Trong khi yêu cầu về dư lượng cadimi và chất vàng O từ thị trường xuất khẩu ngày càng gắt gao, các phòng test tại khu vực này lại rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng, hoặc có máy móc nhưng vẫn đành… “đắp chiếu”.
Nghịch lý chồng chất khi các vùng trồng sầu riêng lớn, như tỉnh Đồng Tháp chẳng hạn, muốn xét nghiệm phải gửi mẫu đi tận TP.HCM hoặc các tỉnh miền Đông, làm phát sinh thêm chi phí vận chuyển và thời gian chờ đợi.
Những ngày giữa tháng 5-2026, tại các vùng chuyên canh sầu riêng lớn của Đồng Tháp như xã Ngũ Hiệp, Tam Bình (huyện Cai Lậy cũ) hay các vùng trồng tại Cao Lãnh, không khí thu hoạch lẽ ra phải rộn ràng thì nay lại bao trùm bởi sự lo âu.
Theo số liệu từ Sở NN-MT tỉnh Đồng Tháp, diện tích sầu riêng trên địa bàn lên tới hơn 32.100ha, với sản lượng dự kiến riêng trong tháng 5 và tháng 6-2026 đạt khoảng 111.221 tấn.
Tuy nhiên, giá sầu riêng đang lao dốc thê thảm trong thời gian qua. Ông Dương Văn Đây, một lão nông gắn bó với vườn sầu riêng 2ha tại xã Ngũ Hiệp, cho biết giá Ri6 hiện chỉ còn khoảng 30.000 đồng/kg, giảm gần 46% so với thời điểm sau Tết 2026.
Nghịch lý ở chỗ, dù xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam quý 1-2026 đạt hơn 221 triệu USD, tăng vọt so với cùng kỳ, nhưng nhà vườn và doanh nghiệp thu mua tại miền Tây lại đang “đứng ngồi không yên”. Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở sức mua, mà nằm ở khâu kiểm nghiệm dư lượng cadimi và chất vàng O.
Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp liên tục nhận được phản ánh về việc các trung tâm kiểm nghiệm không tiếp nhận mẫu sầu riêng từ khu vực miền Tây, hoặc thời gian xử lý kéo dài khiến doanh nghiệp bị động, không thể hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.
Câu hỏi đặt ra là: Vì sao cả một vùng sầu riêng mênh mông như miền Tây lại thiếu nơi xét nghiệm chất tồn dư? Trong thực tế, các cơ sở kiểm nghiệm được phía Trung Quốc phê chuẩn tại khu vực ĐBSCL là vô cùng ít ỏi và đang gặp rất nhiều vấn đề về vận hành.
Theo danh sách, địa chỉ phòng kiểm định cadimi và chất vàng O trong sầu riêng được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN-MT) thông tin, đến cuối tháng 5-2026, Việt Nam có 12 phòng kiểm nghiệm cadimi và 8 phòng kiểm nghiệm chất vàng O trong sầu riêng được Trung Quốc công nhận.
Riêng tại miền Tây có 8 điểm được công nhận (trong đó, có 5 điểm được kiểm định cadimi) tập trung tại 2 địa phương đó là TP Cần Thơ và tỉnh Cà Mau.
Bà Nguyễn Khánh Ngọc, Phó giám đốc Trung tâm Kỹ thuật tiêu chuẩn đo lường chất lượng Cần Thơ, cho biết trung tâm hiện chỉ thực hiện kiểm nghiệm chất vàng O. Trước đây, nơi này từng kiểm nghiệm được cadimi nhưng đã bị phía Trung Quốc cắt quyền phê chuẩn.
Dù đã nộp hồ sơ khắc phục từ tháng 12-2025, nhưng đến nay đơn vị vẫn phải ngồi chờ được cấp phép lại. “Công suất của chúng tôi khoảng 50 – 60 container mỗi ngày, nếu hoạt động được lúc này sẽ giúp ích rất nhiều cho bà con”, bà Ngọc trăn trở.
Trong khi đó lãnh đạo Trung tâm Chất lượng nông lâm thủy sản vùng 5 xác nhận tại Cà Mau có phòng kiểm nghiệm hai chất này trên sầu riêng nhưng lại… chưa triển khai hoạt động trở lại.
Lý do được đưa ra là đơn vị còn phải rà soát quy định mới, địa bàn xa vùng trồng, và quan trọng nhất là thiếu nguyên liệu phục vụ kiểm nghiệm do khu vực Cà Mau… không có vùng trồng sầu riêng xuất khẩu tập trung!
