Vì sao việc sáng tạo trên chất liệu biểu tượng, văn hóa, tôn giáo, sắc tạo dễ gây tranh cãi như vậy?
Dưới hai bài viết ‘Sơn Tùng M-TP không được phép đứng trên chim Lạc’ và Sơn Tùng đứng trên chim Lạc: Tranh cãi văn hóa có ý nghĩa với cả công chúng và nghệ sĩ (cùng đăng trên Tuổi Trẻ Online ngày 31-5), bạn đọc tiếp tục chia hai luồng dư luận và bàn luận sôi nổi.
Một phía cho rằng báng bổ, thiếu tôn trọng, xúc phạm biểu tượng, vật thiêng của dân tộc. Bạn đọc tên Dương để lại bình luận: “Không nên đứng lên như vậy. Chim Lạc là biểu tượng tự do của dân tộc, bay cao bay xa… Giờ đứng hay cưỡi lên tượng Nữ thần tự do của Mỹ thì sẽ như thế nào?”.
“Sao một ca sĩ lại có thể đứng lên chim Lạc, biểu tượng văn hóa của Việt Nam, đó là sự coi thường lịch sử và khán giả”, “Rất không nên và không được phép đứng trên chim Lạc”, “Phản cảm”, “hình ảnh không phù hợp”, “Ý kiến GS Vũ Minh Giang là đúng, không ai được chà đạp lên văn hóa tổ tiên cả”… là các bình luận.
Song cũng nhiều người cho rằng “không có gì phản cảm”, chi tiết thể hiện tính đột phá, mang tính tuyên ngôn thị giác về bản sắc và hội nhập.
Bạn đọc Huyền Tôn Nữ Thuỳ Mai viết: “Thay vì vạch lá tìm sâu, chúng ta hãy đãi cát tìm vàng”. “Sơn Tùng và thấy ê kíp đã rất cố gắng đưa yếu tố văn hóa vào MV một cách rất hiện đại và bắt mắt tạo sự tò mò tìm hiểu văn hóa cho chính khán giả”, “gò bó quá sao sáng tạo được”, “nghĩ tích cực sẽ thấy ổn mà”, “đẹp mà”.. là các ý kiến khác.
Đây là một chủ đề có tính nhạy cảm và luôn nóng hổi trong giới sáng tạo nghệ thuật, truyền thông và giải trí hiện đại.
Việc khai thác các chất liệu mang tính căn tính (identity) như văn hóa, tôn giáo, sắc tộc… thường giống như “đi trên dây” giữa một bên là sự thăng hoa nghệ thuật và một bên là sự xúc phạm cộng đồng.
Trong MV How you like that của BlackPink (2020), bức tượng thần Ganesha – một trong những vị thần tối cao, đáng kính nhất của đạo Hindu – bị đặt trực tiếp dưới sàn nhà và cảnh Lisa đi giày (vốn là điều cấm kỵ ở các nơi thờ tự đạo Hindu) gần bức tượng đã thổi bùng cơn giận dữ của cộng đồng người hâm mộ Ấn Độ.
Hay trong Dark horse của Katy Perry (2014), phân cảnh nghệ sĩ (vai một nữ hoàng quyền lực) dùng phép thuật biến một người đàn ông – đeo một chiếc vòng cổ có chữ “Allah” – thành cát bụi đã khiến cộng đồng người Hồi giáo trên khắp thế giới phẫn nộ, cho rằng hành vi “đốt cháy” biểu tượng này là sự báng bổ nghiêm trọng.
Thậm chí một bản kiến nghị thu thập được hơn 65.000 chữ ký chỉ sau vài ngày yêu cầu gỡ bỏ MV, buộc phía Katy Perry phải dùng kỹ xảo chỉnh sửa kỹ thuật số để xóa chữ “Allah” khỏi mặt dây chuyền nhằm xoa dịu dư luận.
