Tại Đối thoại Shangri-La 2026 vừa diễn ra ở Singapore, liên minh AUKUS gồm Mỹ, Úc và Anh đã công bố dự án phát triển thiết bị lặn không người lái (UUV) thế hệ mới – đánh dấu lần đầu tiên trụ cột thứ hai của liên minh được hiện thực hóa bằng một chương trình hợp tác cụ thể sau thời gian dài chậm trễ.
Dự kiến triển khai từ năm 2027, dự án nhắm vào ba mục tiêu chiến lược: bảo vệ hạ tầng cáp ngầm biển, tăng cường giám sát khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và tấn công chính xác mục tiêu đối phương.
Trong khi phần lớn sự chú ý của dư luận từ trước đến nay đổ vào trụ cột thứ nhất – kế hoạch cung cấp tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân cho Úc – thì trụ cột thứ hai, vốn tập trung phát triển công nghệ quân sự tinh vi, lại gần như bị bỏ ngỏ. Dự án UUV vừa công bố là chương trình đầu tiên thuộc trụ cột này được chính thức hóa, theo thông cáo từ Bộ Quốc phòng Anh.
Tuyên bố chung của ba Bộ trưởng Quốc phòng gồm Pete Hegseth (Mỹ), John Healy (Anh) và Richard Marles (Úc) sau cuộc họp bên lề Đối thoại Shangri-La cho biết dự án nhằm “nâng cao đáng kể năng lực của các đối tác AUKUS trong bảo vệ cơ sở hạ tầng quốc gia quan trọng dưới đáy biển; triển khai năng lực giám sát, trinh sát và tấn công tiên tiến; hoạt động hậu cần; và củng cố ưu thế trong tác chiến chống ngầm, chống tàu mặt nước, chống thủy lôi, tác chiến điện tử và diễn tập tác chiến vùng bờ biển tranh chấp”.
Anh là nước đầu tiên công bố con số cụ thể: ít nhất 150 triệu bảng (khoảng 201,8 triệu USD) để trang bị cho các đối tác AUKUS năng lực phát hiện, răn đe và đối phó các mối đe dọa hàng hải, đặc biệt nhắm vào các tuyến cáp và đường ống dưới nước.
“Đây là bước đột phá chưa từng có trong quan hệ đối tác AUKUS”, ông Healy phát biểu. Cả Úc và Mỹ đến nay vẫn chưa công khai cam kết con số tương tự.
Về mặt kỹ thuật, tài liệu do Bộ Quốc phòng Anh ấn hành cho biết dự án sẽ tăng cường năng lực tương tác thông qua các tiêu chuẩn chung, khái niệm khung cho hoạt động ba bên và hệ thống điều khiển chung, hướng tới thiết bị có thể hoán đổi cho nhau và tích hợp bởi từng quốc gia trước khi cùng phát triển và sản xuất.
Ông Marles gọi chương trình này là “vô cùng quan trọng” và xác nhận công nghệ mới sẽ được bàn giao từ năm 2027, trong khi ông Hegseth nhấn mạnh UUV thế hệ mới sẽ giúp ba nước duy trì “lợi thế tập thể” về công nghệ.
Tóm gọn tinh thần của cả dự án, ông Healy nói: “Trong một thời gian quá dài với AUKUS, chúng ta đã nói quá nhiều và làm quá ít”.
Dù các quan chức AUKUS không gọi đích danh bất kỳ quốc gia nào, bối cảnh địa chính trị đằng sau dự án là khá rõ ràng. Ông Marles trước đó đã cảnh báo về hàng loạt vụ cắt cáp ngầm ở Biển Baltic và gần Đài Loan, và nói rằng nếu đây là hành vi cố ý, thì một số quốc gia có thể đang “thử thách ý chí chính trị của chúng ta trong việc đáp trả”.
Người đứng đầu Viện Chính sách chiến lược Úc, ông Justin Bassi, nói với Đài ABC rằng tuyên bố mới “phát đi tín hiệu những hành vi phá hoại và gây hấn dưới đáy biển sẽ không còn được các quốc gia AUKUS dung thứ”.
Cả hai trụ cột của AUKUS được nhìn nhận rộng rãi là nỗ lực do Mỹ dẫn đầu nhằm ứng phó với sự quyết liệt của Bắc Kinh ở các khu vực tranh chấp như Biển Đông.
