Khoảng 10 năm trước, gần như tối nào tan ca khỏi công ty, Phan Hoàng, nhân viên IT Helpdesk tại Hà Nội, cũng tranh thủ chạy thêm vài cuốc “cài Win dạo”. Trong balo khi đó luôn có USB cứu hộ, bộ cài Windows, Office, Photoshop, AutoCAD cùng đủ loại phần mềm crack (bẻ khóa) vốn được tải từ các diễn đàn. Khách của anh chủ yếu là sinh viên mới mua máy tính, dân văn phòng hoặc cửa hàng nhỏ muốn tiết kiệm chi phí.
Không riêng Hoàng, “cài Win dạo” trở thành nghề tay trái của nhiều sinh viên công nghệ cách đây nhiều năm. Chỉ cần biết “ghost” máy, bẻ khóa Office hay tìm key kích hoạt Windows, họ có thể kiếm vài trăm nghìn mỗi tối.
Tuy nhiên khoảng 5 năm gần đây, điện thoại của Hoàng thưa dần các cuộc gọi. “Khách ít hẳn, còn tôi cũng thay đổi quan điểm về bản quyền trong quá trình làm việc nên không còn nhận cài nữa”, anh nói.
Từng thuê cài đặt bản crack của Adobe như Photoshop, Premiere, Lightroom, Hùng Vũ (29 tuổi) cho biết khi còn là sinh viên, anh mê chụp ảnh nhưng thấy trả phí tốn kém. Tuy nhiên, sau khi làm nhiếp ảnh toàn thời gian, anh bắt đầu trả phí cho các phần mềm phục vụ công việc. Ngoài yếu tố đạo đức nghề nghiệp, anh cho rằng phần mềm bản quyền mang lại sự ổn định và yên tâm hơn so với bản lậu vốn tiềm ẩn nguy cơ lỗi, mất dữ liệu hoặc dính mã độc.
Câu chuyện của Phan Hoàng hay Hùng Vũ phản ánh sự chuyển dịch tích cực trong văn hóa sử dụng phần mềm ở Việt Nam. Một “nền kinh tế ngầm” từng nở rộ nay thu hẹp, khi người dùng cân nhắc nhiều hơn giữa chi phí bản quyền và rủi ro dữ liệu.
Chia sẻ với VnExpress, ông Hà Mạnh Cường, Phó tổng giám đốc hệ thống Sửa chữa Laptop24h, cho biết trước đây nghề “cài Win dạo” phổ biến, nhưng giờ hầu như biến mất. “Với laptop, gần 100% không còn dùng kiểu Win crack như trước nữa”, ông nói.
Nhiều khách hàng chỉ thực sự thay đổi thói quen sau khi gặp sự cố liên quan đến phần mềm lậu. Ông lấy ví dụ trường hợp một bác sĩ tại Hà Nội mang laptop đến “kêu cứu” vì toàn bộ dữ liệu trong máy bị mã hóa. Các file bị khóa là tài liệu phục vụ một công trình nghiên cứu quan trọng.
“Tin tặc yêu cầu trả số tiền mã hóa tương đương khoảng 100 triệu đồng để mở khóa dữ liệu”, ông kể. Vị bác sĩ chấp nhận chi tiền nhưng vẫn lo bị lừa tiếp. Sau đó, phía kỹ thuật phải liên hệ bên trung gian để hỗ trợ quá trình trao đổi trước khi dữ liệu được khôi phục.
“Đó chỉ là một trong rất nhiều trường hợp chúng tôi từng gặp”, ông nói, thêm rằng khoảng 20% khách hàng đến với hệ thống gặp vấn đề liên quan đến phần mềm, chủ yếu do cài đặt không bản quyền, dẫn đến phát sinh sự cố như máy hoạt động chậm, nóng, không ổn định, mất dữ liệu.