Hẳn nhiều fan của Madonna vẫn chưa quên Like a prayer hơn 30 năm trước. Trong MV, cảnh Madonna nhảy múa trước những cây thập tự giá bốc cháy và hôn một vị thánh da màu trong nhà thờ đã khiến Vatican lên tiếng báng bổ và kêu gọi tín đồ tẩy chay. Hãng Pepsi thậm chí đã phải hủy hợp đồng quảng cáo triệu đô với nữ ca sĩ sau đó vì áp lực dư luận.
Không chỉ là một sản phẩm âm nhạc, MV này là một “quả bom” thách thức trực diện các giới hạn về tôn giáo, sắc tộc và tình dục của xã hội phương Tây thời bấy giờ.
Những tranh cãi dạng này thường bắt nguồn từ việc các biểu tượng tôn giáo, sắc tộc và văn hóa không đơn thuần là thẩm mỹ; chúng còn là hệ giá trị, niềm tin và là thứ định nghĩa một con người hay một cộng đồng là ai.
Khi nghệ thuật “giải thiêng”, phá cách hoặc tình dục hóa các hình tượng tôn giáo…, ngay lập tức kích hoạt cơ chế phòng vệ và phẫn nộ từ cộng đồng đó.
Trong khi nghệ sĩ luôn muốn phá vỡ các giới hạn, thử nghiệm những góc nhìn mới và đôi khi là thách thức các giáo điều cũ kỹ để tạo ra sự đột phá.
Chính điều đó tạo ra những sự va chạm đôi khi không hề dễ chịu chút nào. Cùng với môi trường số hóa, các cuộc tranh cãi bùng phát nhanh hơn và dữ dội hơn bao giờ hết. Song vì thế, lại càng phải có cái nhìn suy xét “bình tĩnh, đa chiều” hơn.
MV Come my way của Sơn Tùng M-TP
Về ồn ào MV Come my way có phân cảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên mô hình chim Lạc, TS Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, nói với Tuổi Trẻ Online “với tư cách là một “người con của đất Việt”, Sơn Tùng M-TP hoàn toàn có quyền sử dụng các biểu tượng truyền thống (như chim Lạc hay hình tượng mẹ Âu Cơ) làm chất liệu để sáng tạo, cũng là một cách thể hiện tấm lòng hướng về nguồn cội và mong muốn quảng bá hình ảnh đất nước”.
Theo ông, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc Sơn Tùng M-TP đứng trên biểu tượng, mà nằm ở thái độ và hành vi cụ thể ra sao.
“Nếu có những động tác như giẫm đạp, giơ chân đạp hoặc nhảy múa quá mức trên lưng một biểu tượng mới phản cảm, thiếu tôn trọng. Nhưng sau khi xem xong MV, tôi thấy không có gì phản cảm cả”, ông chia sẻ.
Từ góc độ diễn ngôn công chúng (public discourse), PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long – Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam – cho rằng cuộc tranh luận đang đảm nhận một vai trò quan trọng hơn cả việc phán xét cá nhân nghệ sĩ Sơn Tùng M-TP.
Đó là khiến công chúng bắt đầu nghiêm túc thảo luận về ranh giới giữa tái tạo và xúc phạm văn hóa truyền thống – vốn thường chỉ diễn ra trong các phòng hội thảo học thuật.
Luồng dư luận phản đối ban đầu dựa trên tư duy diễn dịch từ tính linh thiêng của trống đồng sang biểu tượng chim Lạc, thực tế vẫn còn nhiều điểm chưa đủ sức thuyết phục và mang đậm tính cảm tính nếu so sánh chim Lạc với các ‘quốc điểu’ khác như Garuda của Thái Lan hay Indonesia. Bởi họ có hệ thống thần thoại rõ ràng đó là vua của các loài chim, biểu tượng cho quyền uy, sức mạnh, tốc độ và khát vọng tự do, cũng là vật cưỡi của thần Vishnu trong Ấn Độ giáo.
Ông cho rằng “dùng các cụm từ ‘không được phép’ hay ‘phản cảm’ để đóng khung hành vi đứng trên mô hình chim Lạc vẫn chưa nhận được sự đồng thuận hoàn toàn từ công chúng, nếu đối chiếu với các trường hợp nghệ sĩ bị ‘dán nhãn’ thiếu hiểu biết văn hóa trước đây”.
