Tuổi Trẻ Online trò chuyện với PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, xoay quanh vấn đề này.
* Phân cảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên mô hình chim Lạc trong MV Come my way gây tranh cãi trên mạng xã hội. Không ít người băn khoăn chi tiết đó và cho rằng nó phản cảm, thiếu tôn trọng văn hóa dân tộc. Ý kiến của ông ra sao?
– Tôi rất chia sẻ với sự băn khoăn này. Chim Lạc không phải là một hình ảnh trang trí thông thường. Đó là biểu tượng gắn với trống đồng Đông Sơn, ký ức cội nguồn, cũng như khát vọng bay lên của cư dân Việt cổ và với chiều sâu văn minh của dân tộc.
Không chỉ là hiện vật khảo cổ, trống đồng cũng là vật thiêng, hiện diện trong những nghi lễ cộng đồng trang trọng của tổ tiên. Vì vậy, khi công chúng cảm thấy cần phải ứng xử cẩn trọng với hình tượng chim Lạc, đó là một phản ứng đáng trân trọng.
Song tôi cho rằng cũng cần phân biệt giữa hành vi xúc phạm trong đời sống thực với ngôn ngữ ẩn dụ trong một tác phẩm nghệ thuật đương đại.
Trong MV, chim Lạc không xuất hiện như một hiện vật cụ thể để bị giẫm đạp hay hạ thấp, mà được tái tạo như một hình tượng thị giác, một biểu tượng bay lên, một “phương tiện” nghệ thuật để diễn tả khát vọng vươn ra thế giới.
Vì vậy, không nên vội vàng quy kết đó là phản cảm hay xúc phạm nếu đặt trong tổng thể dụng ý của tác phẩm.
Điều cần thiết hơn là đối thoại văn hóa. Công chúng có quyền nhắc nhở nghệ sĩ rằng biểu tượng thiêng cần được sử dụng với sự hiểu biết và chừng mực. Nghệ sĩ cũng cần lắng nghe để những sáng tạo sau này tinh tế hơn. Nhưng nếu nhìn tích cực, sự tranh luận này cho thấy người Việt vẫn rất yêu, rất nhạy cảm và rất có trách nhiệm với biểu tượng văn hóa của dân tộc.
* MV này thể hiện rất rõ tham vọng mang văn hóa Việt Nam ra ngoài lãnh thổ của Sơn Tùng M-TP. Xem xét một chi tiết gây tranh cãi khi đặt trong một tổng thể đó, cần có một ứng xử ra sao, thưa ông?
– Tôi cho rằng cần nhìn chi tiết gây tranh cãi trong tổng thể tinh thần của MV. Come my way được ra mắt như một dự án có màu sắc quốc tế, hợp tác với rapper Tyga, thể hiện hoàn toàn bằng tiếng Anh, đồng thời lồng ghép nhiều chất liệu văn hóa Việt Nam vào ngôn ngữ thị giác hiện đại.
Ngoài chim Lạc, MV sử dụng các biểu tượng khác như mặt nạ Xuân Phả, Tràng An, Bái Đính, lễ hội đua bò An Giang, họa tiết rồng thời Lý và nhiều lớp hình ảnh gợi nhắc văn hóa Việt Nam.
Khi một nghệ sĩ trẻ có sức ảnh hưởng lớn đưa những biểu tượng ấy vào sản phẩm âm nhạc đại chúng, chúng ta nên ghi nhận trước hết ở ý thức quảng bá văn hóa Việt Nam.
Một chi tiết gây tranh luận cần được phân tích, góp ý, nhưng không nên phủ định toàn bộ nỗ lực sáng tạo. Bởi nếu chỉ nhìn vào một khung hình để kết luận cả tác phẩm, chúng ta có thể bỏ lỡ một thông điệp lớn hơn: khát vọng đưa Việt Nam xuất hiện trong dòng chảy văn hóa đại chúng toàn cầu.