Chuyên gia này khuyến cáo, nhiều người nghĩ các bản crack “miễn phí”, nhưng thực tế phải trả giá bằng chính dữ liệu cá nhân. “Nhiều phần mềm bẻ khóa bị cài cắm công cụ theo dõi, đánh cắp dữ liệu. Nó không miễn phí hay giá rẻ, mà âm thầm lấy dữ liệu người dùng”, ông nhấn mạnh.
Khi người dùng không còn muốn đánh đổi dữ liệu, nghề “cài Win dạo”, công việc từng xuất hiện trong các mẩu tin trên diễn đàn, khu nhà trọ hay quảng cáo “cứu máy tính” dán ở cột điện, cũng “mất đất sống”.
Theo đại diện Cục Bản quyền tác giả – Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, chi phí từng là rào cản với người dân khi tiếp cận phần mềm bản quyền, tuy nhiên mô hình thuê bao linh hoạt đang khiến khoảng cách thu hẹp.
“Nhiều người chưa hình dung đầy đủ giá trị của tài sản trí tuệ. Nhưng cùng với quá trình chuyển đổi số, người dân bắt đầu hiểu sử dụng phần mềm bản quyền không chỉ là tuân thủ pháp luật, mà còn giúp bảo vệ dữ liệu và uy tín của chính mình”, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó cục trưởng Bản quyền tác giả, cho hay.
Thông tư này đưa ra những quy định nghiêm ngặt hơn để quản lý SIM rác và bảo vệ quyền lợi của người dùng, nhằm giải quyết triệt để tình trạng sử dụng SIM rác hoặc SIM không đúng thông tin khai báo theo quy định.
Theo Điều 4 của Thông tư, thuê bao di động cần phải xác thực 4 trường thông tin, bao gồm số định danh cá nhân; họ, chữ đệm và tên; ngày, tháng, năm sinh; thông tin sinh trắc học ảnh khuôn mặt.
Thuê bao di động loại nào không cần phải xác thực thông tin sinh trắc học?
Không phải mọi thuê bao di động đều bắt buộc phải xác thực sinh trắc học bằng ảnh chân dung trước ngày 15/4. Cụ thể, Điều 10 của Thông tư quy định:
- Đối với các số thuê bao di động đã được người dùng sử dụng tài khoản định danh điện tử mức độ 2 hoặc thẻ căn cước hoặc thẻ căn cước công dân có gắn chíp điện tử để đăng ký, xác thực thông tin thuê bao, hoặc số thuê bao di động mà người dùng đã sử dụng để đăng ký tài khoản định danh điện tử mức độ 2, thì người dùng đó không phải xác thực lại thông tin thuê bao, không phải xác thực sinh trắc học ảnh khuôn mặt trừ trường hợp thay đổi thiết bị đầu cuối (thay đổi điện thoại gắn SIM).
- Đối với các số thuê bao di động H2H (giao tiếp giữa người với người) đã được người dùng sử dụng tài khoản định danh điện tử mức độ 2, hoặc thẻ căn cước hoặc thẻ căn cước công dân có gắn chip điện tử để đăng ký và đã được người dùng thông qua ứng dụng VNeID trực tiếp xác nhận bản thân đang sử dụng, thì người dùng không phải xác thực lại thông tin thuê bao, không phải xác thực sinh trắc học ảnh khuôn mặt, trừ trường hợp thay đổi điện thoại gắn SIM.
Thuê bao di động xác thực thông tin sinh trắc học bằng những cách nào?
Thuê bao di động có thể xác thực thông tin bằng một trong 4 hình thức:
- Xác thực trực tuyến thông qua ứng dụng định danh quốc gia (ứng dụng VNeID).
- Xác thực trực tuyến thông qua ứng dụng của chính các nhà mạng.
- Xác thực trực tiếp tại các địa điểm do chính các nhà mạng thiết lập.
- Xác thực trực tiếp tại các địa điểm do doanh nghiệp khác thiết lập, nhưng được chính các nhà mạng ký hợp đồng ủy quyền để thực hiện việc đăng ký, xác thực thông tin thuê bao di động.