Trung Quốc nhiều lần gọi AUKUS là “nguy hiểm” và cảnh báo các chương trình của liên minh có thể kích động chạy đua vũ trang khu vực.
Một lượng lớn dữ liệu và thông tin liên lạc toàn cầu lưu chuyển qua các tuyến cáp ngầm – nay đã trở thành huyết mạch thiết yếu với hầu hết quốc gia trên thế giới – khiến việc bảo vệ hạ tầng này ngày càng có tầm quan trọng chiến lược không thể xem nhẹ.
"Đơn vị đặc biệt Prymary thuộc Tổng cục Tình báo Quốc phòng Ukraine (GUR) đã thực hiện những cuộc tập kích thành công nhằm vào hai tàu đổ bộ cỡ lớn của đối phương, gồm tàu Yamal và Nikolai Filchenkov, ở bán đảo Crimea vào đêm 18, rạng sáng 19/4", GUR thông báo hôm nay.
Tình báo Ukraine cho biết hai tàu thuộc biên chế Hạm đội Biển Đen hải quân Nga và đang neo đậu ở cảng Sevastopol vào thời điểm bị tấn công, khẳng định cả hai tàu đã bị vô hiệu hóa. "Trong khuôn khổ chiến dịch tại Sevastopol, các đơn vị trinh sát còn phá hủy một đài radar Podlet-K1. Giá trị của tổ hợp radar này là xấp xỉ 5 triệu USD", GUR tuyên bố.
Video đăng kèm cho thấy thiết bị bay không người lái (drone) Ukraine lần lượt lao vào tàu Yamal, Nikolai Filchenkov và radar Podlet-K1. Video bị cắt ngay trước khi drone va chạm với mục tiêu và không có hình ảnh xác nhận hậu quả, nên chưa thể đánh giá thiệt hại cụ thể.
Bộ Quốc phòng Nga chưa đưa ra bình luận.
Tàu Yamal thuộc Đề án 775, được Ba Lan chế tạo cho hải quân Liên Xô vào năm 1988, có chiều dài 112 m và khả năng chở 500 tấn hàng hóa, trong đó có thiết giáp và binh sĩ. GUR tuyên bố giá trị ước tính của chiến hạm này là hơn 80 triệu USD.
Tàu Nikolai Filchenkov thuộc Đề án 1171, được đóng tại nhà máy Yantar ở vùng lãnh thổ Kaliningrad và hạ thủy năm 1975, có tải trọng hàng hóa lên tới 1.000 tấn. Tình báo Ukraine nói rằng chiến hạm có giá trị ước tính hơn 70 triệu USD.
Nga phát triển radar Podlet-K1 từ năm 2009, thử nghiệm một năm sau đó và biên chế hệ thống đầu tiên vào năm 2015. Tổ hợp này có nhiệm vụ cảnh giới, phát hiện mục tiêu bay thấp, hỗ trợ cho các tổ hợp phòng không S-300PMU-2 và S-400.
Đây không phải lần đầu tiên Ukraine tuyên bố tập kích tàu đổ bộ Yamal. Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) hôm 18/4 tuyên bố đã đánh trúng chiến hạm này, bên cạnh tàu đổ bộ Azov và một tàu chiến chưa rõ chủng loại ở bán đảo Crimea. Dù vậy, SBU không công bố video về các cuộc tập kích.
Hạm đội Biển Đen của Nga đã hứng chịu nhiều tổn thất sau hơn 4 năm xung đột. Bộ Quốc phòng Ukraine hôm 17/4 cho biết Nga đã mất 9 tàu chiến cỡ lớn, 6 tàu tuần tra, 6 tàu tiếp tế, ba tàu vận tải hoặc đổ bộ và một tàu ngầm kể từ khi chiến sự bùng phát.
Trong tiết mục châm biếm được phát sóng hôm 23/4, đề cập tiệc tối sắp diễn ra của Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng, người dẫn chương trình Jimmy Kimmel của đài ABC nói rằng Đệ nhất phu nhân Melania Trump "trông rạng rỡ như một phụ nữ đang chờ được góa chồng".