Ứng xử phù hợp, theo tôi, là vừa khuyến khích vừa góp ý. Khuyến khích vì nghệ sĩ đã không chọn cách “quốc tế hóa” bằng việc làm mờ bản sắc Việt Nam, mà ngược lại, đưa bản sắc ấy ra trước thế giới.
MV Come my way của Sơn Tùng M-TP
* Sức hấp dẫn của một ngôi sao V-pop gắn liền với một MV mang tính quốc tế đã khiến MV này viral ở nhiều mặt. Về tranh cãi này, ở mặt nào đó, cũng là một cơ hội để tìm hiểu văn hóa Việt Nam ra sao?
– Đúng vậy. Tranh cãi không phải lúc nào cũng tiêu cực. Nếu được dẫn dắt bằng tinh thần văn minh, tranh cãi có thể trở thành một cơ hội giáo dục văn hóa rất tốt.
Từ một hình ảnh chim Lạc trong MV, công chúng có thể tìm hiểu lại trống đồng Đông Sơn là gì, chim Lạc mang ý nghĩa gì, vì sao trống đồng từng là vật thiêng trong đời sống cộng đồng Việt cổ, vì sao biểu tượng ấy vẫn có sức lay động đến hôm nay.
Điều đáng mừng là một sản phẩm âm nhạc đại chúng đã làm cho những từ khóa văn hóa tưởng như xa với đời sống thường ngày bỗng trở lại trong các cuộc trò chuyện của giới trẻ. Đó là điều không dễ.
Một bạn trẻ có thể đến với chim Lạc không phải từ bài giảng lịch sử, mà từ một MV ca nhạc. Một khán giả quốc tế có thể biết đến Việt Nam không chỉ qua phở, áo dài, vịnh Hạ Long, mà còn qua trống đồng, mặt nạ Xuân Phả, Tràng An, hội họa Việt Nam. Đó chính là những “điểm chạm” của sức mạnh mềm.
Tôi muốn nhìn câu chuyện này theo hướng tích cực. MV có thể còn những điểm cần bàn thêm, nhưng nó đã tạo ra một cuộc đối thoại văn hóa rộng rãi.
Nếu từ cuộc đối thoại ấy, công chúng trẻ hiểu hơn về biểu tượng dân tộc, nghệ sĩ ý thức hơn khi khai thác di sản, còn xã hội cởi mở hơn với sáng tạo đương đại, thì tranh luận này không vô ích.
Trái lại, nó góp phần làm cho văn hóa Việt Nam được quan tâm hơn, được nói đến nhiều hơn và có thêm cơ hội bước ra thế giới bằng ngôn ngữ của thời đại.
* Ông có lưu ý gì tới các nghệ sĩ trẻ sử dụng, sáng tạo trên chất liệu văn hóa truyền thống?
– Đây là xu hướng cần được khuyến khích. Di sản văn hóa không thể chỉ sống trong bảo tàng, trong sách giáo khoa hay trong các nghi lễ trang trọng. Di sản phải tiếp tục được “kích hoạt” trong đời sống đương đại, trong âm nhạc, điện ảnh, thời trang, thiết kế, trò chơi điện tử, du lịch, truyền thông số.
Khi người trẻ đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm sáng tạo, họ đang mở thêm những con đường mới để công chúng hôm nay, nhất là công chúng trẻ, đến gần hơn với văn hóa dân tộc.
Nhìn ra thế giới, Hàn Quốc rất thành công khi đưa hanbok, cung điện, chữ Hangeul, âm nhạc dân gian, ẩm thực vào K-pop và điện ảnh. Nhật Bản cũng làm rất tốt việc chuyển hóa samurai, kimono, ukiyo-e, trà đạo, Thần đạo vào anime, game, thời trang, du lịch.
Điều quan trọng là họ không chỉ “trang trí” bằng truyền thống, mà biến truyền thống thành bản sắc cạnh tranh, thành sức mạnh mềm quốc gia. Việt Nam hoàn toàn có thể đi theo con đường đó, với kho tàng văn hóa vô cùng phong phú của mình.