Mặt khác theo ông Long, các loại hình âm nhạc mới cần có quyền được thử nghiệm với các biểu tượng văn hóa trong bối cảnh hiện đại.
“Trong trường hợp này, ê kíp đã lựa chọn đặt các chất liệu dân gian, biểu tượng văn hóa vào bối cảnh nhạc pop và đô thị hiện đại – một ngôn ngữ toàn cầu đầy mạo hiểm. Nên nhìn nhận vấn đề với góc nhìn nhẹ nhàng hơn”, ông nói.
Song PGS.TS Thăng Long cũng lưu ý thêm việc lồng ghép các biểu tượng văn hóa để tôn vinh hình ảnh Việt Nam nhưng lại tách rời khỏi bối cảnh lịch sử có thể khiến nội dung trở nên hời hợt.
Đây cũng chính là tâm điểm tranh luận quanh một số bộ phim, chương trình gần đây, khi việc mượn trang phục, nghi lễ hay mỹ thuật quá đà khiến công chúng cảm thấy bản sắc dân tộc đang bị sử dụng như một món đồ trang trí hay nguyên liệu ‘câu view’, thay vì thực sự được tôn vinh và quảng bá.
Ngày 17/4, Thanh Thảo đăng lên trang cá nhân ảnh chụp cùng Quang Dũng khi đi chơi với nhóm bạn ở Mỹ. Trước đó, cô cũng đăng ảnh choàng vai đồng nghiệp trong tiệc sinh nhật của cô tại Việt Nam hồi tháng 3. Mỗi lần gặp gỡ, cô luôn nói: "Quang Dũng là người anh thân thiết không thể tách rời". Nhiều khán giả bình luận ngưỡng mộ mối quan hệ của cả hai, cho rằng tình bạn lâu năm của các nghệ sĩ là điều đáng quý trong showbiz.
Thanh Thảo, 49 tuổi, và Quang Dũng, 50 tuổi, hoạt động âm nhạc cùng thời và là đôi tình nhân đẹp nổi tiếng vào đầu những năm 2000. Cả hai đều có những bản hit, nằm trong bảng 10 ca sĩ được yêu thích nhất Làn Sóng Xanh năm 2003. Thanh Thảo có chỗ đứng trong lòng người mộ điệu với bản Ôi tình yêu còn Quang Dũng có các ca khúc nổi tiếng Vì đó là em, Còn ta với nồng nàn.
Họ gặp nhau trong một chuyến lưu diễn tại châu Âu năm 2002. Trên xe buýt từ Đức về Cộng hòa Czech vào đêm Giáng sinh, nhìn thấy đồng nghiệp lạnh, Quang Dũng chủ động nhường áo khoác. Theo Thanh Thảo, cử chỉ quan tâm đó khiến cô cảm mến ca sĩ gốc Quy Nhơn. Sau khi về nước, cả hai tiếp tục duy trì mối quan hệ thân thiết và dần nảy sinh tình cảm.
Trong thời gian hẹn hò, Quang Dũng và Thanh Thảo không công khai trước công chúng, chỉ âm thầm đồng hành trong âm nhạc. Họ bỏ tiền tự biên tập, thu âm và phát hành album song ca Hoài niệm dấu yêu. Sau đó, Vị ngọt đôi môi (Lê Hựu Hà sáng tác) trở thành nhạc phẩm gắn liền tên tuổi cả hai. Đôi song ca Thanh Thảo - Quang Dũng dần được yêu thích, xuất hiện cùng nhau trên các sân khấu lớn nhỏ. Sự tương tác tự nhiên, tình cảm của họ thu hút lượng fan lớn. "Thời điểm đó, khán giả chạy đua rốt ráo bỏ phiếu bình chọn chặng cuối bảng xếp hạng Làn Sóng Xanh cho bài hát này", Thanh Thảo nhớ lại.