Trước nhu cầu bức thiết của địa phương, mới đây ông Nguyễn Phước Thiện, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, đã yêu cầu ngành nông nghiệp và khoa học công nghệ nghiên cứu sử dụng các bộ test nhanh cadimi.
Dù độ chính xác không tuyệt đối như phòng lab, nhưng các bộ test này cho kết quả chỉ sau 15 – 20 giây, giúp sàng lọc sớm các vùng trồng an toàn để ưu tiên xuất khẩu. “Chúng ta phải có bản lĩnh khảo sát trên cơ sở khoa học để cấp chứng nhận tạm thời cho những vùng sạch, giúp thương lái không ép giá bà con”, ông Thiện nhấn mạnh.
Bên cạnh đó giải pháp kỹ thuật cấp bách là hướng dẫn nông dân nâng độ pH của đất. Bởi theo các chuyên gia, khi đất bị chua (pH thấp), cây sầu riêng sẽ hấp thụ cadimi mạnh hơn. Việc sử dụng vôi, phân hữu cơ sinh học và các chế phẩm vi sinh để ổn định pH từ 6.0 – 6.5 là cách “chữa cháy” hiệu quả nhất lúc này để giảm lượng cadimi tích lũy trong trái.
Về lâu dài, theo ông Thiện, cần khẩn trương xây dựng đề án phát triển bền vững ngành hàng sầu riêng. Trong đó, điểm nhấn là việc thành lập Trung tâm Kỹ thuật công nghiệp theo mô hình Hàn Quốc. Trung tâm này sẽ đóng vai trò như một “bệnh viện đất”, nơi người dân có thể mang mẫu đất, mẫu trái đến kiểm tra sau mỗi vụ mùa để được tư vấn phác đồ cải tạo đất và quản lý chất lượng một cách bài bản.
Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở NN-MT tỉnh Đồng Tháp, khẳng định tỉnh sẽ siết chặt quản lý mã số vùng trồng thông qua chuyển đổi số. Sẽ không còn chuyện “mượn mã” hay khai khống sản lượng, vì mọi dữ liệu từ canh tác, nhật ký sản xuất đến thu hoạch sẽ được đưa lên hệ thống điện tử có sự xác nhận của chính quyền địa phương.
Trước nghịch lý ngay tại vùng chuyên canh sầu riêng nhưng không có phòng test cadimi và chất vàng O, ông Luân cho rằng việc này đã gây gián đoạn thu mua, ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu thụ sản phẩm, làm giá sầu riêng mà mít giảm mạnh, gây thiệt hại cho người dân và doanh nghiệp.
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, ông Luân cho biết Sở NN-MT đề xuất UBND tỉnh Đồng Tháp rà soát toàn bộ vùng trồng sầu riêng để lập bản đồ nguy cơ rủi ro nhiễm kim loại nặng. Một trong những giải pháp quan trọng là chuẩn hóa quy trình canh tác, ghi chép nhật ký điện tử, kiểm soát vật tư đầu vào.
Ngoài ra đề nghị UBND tỉnh kiến nghị Bộ NN-MT sớm đàm phán với phía Hải quan Trung Quốc thẩm định, phê duyệt các phòng kiểm nghiệm đủ điều kiện (gồm Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng và dịch vụ khoa học công nghệ và Công ty TNHH Green Farm Vina) để sớm bổ sung năng lực kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu trái cây trên địa bàn tỉnh.
Không chỉ khiến chủ tàu trắng tay, những "xác tàu" bạc tỉ "neo cứng" trong vũng neo đậu tàu thuyền Lý Sơn còn gây mất mỹ quan, cản trở luồng lạch và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường.
Tại vũng neo đậu tàu thuyền Lý Sơn, giữa hàng trăm tàu cá ra vào mỗi ngày, nhiều con tàu khách từng một thời nhộn nhịp chở khách trên tuyến Sa Kỳ - Lý Sơn nay nằm im lìm, phủ đầy rong rêu.
Nhìn từ xa, khó ai nghĩ những con tàu hoen gỉ ấy từng là niềm tự hào của vận tải biển đảo. Có chiếc cửa kính vỡ nát, thân tàu xuống cấp nghiêm trọng sau nhiều năm phơi mình dưới nắng gió.
Có chiếc chìm một phần dưới mặt nước, chỉ còn phần thân nổi lên như một "xác tàu" bị bỏ quên.
Nổi bật trong số đó là tàu Hoàng Sa 03. Con tàu từng trị giá khoảng 10 tỉ đồng nay nằm mắc cạn, phần thân chìm dưới nước biển. Toàn bộ tàu không còn khả năng khai thác, trở thành một khối sắt thép hoen gỉ bên góc vũng neo đậu.