Tuy nhiên, càng sáng tạo với chất liệu văn hóa, nghệ sĩ càng cần hiểu sâu về chất liệu ấy. Tôi nghĩ có ba lưu ý quan trọng.
Thứ nhất, phải nghiên cứu nghiêm túc, không sử dụng biểu tượng chỉ vì đẹp, lạ hoặc dễ tạo hiệu ứng.
Thứ hai, nên tham vấn chuyên gia văn hóa, lịch sử, mỹ thuật, bảo tàng, dân tộc học khi dùng các biểu tượng có giá trị lâu đời.
Thứ ba, phải luôn tự hỏi: hình ảnh này có làm công chúng hiểu hơn, yêu hơn, tự hào hơn về văn hóa Việt Nam không? Nếu câu trả lời là có, sáng tạo ấy rất đáng được cổ vũ.
Anh cho biết mua khu đất giáp ranh TP HCM nhiều năm trước nhưng chỉ dùng như nông trại. Năm 2024, vợ chồng anh cải tạo và xây nhà nghỉ dưỡng cho gia đình.
Anh cho biết mua khu đất giáp ranh TP HCM nhiều năm trước nhưng chỉ dùng như nông trại. Năm 2024, vợ chồng anh cải tạo và xây nhà nghỉ dưỡng cho gia đình.
Nghệ sĩ thích nhất là khu hồ hơn 1.000 m2 phía trước nhà. Anh lên ý tưởng dựng chòi nghỉ với vật dụng từ thiên nhiên để hóng mát, câu cá.
Nghệ sĩ thích nhất là khu hồ hơn 1.000 m2 phía trước nhà. Anh lên ý tưởng dựng chòi nghỉ với vật dụng từ thiên nhiên để hóng mát, câu cá.
Anh xây tường kín xung quanh nhà vườn vì muốn có không gian riêng tư cho gia đình hoặc bạn bè đến chơi.
Anh xây tường kín xung quanh nhà vườn vì muốn có không gian riêng tư cho gia đình hoặc bạn bè đến chơi.
Đầu năm nay, nghệ sĩ trồng thêm nhiều loại cây cảnh.
Đầu năm nay, nghệ sĩ trồng thêm nhiều loại cây cảnh.
Tạ Minh Tâm trồng cây
Nghệ sĩ trồng cây tại nhà vườn.
Anh thành thục các công việc nhà nông như xới đất, làm vườn vì từng lớn lên ở vùng miệt vườn An Giang.
Anh thành thục các công việc nhà nông như xới đất, làm vườn vì từng lớn lên ở vùng miệt vườn An Giang.
Một góc vườn của nghệ sĩ tại nhà nghỉ dưỡng. Dọc các lối đi, anh trồng hoa hồng, dừa cạn và cây cảnh. Tạ Minh Tâm cho biết đang tìm thêm các giống cây ăn trái như sầu riêng, mận, mít, ổi để tạo bóng mát.
Một góc vườn của nghệ sĩ tại nhà nghỉ dưỡng. Dọc các lối đi, anh trồng hoa hồng, dừa cạn và cây cảnh. Tạ Minh Tâm cho biết đang tìm thêm các giống cây ăn trái như sầu riêng, mận, mít, ổi để tạo bóng mát.
Theo nghệ sĩ, nhà nghỉ dưỡng vẫn chưa hoàn thiện, anh tiếp tục tu bổ thêm.
Theo nghệ sĩ, nhà nghỉ dưỡng vẫn chưa hoàn thiện, anh tiếp tục tu bổ thêm.
Thi thoảng, anh mời bạn bè đến cùng ăn uống, ca hát vào dịp lễ hoặc cuối tuần. Hiện Tạ Minh Tâm sống với gia đình tại TP HCM. Anh thuê người chăm sóc vườn tược.
Tạ Minh Tâm sinh năm 1960 tại An Giang. Anh là ca sĩ nổi tiếng của dòng nhạc thính phòng, nhận danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 2019. Anh hiện giữ chức Phó giám đốc Nhạc viện TP HCM. Ngoài ca hát, anh làm MC, giám khảo nhiều cuộc thi âm nhạc và đóng phim như: Blouse trắng (2002), Nghề báo (2006), Siêu quậy có bầu (2019).
