cũng ủng hộ và sẵn sàng tham gia tích cực vào các sáng kiến toàn cầu của Ấn Độ, cũng như làm cầu nối hỗ trợ Ấn Độ tăng cường hợp tác với khu vực, qua đó góp phần xây dựng môi trường hòa bình, ổn định, thượng tôn luật pháp quốc tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh Việt Nam và Ấn Độ có quan hệ hữu nghị truyền thống, tin cậy chính trị cao và việc hai bên nhất trí nâng tầm quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện Tăng cường có ý nghĩa quan trọng, giúp củng cố tin cậy chính trị và mở ra cơ hội hợp tác sâu rộng trong nhiều lĩnh vực.
Ông đề nghị hai bên tiếp tục tăng cường hơn nữa trao đổi đoàn cấp cao và các cấp, thúc đẩy hợp tác thương mại và đầu tư, mở rộng hợp tác khoa học công nghệ, tăng cường kết nối, giao lưu nhân dân giữa hai nước.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đánh giá cao kết quả hội đàm giữa Bộ trưởng Rajnath Singh và Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang, cũng như những kết quả hợp tác thiết thực giữa Bộ Quốc phòng hai nước thời gian qua. Ông đề nghị hai bên tiếp tục triển khai đầy đủ, hiệu quả các văn bản hợp tác đã ký kết, đưa hợp tác quốc phòng giữa hai nước đi vào chiều sâu.
Bộ trưởng Rajnath Singh khẳng định Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng nhất trong chính sách "Hành động Hướng Đông" và các chiến lược phát triển quan hệ với khu vực của Ấn Độ.
Ông đánh giá cao vai trò, vị thế cũng như những đóng góp tích cực, chủ động của Việt Nam trong việc thúc đẩy hợp tác khu vực. Bộ trưởng khẳng định Ấn Độ sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác quốc phòng giữa hai nước, mở rộng các chương trình hợp tác đào tạo nhân lực chất lượng cao; cam kết sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Việt Nam hoàn tất các dự án hợp tác đang triển khai trong khuôn khổ các gói tín dụng, hỗ trợ quốc phòng hiện có và xem xét tiếp tục cung cấp gói hỗ trợ mới phù hợp với nhu cầu và năng lực mỗi bên.
Bộ trưởng cũng nhất trí sẽ tiếp tục phối hợp với các Bộ, ngành liên quan của Ấn Độ để thúc đẩy hơn nữa hợp tác khoa học công nghệ, tăng cường kết nối hàng không, hàng hải giữa hai nước.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Bộ trưởng Quốc phòng Ấn Độ nhấn mạnh Việt Nam và Ấn Độ có tầm nhìn chung về các vấn đề thế giới và khu vực; sẽ tiếp tục duy trì trao đổi đoàn, phát huy các cơ chế đối thoại giữa hai nước, trong đó có cơ chế tham vấn giữa hai Bộ Quốc phòng, tăng cường chia sẻ thông tin, phối hợp lập trường trong các vấn đề khu vực, quốc tế và tại các diễn đàn đa phương, nhất là các cơ chế do ASEAN dẫn dắt, như Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+).
Sáng sớm 28.5, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã nhắm mục tiêu vào một căn cứ của Mỹ mà IRGC cho là địa điểm tiến hành cuộc tấn công vào TP.Bandar Abbas thuộc miền nam Iran trước đó, theo AFP dẫn lại thông tin từ Đài truyền hình nhà nước Iran IRIB. IRGC không nêu rõ tên căn cứ Mỹ bị nhắm mục tiêu, trong khi Kuwait thông báo đã đáp trả các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào sáng 28.5.
IRGC đưa ra tuyên bố trên vài giờ sau khi một quan chức Mỹ tiết lộ quân đội nước này đã bắn hạ 4 UAV của Iran và không kích một trung tâm điều khiển ở TP.Bandar Abbas, đồng thời mô tả hành động này là "hoàn toàn mang tính phòng thủ". Cuộc tấn công mới diễn ra chỉ vài ngày sau khi quân đội Mỹ tập kích một số địa điểm phóng tên lửa và tàu rải thủy lôi trong cùng khu vực.
Phát biểu tại cuộc họp ở Nhà Trắng hôm 27.5, Tổng thống Trump cho hay ông chưa hài lòng với những đề nghị của Iran và ông không vội vàng đạt được một thỏa thuận để chấm dứt cuộc xung đột ở Trung Đông, theo Reuters. Nhà lãnh đạo Mỹ khẳng định ông không lo ngại về những hậu quả chính trị của một cuộc xung đột kéo dài với Iran, và cảnh báo rằng các nhà lãnh đạo Iran đã tính toán sai lầm nếu họ nghĩ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11 sẽ buộc ông phải nhượng bộ để đạt thỏa thuận đình chiến.
Tổng thống Trump cũng bác bỏ bản tin của đài truyền hình nhà nước Iran về một bản dự thảo không chính thức của thỏa thuận khôi phục hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz về mức trước xung đột trong vòng một tháng, và Iran sẽ cùng Oman quản lý giao thông ở tuyến đường thủy quan trọng này. Ông Trump nhấn mạnh không quốc gia nào sẽ kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo: "Oman sẽ hành xử giống như các bên khác hoặc chúng ta sẽ phải khiến họ nổ tung".
Trong khi đó, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei ngày 28.5 tuyên bố Tehran sẽ "thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ chủ quyền quốc gia" và lên án những gì ông gọi là "lời lẽ đe dọa của các quan chức Mỹ đối với Iran và một số quốc gia trong khu vực", theo AFP.