Tàu khách Hoàng Sa 03 đi vào khai thác năm 2014, kỳ vọng thúc đẩy tuyến vận tải khách Sa Kỳ - Lý Sơn. Tuy nhiên tàu chỉ hoạt động được khoảng ba năm rồi phải dừng. Nhiều năm qua chủ tàu nhiều lần rao bán nhưng không ai mua. Con tàu vì thế thành gánh nặng.
Không riêng Hoàng Sa 03, tàu khách An Vĩnh 03 cũng chung số phận. Từng là tàu khách hiện đại nhất nhì tuyến Sa Kỳ - Lý Sơn, con tàu trị giá gần 20 tỉ đồng giờ neo bất động bên cạnh nhiều tàu bỏ hoang khác.
Trong khi đó tàu khách Biển Đông từng được một người dân Lý Sơn đầu tư khoảng 15 tỉ đồng vào năm 2016, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng vận tải hành khách ra đảo. Thế nhưng chỉ sau khoảng hai năm khai thác, con tàu phải ngừng hoạt động vì không thể cạnh tranh với các tàu siêu tốc thế hệ mới.
Sự xuất hiện của đội tàu siêu tốc có thời gian di chuyển chỉ từ 30 - 45 phút đã làm thay đổi hoàn toàn thị trường vận tải hành khách tuyến Sa Kỳ - Lý Sơn. Những tàu cao tốc đời cũ, dù từng được xem là hiện đại, dần mất lợi thế. Hành khách chuyển sang lựa chọn phương tiện nhanh hơn, tiện nghi hơn.
Từ đó hàng loạt tàu khách rơi vào cảnh ế ẩm, doanh thu sụt giảm rồi phải nằm bờ. Nhiều chủ tàu lâm cảnh nợ ngân hàng, trong khi tài sản trị giá hàng chục tỉ đồng ngày càng xuống cấp theo thời gian.
Điều đáng lo ngại là những con tàu bỏ hoang không chỉ là nỗi đau của chủ sở hữu mà còn trở thành bài toán khó đối với cơ quan quản lý.
Theo ghi nhận, nhiều tàu neo đậu lâu năm chiếm diện tích mặt nước đáng kể trong khu vực vũng neo đậu. Một số tàu xuống cấp nghiêm trọng, tiềm ẩn nguy cơ trôi dạt khi đứt neo trong mùa mưa bão, va đập vào tàu cá đang hoạt động hoặc các công trình hạ tầng lân cận.
Ngoài ra việc để tàu hư hỏng nằm lâu ngày dưới nước cũng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ ô nhiễm môi trường biển do dầu mỡ, vật liệu và các chất thải tồn lưu trên tàu.
Ông Nguyễn Đình Trung - Giám đốc Ban Quản lý cảng cá tỉnh Quảng Ngãi - cho biết đơn vị đã nhiều lần phối hợp với chính quyền địa phương kiểm tra thực trạng các tàu khách neo đậu lâu năm tại vũng neo đậu tàu thuyền Lý Sơn để tìm phương án xử lý.
Tuy nhiên việc giải quyết gặp nhiều trở ngại. Một số chủ tàu không còn liên lạc được, trong khi những người còn liên hệ được cũng lúng túng vì không biết đưa tàu đi đâu hoặc xử lý thế nào đối với những phương tiện đã hết khả năng khai thác.
Theo ông Trung, thời gian tới đơn vị sẽ phối hợp với UBND đặc khu Lý Sơn rà soát, xử lý dứt điểm tình trạng này. Các tàu tiếp tục neo đậu sẽ phải thực hiện nghĩa vụ tài chính và được bố trí tập trung tại một khu vực riêng nhằm tránh ảnh hưởng đến hoạt động của tàu cá.
"Đối với những trường hợp không xác định được chủ sở hữu hoặc tàu đã hư hỏng nghiêm trọng, cơ quan chức năng sẽ tính đến phương án trục vớt, giải phóng mặt nước", ông Trung nói.
Giữa vũng neo đậu, những con tàu khách bạc tỉ nằm bất động là hình ảnh tiếc nuối. Từ biểu tượng của một giai đoạn phát triển vận tải biển đảo, chúng đang dần trở thành những "xác tàu" chờ lời giải cho một bài toán tồn đọng nhiều năm ở Lý Sơn.
Ngày 17-4, Sở Công Thương TP.HCM, UBND phường Tân Mỹ đã làm việc với các đơn vị liên quan về việc ứng dụng "Tick xanh trách nhiệm" trong quản lý chất lượng suất ăn học đường.