Thi thoảng, anh mời bạn bè đến cùng ăn uống, ca hát vào dịp lễ hoặc cuối tuần. Hiện Tạ Minh Tâm sống với gia đình tại TP HCM. Anh thuê người chăm sóc vườn tược.
Tạ Minh Tâm sinh năm 1960 tại An Giang. Anh là ca sĩ nổi tiếng của dòng nhạc thính phòng, nhận danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 2019. Anh hiện giữ chức Phó giám đốc Nhạc viện TP HCM. Ngoài ca hát, anh làm MC, giám khảo nhiều cuộc thi âm nhạc và đóng phim như: Blouse trắng (2002), Nghề báo (2006), Siêu quậy có bầu (2019).
Bạn bè đến chơi nhà Tạ Minh Tâm
Bạn bè đến nhà vườn của Tạ Minh Tâm chơi hồi tháng 2.
Những ngày này ở Pháp, Lê Vi thỉnh thoảng được bạn bè gửi cho xem những hình ảnh, video cũ, nhân dịp bốn thập niên thành lập Nhà hát Nghệ thuật Đương đại, nơi chị từng gắn bó. Nghệ sĩ nhớ đến nhiều kỷ niệm, trong đó có buổi biểu diễn cuối cùng vào năm 2006. Khi ấy, Lê Vi thực hiện tiết mục múa Chim công như một lời tri ân dành cho nhà hát, cũng là lời chào khép lại hành trình chị gắn bó với sân khấu và khán giả.
Nghệ sĩ sang Pháp tính đến nay là 20 năm. Trước đó ba năm, chị đi về giữa hai nước. Năm 2005, chị để con đầu lại Pháp cho bố mẹ chồng chăm sóc, mang theo con thứ hai mới một tuổi về nước đóng phim Đèn vàng, Miền quê thức tỉnh. Đến năm 2006, Lê Vi nghĩ rằng không thể để gia đình chia cắt, mỗi người một nơi nên quyết định sang đoàn tụ.
Chồng Lê Vi là Cyril Lapointe, tốt nghiệp ngành lịch sử nghệ thuật tại Trường Louvre, đam mê văn hóa Việt. Thời gian sang Việt Nam làm việc, anh thuê một phòng trong nhà diễn viên Lê Vân - chị gái Lê Vi, sau đó quen và yêu chị.
Những ngày đầu ở xứ người, nghệ sĩ gặp khó khăn khi xa bố mẹ, hai chị gái, xa mảnh đất Hà Nội gắn bó nhiều năm. Nhờ sự động viên của chồng cùng niềm vui bên các con, nghệ sĩ dần ổn định tinh thần và thích nghi với cuộc sống mới.
Lê Vi nói mình may mắn vì tìm được người bạn đời tâm lý, thấu hiểu. Cả hai đồng điệu bởi cùng lớn lên trong gia đình trí thức, có chung tình yêu với nghệ thuật. Khi nghệ sĩ sang Pháp, chồng trở thành trụ cột kinh tế gia đình, còn chị chỉ ở nhà vun vén tổ ấm. "Hơn 20 năm bên nhau, anh chưa từng để tôi lo lắng hay ghen tuông vì điều gì. Anh chỉ đi làm và biết đến vợ con", diễn viên nói.
Hiện con trai cả của chị 31 tuổi, con trai thứ hai 22 tuổi, còn con gái út sắp tròn 18. Cả ba con của nghệ sĩ đều không theo nghệ thuật. Chị từng tạo điều kiện cho con tham gia một số lớp học, sinh hoạt sân khấu nhưng không ai bộc lộ đam mê, năng khiếu đặc biệt, chỉ dừng ở mức trải nghiệm. Bù lại, dù lớn lên ở Pháp, cả ba đều nói tốt tiếng Việt. Theo chị, việc dạy tiếng mẹ đẻ giúp các con nhớ về nguồn cội, đồng thời là sợi dây kết nối giữa chị và bọn trẻ.