Các doanh nghiệp viễn thông có nghĩa vụ lưu giữ đầy đủ, chính xác các thông tin, tài liệu chứng minh việc đã triển khai các giải pháp xác thực thông tin thuê bao theo đúng quy định trong suốt thời gian số thuê bao di động hoạt động, trừ trường hợp có quy định khác của pháp luật.
Lưu ý khi đổi điện thoại gắn SIM
Điều 8 của Thông tư cũng quy định trong thời gian tối đa 2 giờ kể từ thời điểm người dùng có hoạt động thay đổi thiết bị so với thiết bị đã gắn số thuê bao sử dụng dịch vụ viễn thông trước đó, doanh nghiệp viễn thông có nghĩa vụ triển khai biện pháp rà soát, phát hiện và tạm dừng cung cấp dịch vụ viễn thông chiều đi (gọi điện thoại, gửi tin nhắn SMS đến số thuê bao di động khác).
Đồng thời, doanh nghiệp thông báo yêu cầu người dùng phải thực hiện lại xác thực sinh trắc học ảnh khuôn mặt.
Trong vòng 30 ngày kể từ ngày tạm dừng cung cấp dịch vụ viễn thông chiều đi, người dùng phải hoàn thành thực hiện lại xác thực sinh trắc học ảnh khuôn mặt.
Sau thời hạn này nếu người dùng không thực hiện xác thực sinh trắc học, doanh nghiệp viễn thông có nghĩa vụ tạm dừng cung cấp dịch vụ viễn thông hai chiều (khóa 2 chiều), đồng thời thông báo cho người dùng được biết họ sẽ bị thanh lý hợp đồng, chấm dứt cung cấp dịch vụ viễn thông nếu không thực hiện.
Doanh nghiệp cũng có trách nhiệm thanh lý hợp đồng, chấm dứt cung cấp dịch vụ viễn thông sau 5 ngày kể từ ngày tạm dừng cung cấp dịch vụ viễn thông hai chiều nếu cá nhân, tổ chức không thực hiện xác thực lại sinh trắc học.
Theo đó, AI không chỉ là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tối ưu hóa vận hành, mà cũng có những thách thức, kẽ hở bảo mật mới khi hệ thống dữ liệu ngày càng trở nên kết nối và phức tạp.
Đây là nhận định được các chuyên gia nhấn mạnh tại hội thảo “Bảo mật trong kỷ nguyên AI - Chiến lược hình thành tương lai số”, do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) tổ chức ngày 7/4.
AI đang thay đổi cách thức vận hành của các tổ chức
Phát biểu tại sự kiện, ông Phạm Tiến Dũng, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho biết: "Trong những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo đang phát triển nhanh chóng và từng bước trở thành hạ tầng số chiến lược của các quốc gia. Đi kèm theo đó là yêu cầu ngày càng tăng về an ninh, an toàn hệ thống AI cũng như việc ứng dụng AI trong hoạt động bảo vệ an ninh mạng.
AI không chỉ là động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội mà còn đang làm thay đổi sâu sắc cách thức vận hành, quản trị của các tổ chức. Trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, AI đang được nghiên cứu ứng dụng cho nhiều hoạt động như đánh giá, chấm điểm tín dụng, phát hiện gian lận, tự động hóa quy trình, hỗ trợ khách hàng; qua đó nâng cao hiệu quả và khả năng tiếp cận dịch vụ của khách hàng".
Tuy nhiên, AI cũng đang làm thay đổi sâu sắc các nguy cơ, thách thức an ninh mạng toàn cầu.
"Việc các đối tượng tấn công khai thác AI để tự động hóa quy trình, mở rộng quy mô và tăng mức độ tinh vi của các chiến dịch đã khiến môi trường an ninh mạng trở nên phức tạp. Đồng thời đặt ra thách thức lớn hơn đối với các phương thức phòng vệ truyền thống”, ông Phạm Tiến Dũng cho biết.