Phải nhìn nhận lại toàn diện việc tổ chức suất ăn học đường
Ông Nguyễn Nguyên Phương - Phó giám đốc Sở Công Thương TPHCM - cho rằng trước thực trạng các vụ ngộ độc thực phẩm học đường diễn biến phức tạp, cách quản lý truyền thống hiện nay vẫn mang tính đối phó.
Từ kinh nghiệm vận hành sàn giao dịch thịt heo, ngành công thương đang tính toán vận dụng áp lực thị trường và hệ thống phân phối để buộc các nhà cung cấp phải minh bạch quy trình sản xuất.
Theo ông Phương, khi nhu cầu đảm bảo chất lượng bữa ăn học đường ngày càng được đặt ra cao hơn, thị trường cũng bắt đầu có sự chuyển động rõ rệt. Nhiều nhà cung cấp và hệ thống phân phối đã chủ động tham gia chuỗi "Tick xanh trách nhiệm", sẵn sàng cung ứng cho các đơn vị cung cấp suất ăn và bếp ăn trường học.
Góc độ địa phương, bà Nguyễn Thị Bé Ngoan, Chủ tịch UBND phường Tân Mỹ (TPHCM), cho rằng việc ứng dụng "Tick xanh trách nhiệm" vào quản lý suất ăn trường học, siết chất lượng suất ăn từ nhà cung cấp là hướng đi cần thiết và địa phương sẽ quyết tâm làm.
Tại phường Tân Mỹ, đại diện một số trường học và đơn vị cung cấp suất ăn đánh giá cao tính thiết thực của chương trình này.
Bà Trần Tiểu Quỳnh - Hiệu trưởng Trường tiểu học Lê Văn Tám - cho biết nếu chỉ dựa vào kiểm tra hành chính, áp lực về chi phí và cạnh tranh giá khiến một số nhà cung cấp có thể cắt giảm chất lượng, dẫn đến nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
"Đã có những trường hợp thực phẩm không đảm bảo được phát hiện như bảo quản sai quy trình, sử dụng nguyên liệu không đạt chuẩn. Chính vì vậy việc thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ, liên thông giữa các khâu là yêu cầu cấp thiết".
Ông Nguyễn Trường Giang, Phó chủ tịch UBND phường Tân Mỹ, cho biết dự kiến trong tháng 5 tới, phường sẽ xây dựng kế hoạch cụ thể để triển khai thí điểm mô hình "Suất ăn trường học - Tick xanh trách nhiệm". Sau thí điểm sẽ tổ chức đánh giá, hoàn thiện mô hình và yêu cầu nhà trường bắt tay vào việc, để có thể triển khai đồng loạt từ tháng 9-2026.
Phường hiện có 8 trường công lập, trong đó có 6 trường sử dụng suất ăn công nghiệp, số còn lại tổ chức nấu ăn tại chỗ. Địa phương sẽ tính toán để miễn phí cho đơn vị tham gia giai đoạn đầu của chương trình.
"Phường sẽ phối hợp với các đơn vị liên quan để triển khai nghiêm túc nhằm kiểm soát bữa ăn học sinh theo toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nguyên liệu đầu vào đến khâu chế biến, phân phối", ông Giang khẳng định.
Nếu được triển khai, Sở Công Thương TP.HCM sẽ đóng vai trò đầu mối kết nối, giới thiệu các nhà cung cấp sản phẩm đạt "Tick xanh trách nhiệm" cho trường học và bếp ăn; Hội Công nghệ cao TP.HCM cung cấp nền tảng công nghệ phục vụ quản lý, truy xuất.
Lãnh đạo Sở Công Thương cho rằng điểm quan trọng không chỉ đảm bảo nguồn nguyên liệu an toàn, có thể truy xuất, mà còn phải tạo được mặt bằng giá hợp lý để các trường, cơ sở cung cấp suất ăn có thể tiếp cận.
Tính đến nay Việt Nam đã tham gia khoảng 20 Hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có 16 FTA đã được thực thi trong thời gian dài.
Các FTA thế hệ mới như CPTPP (Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) hay EVFTA (Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu) mở ra cơ hội lớn khi nhiều thị trường áp thuế nhập khẩu gạo ở mức 0% hoặc rất thấp.
Tuy nhiên thực tế cho thấy xuất khẩu gạo của Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào các thị trường truyền thống trong khu vực như Philippines và Indonesia - những quốc gia áp thuế nhập khẩu khá cao - lần lượt khoảng 35% và 25%.
Đáng chú ý trong khuôn khổ RCEP (Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực), Philippines không tự do hóa ngành gạo, còn Indonesia vẫn duy trì mức thuế cao. Dù vậy hai thị trường này có thời điểm chiếm tới 60% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam.