Hai ngày sau, Tổng thống Donald Trump và bà Melania được sơ tán khỏi bữa tiệc của phóng viên chuyên trách Nhà Trắng tại khách sạn Washington Hilton vì xảy ra nổ súng. Nghi phạm Cole Allen, 31 tuổi, bị bắt giữ và truy tố với cáo buộc âm mưu ám sát ông Trump.
Bà Melania hôm 27/4 bày tỏ phẫn nộ và chỉ trích phát biểu của Kimmel. "Đủ rồi. Đã đến lúc ABC phải thể hiện lập trường. Lãnh đạo ABC sẽ còn dung túng hành vi tệ hại của Kimmel, gây tổn hại cho cộng đồng của chúng ta đến bao giờ đây", bà viết trên mạng xã hội.
Theo Đệ nhất phu nhân Mỹ, những người như Kimmel "không nên có cơ hội xuất hiện trước mỗi gia đình vào mỗi tối để lan truyền sự thù ghét".
"Những phát ngôn của Kimmel đầy thù hận và bạo lực, nhằm chia rẽ đất nước chúng ta. Đoạn độc thoại của ông ta về gia đình tôi không phải hài kịch, mà mang tính độc hại và làm trầm trọng thêm căn bệnh chính trị ở Mỹ", bà nêu thêm.
Tổng thống Trump cũng cho rằng trò đùa của Kimmel đã "đi quá xa giới hạn", kêu gọi Disney và ABC "lập tức sa thải" người dẫn chương trình này.
Đài ABC và công ty mẹ Disney đều chưa lên tiếng về thông tin. Sự việc được coi là phép thử đầu tiên đối với Josh D'Amaro, người vừa nhậm chức CEO Disney hồi tháng trước.
Công chúng Mỹ cũng phản ứng trái chiều đối với sự việc này. Một số người chỉ trích mạnh mẽ, cho rằng ABC và Disney sẽ đối mặt làn sóng phản đối lớn chưa từng có nếu xảy ra hậu quả nghiêm trọng. Trong khi đó, những người khác lo ngại về tác động tiêu cực tới tự do ngôn luận nếu Kimmel mất việc vì một câu đùa, cho rằng điều đó có thể khiến các nghệ sĩ hài "phải dè chừng từng lời nói".
Danh hài Jimmy Kimmel là nhà sáng lập kiêm MC chương trình Jimmy Kimmel Live!. Đây là chương trình trò chuyện đêm khuya phát sóng trong tuần trên kênh ABC từ năm 2003, được biết đến với các cuộc phỏng vấn người nổi tiếng, tiểu phẩm hài và có nhiều đoạn trích được chia sẻ trên mạng xã hội.
Kimmel hồi năm ngoái bị đình chỉ một tuần vì đưa ra các bình luận gây tranh cãi liên quan vụ ám sát nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk, đồng minh của Tổng thống Trump.
Chương trình của Kimmel bị ngừng phát sóng trên 70 đài liên kết với ABC, chiếm gần 1/4 số hộ gia đình tại Mỹ. Lãnh đạo Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) Brendan Carr mô tả những nhận xét của Kimmel "là hành vi tồi tệ chưa từng có".
Ông Trump cũng chỉ trích đài ABC vì để Kimmel quay lại sau đó. "Tại sao nhà đài lại muốn một nhân sự kém cỏi, thiếu hài hước và khiến kênh truyền hình của mình gặp nguy khi phát sóng nội dung 99% rác rưởi tâng bốc đảng Dân chủ", ông đăng trên mạng xã hội Truth Social.
Tổng thống Trump từ lâu đã nhiều lần kêu gọi các đài phát thanh, truyền hình gỡ bỏ những chương trình hài hoặc tin tức mà ông không thích hoặc chỉ trích ông, đồng thời gây sức ép để cơ quan quản lý thu hồi giấy phép của các đài mà lãnh đạo Mỹ cho là không công bằng.
Tuy nhiên, giới chuyên gia nói rằng các đài phát sóng có quyền tự do ngôn luận rộng rãi theo Tu chính án thứ nhất, bao gồm cả đưa ra những lời đùa cợt có thể bị coi là phản cảm.
Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki ngày 29/5 cho biết sẽ đề nghị xem xét tước Huân chương Đại bàng Trắng, phần thưởng nhà nước cao quý nhất của Ba Lan, từng trao cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vào năm 2023.