Chia sẻ góc nhìn ở quy mô khu vực và quốc tế, bà Rama Palupraman, Chủ tịch khu vực châu Á Thái Bình Dương và Nhật Bản của Check Point Software nêu quan điểm: “AI là bước chuyển đổi công nghệ nhanh nhất trong lịch sử nhân loại. Chúng ta từng chứng kiến sự chuyển dịch từ hạ tầng tại chỗ lên đám mây (Cloud), nhưng AI đang tác động đến mọi ngành nghề: Từ dịch vụ tài chính, viễn thông đến khu vực công và các doanh nghiệp”.
Tuy nhiên, khả năng đổi mới này cũng đi kèm với những mối đe dọa nghiêm trọng.
Không tin tưởng bất kỳ ai
Theo đơn vị nghiên cứu Check Point Research, năm 2025, thời gian để tội phạm mạng chuyển từ việc phát hiện lỗ hổng sang khai thác thực tế đã giảm từ 9 tuần xuống còn dưới 16 phút.
Đồng thời, AI đang giúp các đối tượng tấn công hoạt động hiệu quả hơn, tốc độ hơn và tinh vi hơn bao giờ hết.
Tại sự kiện, bà Rama chỉ ra ba mối đe dọa đặc thù của AI bao gồm rò rỉ dữ liệu, tấn công bằng mã lệnh sai lệch và can thiệp vào quy trình công việc. Đáng chú ý là tình trạng "Shadow AI" - việc nhân viên sử dụng các công cụ AI nằm ngoài sự kiểm soát của tổ chức - tạo ra những điểm mù lớn về an ninh.
Để giải quyết vấn đề, bà Rama đề xuất một kiến trúc bảo mật đầy đủ dựa trên nguyên tắc "Zero Trust" (không tin tưởng bất kỳ ai). Trong mô hình này, các tác tử AI (AI agents) chỉ được trao đặc quyền nhỏ nhất để tiếp cận dữ liệu cần thiết.
Đồng thời, các tổ chức cần có khả năng quan sát toàn bộ hệ sinh thái AI để hiểu rõ công cụ nào đang tiếp cận dữ liệu gì, từ đó thiết lập các chính sách quản trị dữ liệu nghiêm ngặt.
El Nino là pha ấm của El Nino - Dao động Nam (ENSO), chu kỳ khí hậu tự nhiên được thúc đẩy bởi sự biến động nhiệt độ đại dương và áp suất khí quyển ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới. ENSO gây ra tác động dây chuyền lan khắp toàn cầu, ảnh hưởng đến mọi thứ như lượng mưa, hạn hán, bão, sóng nhiệt. ENSO thường tạo ra El Nino ấm rồi đến pha lạnh La Nina cứ sau 2-7 năm.
El Nino được xác nhận xảy ra khi nhiệt độ bề mặt đại dương trung bình tăng ít nhất 0,5 độ C trong năm tháng liên tiếp trở lên so với mức trung bình dài hạn. Tháng trước, Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) thông báo có 62% khả năng El Nino xuất hiện từ tháng 6 đến tháng 8.
Theo chuyên trang thời tiết AccuWeather, nếu xuất hiện như dự đoán, El Nino có thể mạnh lên thành "siêu El Nino" với nhiệt độ mặt biển cao hơn mức trung bình dài hạn ít nhất 2 độ C. Cơ quan Khí tượng Trung Quốc cuối tuần trước cũng cho biết, El Nino ở mức trung bình đến mạnh được dự báo xuất hiện tháng tới và tiếp tục phát triển trong thời gian còn lại của năm. Một số mô hình máy tính, bao gồm cả mô hình tổng hợp được đánh giá cao của châu Âu, cũng dự báo khá mạnh mẽ về khả năng hiện tượng này hình thành, thậm chí có thể phát triển thành siêu El Nino cuối mùa thu.