Nhắc về thời gian chuyển hướng từ hát nhạc trữ tình sang nhạc trẻ, kết hợp cùng Thanh Thảo, Quang Dũng nói lúc đó anh "lột xác" về phong cách, thấy trẻ trung và tràn đầy năng lượng.
Sau bốn năm gắn bó, họ quyết định dừng lại, giữ mối quan hệ bạn bè. Theo Thanh Thảo, đây là lựa chọn khó khăn nhưng cần thiết để duy trì sự trân trọng dành cho nhau thay vì để tình cảm phai nhạt. Sau chia tay, cả hai là đồng nghiệp ăn ý trên sân khấu và bạn thân ngoài đời.
Họ gặp nhau thường xuyên vì cùng nghề, lại chơi với một nhóm đồng nghiệp thân thiết gồm Đàm Vĩnh Hưng, Hồng Ngọc, Mỹ Tâm. Đôi ca sĩ thường họp mặt cùng những người bạn ở Việt Nam hoặc Mỹ mỗi khi đi lưu diễn hay dịp lễ, Tết. Quang Dũng cho biết anh luôn quý sự nhiệt tình, thẳng thắn, biết vun đắp tình cảm với bạn bè, sẵn lòng giúp đỡ mọi người của Thanh Thảo. "Sự gần gũi, hòa đồng của cô ấy làm tôi cảm thấy thoải mái, dễ chịu mỗi khi gặp nhau", anh nói.
Đối lập về tính cách khi Thanh Thảo nóng nảy còn Quang Dũng trầm tĩnh, song cả hai đồng điệu trong quan điểm sống và tư duy âm nhạc. Với thế mạnh giao tiếp, Thanh Thảo thường hỗ trợ Quang Dũng trong các sự kiện như làm MC và tiếp khách giúp anh khi ra mắt album Những gì còn lại (2014). Quang Dũng cũng động viên đồng nghiệp làm sản phẩm nhạc. Anh là người khuyến khích "ca sĩ búp bê" hát nhạc xưa và biên tập giúp cô album Xuân, hạ, thu, đông. Mỗi người đều cố gắng sắp xếp lịch trình riêng để góp mặt ủng hộ liveshow riêng của nhau.
Gần 20 năm qua, nam ca sĩ luôn là điểm tựa tinh thần, giúp đồng nghiệp bình tĩnh trước những sóng gió. Khi gặp lùm xùm về chuyện tình cảm, Quang Dũng là nơi Thanh Thảo trút bầu tâm sự. Lúc quyết định sang Mỹ hoạt động ca hát, cô cũng hỏi ý kiến của người cũ. Ca sĩ cho biết cô tin tưởng chia sẻ mọi chuyện vui buồn vì biết đàn anh là người kín tiếng, biết lắng nghe. Sau nhiều năm chứng kiến những thăng trầm của đồng nghiệp, Quang Dũng cho biết: "Tôi vui khi thấy Thanh Thảo có được gia đình nhỏ êm ấm ở hiện tại".
Đôi bạn thân luôn hiện diện trong những cột mốc quan trọng của nhau. Quang Dũng từng bay sang Mỹ dự tiệc đầy tháng con gái Thanh Thảo. Năm ngoái, nữ ca sĩ cũng gác lại công việc để về nước dự đám tang mẹ Quang Dũng. Theo giọng ca gốc Quy Nhơn, mẹ anh luôn quý mến Thanh Thảo, coi như con trong nhà. Mỗi lần về Việt Nam, cô hay ghé qua nhà anh chơi, dùng cơm.
Nói về mối quan hệ hiện tại, Thanh Thảo gói gọn trong hai chữ "tri kỷ": "Quang Dũng là người hiếm hoi hiểu tâm tư của tôi mà không cần quá nhiều lời nói. Tình yêu có thể đến rồi đi, nhưng tri kỷ là một sự lựa chọn để giữ nhau lại bằng sự thấu hiểu và bình yên".