Giữa lúc xung đột Trung Đông chưa rõ lối thoát, chuyện kho tên lửa Mỹ trở thành đề tài bàn luận. Trong bài phân tích công bố hôm 27.5, Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS, Mỹ) ước tính Mỹ đã phóng hơn 1.000 tên lửa Tomahawk, vượt xa mức mua sắm trung bình hằng năm 86 quả trong thập niên qua, và việc bổ sung có thể kéo dài đến năm 2030 hoặc 2031. CSIS cũng khẳng định có tới 290 tên lửa đánh chặn thuộc Hệ thống phòng thủ khu vực tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) đã được sử dụng, và kho dự trữ loại tên lửa này chỉ trở lại mức trước đó vào giữa hoặc cuối năm 2029. Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth cũng thừa nhận việc bổ sung kho vũ khí của Lầu Năm Góc sẽ mất "nhiều tháng và nhiều năm", tùy thuộc vào hệ thống cụ thể, nhưng nhấn mạnh quá trình này đang được tiến hành.
Trong chiến dịch Epic Fury do Mỹ phát động chống Iran từ ngày 28.2, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ tuyên bố hơn 12.000 mục tiêu đã bị tấn công, theo chuyên trang MilitaryTimes ngày 28.5. Lầu Năm Góc chưa công khai quy mô vũ khí đã sử dụng trước khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Washington và Tehran có hiệu lực vào ngày 8.4.
NASA đang tìm kiếm các ứng viên cho sứ mệnh “Mô phỏng Thám hiểm Mặt Trăng và sao Hỏa” kéo dài khoảng một năm, vốn sẽ diễn ra trong hai môi trường sống khép kín.
Ngoài các yêu cầu cụ thể về thể chất và giáo dục, các tình nguyện viên phải sẵn sàng tham gia vào một quy trình tuyển chọn kéo dài nhiều ngày và vượt qua các bài đánh giá thể chất và tâm lý của NASA.
Các ứng viên cũng nên có khát khao mãnh liệt đối với những trải nghiệm độc đáo, bổ ích, và có hứng thú đóng góp vào công việc của NASA nhằm chuẩn bị cho các đợt lưu trú dài ngày trên bề mặt Mặt Trăng và sứ mệnh có phi hành đoàn đầu tiên tới sao Hỏa.
Theo bài đăng trên trang web, NASA cho biết, bắt đầu sớm nhất là từ tháng 8/2027, các tình nguyện viên nghiên cứu sẽ dành một năm sống và làm việc trong các môi trường liên hành tinh tại Trung tâm Vũ trụ Johnson của cơ quan này ở Houston, hoạt động trong các điều kiện cô lập được dự đoán trước giống như trong các sứ mệnh có phi hành đoàn đến Mặt Trăng hoặc sao Hỏa.
Những thông tin chuyên sâu từ trải nghiệm kéo dài một năm mới này có thể được sử dụng để giúp giữ an toàn cho các phi hành gia và đảm bảo họ luôn sẵn sàng cho sứ mệnh trong các hoạt động trên bề mặt hành tinh tương lai. Các kết quả này cũng có thể cung cấp thông tin cho các kế hoạch duy trì sự hiện diện lâu dài trên Mặt Trăng thông qua Căn cứ Mặt Trăng của cơ quan này và các sứ mệnh Artemis trong tương lai.
Chương trình Mô phỏng Thám hiểm Mặt Trăng và sao Hỏa phát triển các yếu tố từ các sứ mệnh HERA (Mô phỏng Nghiên cứu Thám hiểm Con người) và CHAPEA (Mô phỏng Thám hiểm Hiệu suất và Sức khỏe Phi hành đoàn) của NASA thành một sứ mệnh tích hợp, duy nhất nhằm hợp lý hóa cách các nhà nghiên cứu đánh giá sự thích nghi của phi hành gia trên toàn bộ các kịch bản sứ mệnh tiềm năng.
Sử dụng môi trường sống HERA như một tàu vũ trụ và môi trường sống CHAPEA như một căn cứ, các tình nguyện viên sẽ sống và làm việc trong các môi trường biệt lập, khép kín nhằm mô phỏng các chuyến bay kéo dài hàng tháng trời đến và đi từ các bề mặt hành tinh khác. Họ cũng sẽ mô phỏng các hoạt động trên bề mặt, bao gồm các chuyến đi bộ giả định trên sao Hỏa và sử dụng một xe tự hành để di chuyển đến các địa điểm thám hiểm nằm ngoài môi trường sống chính.
Trong suốt sứ mệnh Mô phỏng Thám hiểm Mặt Trăng và sao Hỏa, các nhà nghiên cứu sẽ nghiên cứu sức khỏe và hiệu suất của phi hành đoàn dưới các điều kiện hạn chế về tài nguyên và các yêu cầu của sứ mệnh. Những sứ mệnh này cũng giúp NASA đánh giá và phê duyệt phần cứng, công nghệ, quy trình, yêu cầu và các hệ thống khác được thiết kế để hỗ trợ sức khỏe cũng như hiệu suất của phi hành đoàn trong các sứ mệnh không gian sâu dài ngày, tất cả đều thực hiện mà không cần rời khỏi Trái Đất.
Nỗ lực này sẽ cung cấp dữ liệu quý giá cho Chương trình Nghiên cứu Con người của NASA, nơi đổi mới các phương pháp nhằm giữ cho các phi hành gia khỏe mạnh và luôn sẵn sàng cho sứ mệnh.