"El Nino mạnh có thể gây lũ lụt nghiêm trọng, buộc các nhà máy thủy điện giảm sản lượng hoặc ngừng hoạt động, đồng thời gây hư hại đường dây điện và trạm biến áp do sạt lở đất và mực nước dâng cao. Ngược lại, trong trường hợp hạn hán, việc sản xuất điện cũng chịu ảnh hưởng do nguồn cung cấp nước giảm mạnh", Wang Yaqi, kỹ sư cấp cao tại Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc, cho biết.
Cảnh báo này được đưa ra sau khi giá dầu toàn cầu tăng mạnh do xung đột Trung Đông dẫn đến eo biển Hormuz gần như đóng cửa. Đây vốn là tuyến đường vận chuyển dầu khí lớn, đóng vai trò trọng yếu với nguồn cung năng lượng toàn cầu.
Ông Wang nhận định, El Nino có thể ảnh hưởng nặng nề đến những cộng đồng phụ thuộc thủy điện như Nam Á, Đông Nam Á và một số vùng thuộc châu Phi, buộc họ phải đốt nhiều nhiên liệu hóa thạch hơn để sản xuất năng lượng, khiến nhu cầu dầu khí tăng mạnh và có thể đẩy giá lên cao hơn nữa.
Thêm vào đó, 2026 được dự báo là một trong những năm nóng nhất lịch sử nếu siêu El Nino xảy ra. Nhiều người cho rằng nhiệt độ tăng cao sẽ thúc đẩy sản xuất quang điện, nhưng thực tế, sức nóng dữ dội có thể làm giảm hiệu suất pin mặt trời, đồng thời làm tăng áp lực lên lưới điện.
"Nhiều người lầm tưởng càng nắng nóng thì năng lượng tạo ra càng lớn. Tuy nhiên, pin mặt trời là chất bán dẫn, và giống như mọi thiết bị điện tử, hiệu suất của chúng giảm khi nhiệt độ tăng", Ioanna Vergini, nhà sáng lập wfy24.com, nền tảng phân tích dữ liệu thời tiết và xu hướng dao động khí hậu, giải thích với Euronews Earth.
Với mỗi độ tăng thêm trên 25 độ C, hiệu suất pin mặt trời giảm khoảng 0,4-0,5%. Trong những đợt nắng nóng cực độ bao trùm Tây Ban Nha và Hy Lạp hè năm ngoái, nhiều trang trại điện mặt trời địa phương sụt giảm sản lượng đáng kể đúng lúc nhu cầu sử dụng điều hòa không khí đạt đỉnh điểm. "Chúng tôi đã theo dõi các trường hợp nhiệt độ bề mặt trên tấm pin đạt đến 65 độ C, dẫn đến công suất lý thuyết giảm gần 20%", Vergini nói thêm.
Tương tự với trường hợp thủy điện, sản lượng quang điện giảm có thể dẫn đến tăng cường đốt nhiều nhiên liệu hóa thạch để phục vụ nhu cầu năng lượng. Điều đó sẽ làm tăng phát thải carbon và chi phí năng lượng nhập khẩu, tạo ra một vòng luẩn quẩn tiêu cực, làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu và gây áp lực lên nền kinh tế.
Siêu El Nino gần đây nhất xảy ra vào năm 2015 và năm sau đó đã phá vỡ kỷ lục nhiệt độ trung bình toàn cầu. Một đợt El Nino khác hình thành năm 2023 và năm 2024 cũng đạt kỷ lục nhiệt độ trung bình toàn cầu, trở thành năm nóng nhất lịch sử.
Dù vậy, Chen Lijuan, trưởng bộ phận dự báo khí hậu của Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc, kêu gọi thận trọng trước những thông tin cho rằng El Nino năm nay sẽ là đợt mạnh nhất 140 năm hoặc gây ra tình trạng khẩn cấp về nắng nóng toàn cầu. Bà nói: "Xét đến độ trễ trong tác động của El Nino, việc khẳng định Trái Đất sẽ chạm ngưỡng nhiệt độ cực đoan mới ngay trong năm nay vẫn còn quá sớm. Dù vậy, những rủi ro liên quan chắc chắn đang gia tăng đáng kể".