Hàng ngày, nghệ sĩ dành nhiều thời gian đọc sách, làm vườn. Chị trồng nhiều loại hoa, rau xanh, trong không gian được chị gọi là khu vườn cổ tích. Ngoài ra, chị chăm chút một homestay trong khuôn viên nhà. Những lúc rảnh, chị và chồng tham gia câu lạc bộ đi bộ cùng một số người bạn.
Mỗi dịp Tết, Lê Vi đều dành thời gian về Việt Nam thăm người thân. Sau tết Nguyên đán, chị cùng chị gái Lê Khanh, Lê Vân đưa mẹ - nghệ sĩ Lê Mai, 88 tuổi - đi du lịch. Năm ngoái, mẹ chị bị ốm, sức khỏe, trí nhớ đều giảm sút. Vì thế, chị và hai chị gái luôn muốn ở bên bà nhiều nhất để trò chuyện, khơi gợi những kỷ niệm đẹp của gia đình.
Gần ngày Lê Vi trở lại Pháp, bà luôn than thở buồn chán vì sắp xa con gái. Nghệ sĩ động viên: "Sang năm Vi lại về, mà Vi đi là mẹ lại quên ngay ấy mà", bà đáp: "Quên thì giở ảnh ra xem, quên thế nào được". Bà còn nhất quyết muốn ra sân bay tiễn con, nhưng các con đều khuyên để bà ở nhà nghỉ ngơi. Thế nhưng ngay sau khi nghệ sĩ Lê Khanh tiễn em gái trở về, bà đã không còn nhớ việc con gái út vừa rời đi. Lê Vi nghĩ đó cũng là điều may mắn bởi mẹ sẽ không phải buồn vì nhớ chị.
Xa người thân nhưng Lê Vi nói chị hạnh phúc nhờ học được cách sống chậm. "Trước đây, tôi thường quan tâm người khác nhìn nhận mình ra sao. Nhưng hiện tại, tôi không còn đặt nặng ánh nhìn bên ngoài mà học cách làm hài lòng chính mình, cảm nhận mọi thứ nhẹ nhàng, chậm rãi hơn", diễn viên nói.
Ngẫm lại chặng đường cũ, nghệ sĩ cảm thấy may mắn vì được sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật và được cháy hết mình với nghề trong những năm tháng đẹp nhất. Lê Vi là con nghệ sĩ kịch nói Trần Tiến và Lê Mai, em diễn viên Lê Khanh, Lê Vân. 10 tuổi, Lê Vi bắt đầu được bố mẹ cho đi học múa. Khả năng của chị bộc lộ khi được chuyên gia Nga đào tạo những năm 1980. Tốt nghiệp, chị làm việc ở Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam. Sau đó, nghệ sĩ Trần Bình mời Lê Vi về công tác tại Nhà hát Nghệ thuật đương đại để múa đôi cùng ông. Những năm 1990, chị được nhà hát giao học lại điệu múa Chim công của nghệ sĩ Trung Quốc Dương Lệ Bình, sau đó được cử đi thi và đoạt giải cao nhất cuộc thi múa toàn quốc Tài năng trẻ.
Với phim ảnh, Lê Vi cũng gặt hái nhiều thành công. Tám tuổi, chị được người quen mời đóng vai nhỏ trong phim Sao Tháng Tám, cát-xê là tờ tiền 5 hào cùng một gói bánh quy. 15 tuổi, chị đóng vai phụ phim Tình yêu và khoảng cách, nghệ sĩ Thanh Quý diễn chính. Sau này, chị bén duyên với các phim Chiếc bình tiền kiếp, Truyện cổ tích tuổi 17. Khi quay Cây bạch đàn vô danh năm 1994, Lê Vi đang mang bầu nhưng vẫn thực hiện các cảnh nhân vật bê vác đất. Vai diễn mang lại cho chị giải thưởng Bông Sen Vàng dành cho nữ chính.