Trong khi đó các thị trường thuộc CPTPP như Canada áp thuế 0% đối với gạo Việt Nam, Mexico áp 10% với gạo và 0% đối với sản phẩm từ gạo. Đặc biệt theo EVFTA, Liên minh châu Âu dành hạn ngạch 80.000 tấn gạo/năm được miễn thuế, nhưng Việt Nam vẫn chưa tận dụng hết cơ hội này.
Nhiều ý kiến cho rằng doanh nghiệp Việt Nam ưu tiên thị trường dễ tiếp cận như Philippines, Indonesia do khoảng cách địa lý gần, thủ tục đơn giản. Tuy nhiên, theo các chuyên gia và doanh nghiệp, nguyên nhân không chỉ dừng lại ở việc "chọn dễ".
Ông Phạm Thái Bình - Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An (TP Cần Thơ) - cho rằng doanh nghiệp không phải không muốn vào các thị trường FTA, mà chủ yếu do thiếu đơn hàng và gặp nhiều rào cản kỹ thuật.
Theo ông Bình, các thị trường khó tính như châu Âu hay Nhật Bản yêu cầu quy trình sản xuất chặt chẽ, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và chất lượng ổn định. Trong khi đó phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn này, nên thường lựa chọn thị trường truyền thống có điều kiện nhập khẩu dễ hơn.
"Bên cạnh đó ngành lúa gạo Việt Nam vẫn mang tính nhỏ lẻ, sản xuất phân tán, thiếu liên kết chuỗi. Việc đầu tư cho thương hiệu, công nghệ chế biến và tiêu chuẩn chất lượng còn hạn chế, khiến khả năng tiếp cận các thị trường cao cấp chưa tương xứng với tiềm năng", một doanh nghiệp ngành lúa gạo thừa nhận.
Dù dễ tiếp cận, các thị trường truyền thống lại tiềm ẩn nhiều rủi ro về giá. Theo ghi nhận, đã có thời điểm doanh nghiệp Việt Nam phải chịu lỗ khi xuất khẩu gạo sang Philippines do biến động thị trường.
Lãnh đạo một doanh nghiệp xuất khẩu gạo thừa nhận nhu cầu từ Philippines và Indonesia là "nhu cầu thực", giúp doanh nghiệp dễ tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên việc lựa chọn thị trường này cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận biên lợi nhuận thấp, thậm chí rủi ro thua lỗ, trong khi áp lực về giá thường chuyển sang người nông dân.
"Ngoài ra chi phí logistics, giá xăng dầu và vật tư đầu vào tăng cao cũng ảnh hưởng đến hiệu quả xuất khẩu. Những yếu tố này khiến doanh nghiệp khó mở rộng sang các thị trường đòi hỏi đầu tư lớn về tiêu chuẩn và quy trình sản xuất", vị này nói.
Một lãnh đạo Tập đoàn Tân Long cũng cho biết hoạt động xuất khẩu gạo vẫn diễn ra bình thường, không chịu ảnh hưởng trực tiếp từ thuế nhập khẩu tại các thị trường. Theo vị này, doanh nghiệp chủ yếu xuất khẩu theo điều kiện FOB (giao hàng lên tàu), nên trách nhiệm về thuế và thủ tục nhập khẩu thuộc về đối tác nước ngoài. Do đó doanh nghiệp không trực tiếp nắm rõ mức thuế tại từng thị trường, mà chủ yếu sản xuất và bán hàng theo nhu cầu của khách hàng.
"Điều này cho thấy hoạt động xuất khẩu gạo hiện nay vẫn mang tính "theo đơn hàng", phụ thuộc nhiều vào nhu cầu thị trường, thay vì chủ động định hướng chiến lược khai thác các thị trường FTA", vị này thừa nhận.
Các chuyên gia cho rằng để tận dụng hiệu quả các FTA, ngành lúa gạo Việt Nam cần chuyển đổi mạnh sang sản xuất quy mô lớn, nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu. Doanh nghiệp cần đầu tư bài bản vào chuỗi sản xuất - chế biến - xuất khẩu, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc.
Đồng thời cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong việc khai thác các ưu đãi từ FTA trong bối cảnh nhu cầu gạo thế giới vẫn ở mức cao, cơ hội mở rộng thị trường vẫn còn lớn. "Nếu không thay đổi cách tiếp cận, ngành gạo Việt Nam có thể tiếp tục phụ thuộc vào các thị trường "dễ tính", với giá trị gia tăng thấp và rủi ro cao", một chuyên gia khuyến cáo.