Hiện Thanh Thảo sống cùng doanh nhân Tom Han tại Mỹ, có một con gái, tám tuổi. Trong khi đó, Quang Dũng vẫn độc thân sau khi ly hôn Hoa hậu Jennifer Phạm. Anh có một con trai năm nay 18 tuổi.
Sau khi gây chú ý ở thị trường quốc tế, phim kinh dị Ba Trợn (tiếng Anh: Hokum) chuẩn bị ra mắt khán giả Việt. Theo Box Office Mojo, tính đến ngày 22-5, phim thu khoảng 21 triệu USD toàn cầu, vượt xa mức kinh phí sản xuất 5 triệu USD do Deadline công bố.
Thành tích này giúp Ba Trợn trở thành một trong những phim kinh dị độc lập được chú ý trong mùa phim năm nay. Trước thời điểm phát hành, nhiều đơn vị phân tích phòng vé chỉ dự đoán tác phẩm đạt doanh thu mở màn dao động 3-5 triệu USD tại Bắc Mỹ.
Ba Trợn xoay quanh Ohm Bauman (Adam Scott), một nhà văn chuyên sáng tác truyện ma nhưng ngoài đời lại hoài nghi các hiện tượng siêu nhiên. Anh tìm đến khách sạn Bilberry Woods giữa vùng rừng sâu Ireland nhằm hoàn thành bộ tiểu thuyết dang dở và thực hiện tâm nguyện của cha mẹ.
Mọi chuyện thay đổi khi nữ nhân viên quầy bar Fiona mất tích bí ẩn, kéo anh vào chuỗi sự kiện kỳ quái liên quan lời nguyền cổ xưa tồn tại nhiều năm tại khu vực này.
Trailer Ba Trợn
Điểm tạo nên sự khác biệt của Ba Trợn nằm ở cách đạo diễn Damian McCarthy khai thác chất liệu dân gian Ireland thay cho kiểu hù dọa quen thuộc. Hình tượng phù thủy bị xích dưới tầng hầm khách sạn Bilberry Woods được xây dựng dựa trên truyền thuyết Gaelic nổi tiếng "Mụ phù thủy trên chiếc thuyền đá".
Trong truyện dân gian này, một mụ quỷ khổng lồ bắt cóc hoàng hậu xuống thế giới ngầm rồi chiếm lấy thân phận của bà. Hình ảnh linh hồn cùng sợi xích cắm sâu xuống lòng đất cũng được tái hiện trong Ba Trợn thông qua hệ thống vận chuyển thức ăn bí ẩn dưới khách sạn.
Ngoài yếu tố phù thủy, phim còn đưa vào nhiều biểu tượng gắn liền tín ngưỡng Ireland và Scotland như vòng tròn phấn, dây xích rỉ sét hay các thực thể siêu nhiên thường xuất hiện trong lễ hội Samhain.
Trả lời ComingSoon, Adam Scott cho biết anh nhận lời tham gia dự án vì ấn tượng với phong cách làm phim của Damian McCarthy sau khi xem Oddity. Anh cũng rất ấn tượng với kịch bản, cho biết nhân vật này là điều gì đó hoàn toàn mới đối với mình và cấu trúc kịch bản "rất mới lạ đối với một nhân vật chính trong phim kinh dị".
Sau khi ra mắt, Ba Trợn nhận được đánh giá rất tích cực từ giới phê bình, đạt chứng nhận "Certified Fresh" với 89% trên Rotten Tomatoes (tính đến ngày 22-5). Khán giả cũng rất ấn tượng với bộ phim, chấm 83%.
Trên Metacritic, phim cũng có điểm số khả quan với trung bình 76 từ giới phê bình và 7,3 từ người dùng. Những phản hồi tích cực này không quá bất ngờ vì Neon - công ty sản xuất Ba Trợn - vốn nổi tiếng với nhiều phim được đánh giá cao về chất lượng và thường xuất hiện trong mùa giải thưởng điện ảnh.
Tập 185 Mái ấm gia đình Việt lên sóng với sự góp mặt của Á hậu Thủy Tiên cùng ca sĩ Khải Đăng. Cả hai cùng hợp sức thực hiện các thử thách trong chương trình, mang tiền thưởng về hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn.