Rời sân khấu múa và điện ảnh ở tuổi 38, khi cơ hội vẫn rộng mở, Lê Vi không xem đó là sự dang dở. Với chị, đó là một lựa chọn nhẹ nhàng và trọn vẹn bởi trong chặng đường đã qua, chị không còn vai diễn nào khiến mình khao khát chinh phục thêm, lựa chọn vun vén gia đình. "Nếu một ngày nào đó xuất hiện cơ hội phù hợp, biết đâu tôi sẽ trở lại. Còn hiện tại, tôi thấy như vậy là đủ", nghệ sĩ nói.
Hôm 22/4, Ngô Kim Ngân - 21 tuổi, du học sinh năm 3 ngành Ngôn ngữ và Văn học Trung Quốc tại Đại học Bắc Kinh - đăng tải giây phút gặp gỡ diễn viên trên mạng xã hội Threads, nhận hơn 393 nghìn lượt xem, 36 nghìn lượt thích. Trong video, Mã Đức Hoa giới thiệu ông là người thủ vai Trư Bát Giới trong Tây du ký bản năm 1986, từng có dịp đến thăm Việt Nam. Ông cho biết: "Việt Nam là đất nước tuyệt vời, hơn nữa người dân vô cùng nhiệt tình. Mong tình hữu nghị Việt -Trung của chúng ta mãi vững bền".
Nhiều người nói hình ảnh của diễn viên gợi nhớ tuổi thơ. Một tài khoản bình luận, thu hút 364 lượt thích: "Ông là ký ức của rất nhiều người, chỉ cần nhìn thấy là nhớ lại ngay". Một người khác viết: "Dàn diễn viên của phim nay đã lớn tuổi, nhiều người không còn nữa. Việc gặp được họ là điều rất may mắn, chúc mừng bạn".
Kim Ngân cho biết quay video trước đó tám ngày, khi diễn viên Mã Đức Hoa được mời đến chia sẻ trong một tiết học của bộ môn Tây du ký và Văn hóa Trung Quốc tại Đại học Bắc Kinh. Khi đó, cô đến đón một người bạn tham gia lớp học này, tình cờ thấy ông Mã Đức Hoa chụp hình cùng sinh viên nên tiến lại xin giao lưu. Cô ấn tượng với sự thân thiện và gần gũi của diễn viên. "Vì có nhiều thế hệ khán giả hâm mộ phim, tôi nhờ ông gửi lời chào để ghi lại kỷ niệm", Kim Ngân nói.
Mã Đức Hoa, 81 tuổi, sinh ở Bắc Kinh (Trung Quốc), từng làm việc ở đoàn Kinh kịch. Sau khi nổi tiếng với Tây du ký, ông chuyển sang đóng điện ảnh, truyền hình. Ngoài tác phẩm này, ông tham gia các phim Chủ tịch giả mạo, Đợi anh ở thiên đường. Những năm gần đây, diễn viên chủ yếu ghi hình show truyền hình, viết sách.
Xinhua đánh giá màn thể hiện của Mã Đức Hoa trong Tây du ký là kinh điển, quen thuộc nhiều thế hệ khán giả. Ông lột tả đáng yêu nét lười biếng, khôn vặt, ham ăn nhưng cũng có tình có nghĩa của nhân vật Trư Bát Giới. Theo China Times, Mã Đức Hoa thông thạo tiếng Nhật, giỏi múa ballet, viết thư pháp.
Theo QQ, ở tuổi xế chiều, ông sống an nhiên bên vợ - bà Hầu Ngọc Mẫn. Con trai duy nhất có cuộc sống riêng, đôi vợ chồng hàng ngày dọn dẹp nhà cửa, chăm sóc cây cảnh, đi chợ. Diễn viên nói gần 50 năm bên nhau, vợ chồng thi thoảng cãi vã nhưng không gay gắt. Hai người nhường nhịn, bao dung lẫn nhau, nhờ thế bền chặt đến đầu bạc.