Thông tin được đưa ra hai ngày sau khi Tổng thống Zelensky ký sắc lệnh trao danh hiệu "Những anh hùng của UPA" cho một đơn vị đặc nhiệm Ukraine, ghi nhận thành tích của họ trong chiến sự với Nga.
UPA là tổ chức vũ trang hoạt động giai đoạn 1942-1949, có liên hệ với Tổ chức Những người Dân tộc chủ nghĩa Ukraine (OUN). Lực lượng này từng chiến đấu chống lại cả phát xít Đức lẫn lực lượng Liên Xô và các đơn vị Ba Lan ở khu vực.
Nhiều người Ukraine coi UPA là biểu tượng của cuộc đấu tranh giành độc lập và tôn vinh các thành viên của tổ chức như anh hùng dân tộc. Tổng thống Zelensky giải thích rằng ông ký sắc lệnh này để "khôi phục truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia và ghi nhận việc thực hiện xuất sắc các nhiệm vụ được giao trong quá trình bảo vệ nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine".
Tuy nhiên, Ba Lan cáo buộc UPA thực hiện hàng loạt vụ thảm sát ở Volhynia và Đông Galicia giai đoạn 1943-1945.
Theo ước tính của các sử gia Ba Lan và Viện Tưởng niệm Quốc gia, khoảng 100.000-120.000 người Ba Lan đã thiệt mạng trong các chiến dịch có tổ chức của UPA. Đỉnh điểm là ngày 11/7/1943, được gọi là "Chủ nhật đẫm máu", khi khoảng 100 ngôi làng của người Ba Lan bị tấn công.
Tổng thống Nawrocki chỉ trích việc Ukraine tôn vinh UPA chỉ có lợi thêm cho Nga, tạo điều kiện để Moskva đẩy mạnh các chiến dịch tuyên truyền và thông tin sai lệch về Kiev. Ông cho hay cảm thấy "rất buồn" vì quyết định của ông Zelensky. "Đây không phải là cách xây dựng quan hệ giữa các quốc gia", ông nói.
Ông cho biết sẽ nêu vấn đề tước huân chương của ông Zelensky trong cuộc họp của Hội đồng Huân chương Đại bàng Trắng vào ngày 8/6.
Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk cũng chỉ trích động thái của Kiev. Ông thừa nhận Ukraine và Ba Lan có cách nhìn khác về lịch sử, nhưng cho rằng quyết định này "đáng lo ngại" và đào sâu những bất đồng về lịch sử vốn nhạy cảm giữa hai nước.
"Mỗi dân tộc có quyền đưa ra cách diễn giải riêng, nhưng ông Zelensky và những người bạn Ukraine phải hiểu di sản đen tối của UPA có tác động thế nào với người Ba Lan", ông Tusk nói, đồng thời nhấn mạnh tình hữu nghị giữa Warsaw và Kiev là cần thiết vì nếu không "cả hai bên đều thua cuộc".
Cựu tổng thống Ba Lan Lech Walesa cũng tuyên bố rút lại sự ủng hộ dành cho ông Zelensky. Ông cho biết đã tháo huy hiệu cờ Ukraine trên ngực áo để phản đối sắc lệnh xúc phạm đối với bản thân và những người Ba Lan đã thiệt mạng.
Bộ Ngoại giao Ba Lan tuyên bố việc vinh danh UPA bằng cách đặt tên cho một đơn vị đặc nhiệm Ukraine đã "làm tổn thương ký ức của các nạn nhân" và gây ảnh hưởng tới đối thoại giữa hai dân tộc.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi cho rằng phản ứng mạnh mẽ từ Ba Lan là điều đáng tiếc. Ông khẳng định Kiev không có ý xúc phạm Warsaw và nhấn mạnh rằng "chỉ Moskva được hưởng lợi từ các tranh cãi giữa người Ukraine và người Ba Lan".
Theo ông Tykhyi, đối với binh sĩ Ukraine, cuộc đấu tranh của UPA tượng trưng cho sự phản kháng đòi độc lập. Phủ tổng thống Ukraine từ chối bình luận về phát biểu của ông Nawrocki, nhưng khẳng định Kiev biết ơn sự hỗ trợ của Ba Lan và hy vọng nền độc lập của cả hai nước sẽ tiếp tục vững mạnh.