Trong chương trình, hoàn cảnh của Nguyễn Đặng Thảo Nhi khiến nhiều người xót xa. Cô bé sống cùng mẹ, cha dượng và em trai. Từ khi mới chào đời, Nhi đã thiếu vắng tình thương của cha ruột. Biến cố ập đến khi em được chẩn đoán mắc hội chứng tan máu bẩm sinh. Sau đó, gia đình bàng hoàng khi biết em trai của Nhi cũng mắc căn bệnh tương tự.
Kể từ đó, cuộc sống vốn đã khó khăn càng thêm chật vật. Hằng tháng, Nhi phải đến bệnh viện để tái khám và điều trị. Dù có bảo hiểm y tế hỗ trợ, chi phí đi lại, ăn uống và lưu viện mỗi đợt vẫn dao động từ 2 - 4 triệu đồng, trở thành gánh nặng lớn đối với gia đình.
Mẹ của Nhi là chị Đặng Thị Hồng Nhung (sinh năm 1990) vì sức khỏe yếu nên không thể làm việc nặng. Hằng ngày, chị chủ yếu ở nhà chăm sóc hai con bệnh tật, có khi tranh thủ đi mò ốc, mỗi buổi chỉ được khoảng 30.000 - 40.000 đồng. Chị luôn day dứt vì không đủ sức phụ chồng gánh vác kinh tế gia đình. Cha dượng của Nhi là anh Đỗ Quang Hào (sinh năm 1986), hiện làm phụ hồ tại TP.HCM. Vì hoàn cảnh, anh ít khi về nhà để tiết kiệm chi phí, mỗi tháng gửi khoảng 2 triệu đồng để lo sinh hoạt và thuốc men cho các con.
Á hậu Huỳnh Phạm Thủy Tiên cũng không giấu được sự xót xa khi chứng kiến những thiệt thòi mà Thảo Nhi phải trải qua. Nàng hậu cho rằng, khi đã quyết định sinh con, đứa trẻ xứng đáng nhận được tình yêu thương đầy đủ từ cả cha lẫn mẹ. Thủy Tiên bày tỏ hy vọng cha ruột của Thảo Nhi khi xem chương trình sẽ quan tâm và yêu thương con nhiều hơn. Cô liên tục động viên tinh thần, mong 3 mẹ con giữ gìn sức khỏe và luôn tích cực để vượt qua khó khăn.
Ca sĩ Khải Đăng đau lòng khi chứng kiến gia đình Thảo Nhi không chỉ thiếu thốn vật chất mà còn phải chống chọi với căn bệnh tan máu bẩm sinh. Hình ảnh người mẹ gầy yếu cùng hai con nhỏ liên tục ra vào bệnh viện khiến nam ca sĩ không khỏi xót xa. Bên cạnh đó, Khải Đăng cũng dành sự khâm phục cho nghị lực của Thảo Nhi khi dù đối diện bệnh tật vẫn chăm chỉ học tập và đạt nhiều thành tích tốt.
Đúng như lời hứa khi tham gia chương trình, Khải Đăng và Thủy Tiên không ngại lăn xả, bất chấp hình tượng để hỗ trợ nhân vật. Ở phần thi đặc biệt, cả hai phải trườn mình trên lớp bột để mang những miếng dán hình về đích, hoàn thiện bức tranh nhằm giành thêm các bảng logo tiền thưởng. Dù lấm lem từ đầu đến chân, hai khách mời vẫn nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ, góp phần mang về những phần quà ý nghĩa cho các em nhỏ.
Trải qua các phần thi, gia đình em R Chăm Hờ Duyên về thứ ba, nhận 18 triệu đồng; gia đình em Phan Thị Bích Phương về nhì với 24 triệu đồng; còn gia đình em Nguyễn Đặng Thảo Nhi giành giải nhất, vượt qua thử thách đặc biệt và mang về tổng 60 triệu đồng.
