Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học đã ghi nhận mối liên hệ giữa thiếu ngủ với nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác. Tuy nhiên, cơ chế cụ thể giải thích mối liên hệ này vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
Một nghiên cứu tổng quan mới đăng trên tạp chí Science cho thấy lời giải có thể nằm ở hệ thống “dọn dẹp” đặc biệt của não bộ, hoạt động mạnh nhất trong khi ngủ.
Theo các nhà nghiên cứu, giấc ngủ giúp điều phối hoạt động hóa học thần kinh, sự co giãn của mạch máu và dòng chảy dịch não tủy nhằm loại bỏ các chất thải có hại tích tụ trong não suốt cả ngày.
Nghiên cứu do GS Maiken Nedergaard, nhà thần kinh học tại Trung tâm Y tế Đại học Rochester (Mỹ), thực hiện cho thấy trong lúc ngủ, não bộ kích hoạt hệ bạch huyết não, một mạng lưới có chức năng thu gom và đào thải các chất thải chuyển hóa.
Ban ngày, các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, serotonin, acetylcholine và norepinephrine hoạt động độc lập để hỗ trợ suy nghĩ, học tập và hành vi. Tuy nhiên, khi con người bước vào giấc ngủ, các chất này bắt đầu hoạt động theo nhịp điệu đồng bộ nhằm thúc đẩy quá trình làm sạch não bộ.
Trong giai đoạn ngủ không REM (một giai đoạn trong giấc ngủ của bạn), đặc biệt là giấc ngủ sâu, các mạch máu nhỏ trong não co giãn nhịp nhàng, giúp dịch não tủy lưu thông hiệu quả hơn. Quá trình này góp phần loại bỏ các protein độc hại như beta-amyloid và tau, hai chất được xem là dấu ấn sinh học quan trọng của bệnh Alzheimer.
Theo GS Nedergaard, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy sự suy giảm khả năng làm sạch của hệ bạch huyết não trong lúc ngủ có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành các bệnh thoái hóa thần kinh.
Việc hiểu rõ cách giấc ngủ điều khiển hoạt động này có thể giúp các nhà khoa học hiểu sâu hơn về quá trình lão hóa não bộ và sự phát triển của chứng sa sút trí tuệ.
Các chuyên gia cho biết mối liên hệ giữa giấc ngủ và sa sút trí tuệ có thể diễn ra theo hai chiều.
TS Steven Allder, chuyên gia thần kinh tại Re Health (Anh), nhận định rằng giấc ngủ bị gián đoạn làm giảm hiệu quả đào thải các chất thải thần kinh trong não.
Theo thời gian, sự tích tụ của các protein độc hại có thể thúc đẩy viêm thần kinh, tổn thương tế bào thần kinh và làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức.
Ngược lại, những thay đổi thần kinh xảy ra ở giai đoạn sớm của bệnh Alzheimer hoặc các dạng sa sút trí tuệ khác cũng có thể làm rối loạn giấc ngủ. Điều này tạo nên một vòng luẩn quẩn, trong đó giấc ngủ kém làm giảm khả năng làm sạch não, còn não bộ bị tổn thương lại khiến chất lượng giấc ngủ ngày càng suy giảm.
Không chỉ liên quan đến sa sút trí tuệ, nhiều nghiên cứu trước đây còn cho thấy thiếu ngủ kéo dài có liên quan đến nguy cơ cao hơn của trầm cảm, bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa và suy giảm chức năng nhận thức.
Một phát hiện đáng chú ý trong nghiên cứu là sự biến thiên nhịp tim khi ngủ có thể phản ánh hiệu quả hoạt động của hệ thống làm sạch não bộ.
Biến thiên nhịp tim là những thay đổi rất nhỏ trong khoảng thời gian giữa các nhịp đập liên tiếp của tim. Theo các nhà khoa học, hiện tượng này dường như được điều khiển bởi cùng nhịp sinh học chậm đang phối hợp hoạt động làm sạch của não trong khi ngủ.
GS Nedergaard cho rằng nếu các nghiên cứu trong tương lai xác nhận mối liên hệ này, biến thiên nhịp tim có thể trở thành một công cụ đơn giản, không xâm lấn và chi phí thấp để nhận diện những người có nguy cơ cao mắc sa sút trí tuệ.
Tuy nhiên, TS Steven Allder lưu ý rằng đây mới chỉ là giả thuyết đầy hứa hẹn. Biến thiên nhịp tim còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như căng thẳng, thuốc điều trị, tình trạng thể lực và các bệnh lý tim mạch, do đó cần thêm nhiều nghiên cứu để xác nhận trước khi ứng dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng những biện pháp giúp cải thiện sức khỏe giấc ngủ cũng có thể góp phần hỗ trợ hoạt động làm sạch của não bộ.
Theo khuyến nghị của GS Nedergaard, mọi người nên duy trì giờ ngủ đều đặn mỗi ngày, ngủ đủ thời lượng cần thiết, tập thể dục thường xuyên, kiểm soát căng thẳng và hạn chế tiếp xúc với ánh sáng mạnh hoặc các chất kích thích vào buổi tối.
Đặc biệt, giấc ngủ sâu được xem là giai đoạn quan trọng nhất đối với hoạt động của hệ bạch huyết não. Vì vậy, cải thiện chất lượng giấc ngủ không chỉ giúp cơ thể phục hồi năng lượng mà còn có thể là một trong những cách đơn giản nhất để bảo vệ sức khỏe não bộ trong dài hạn.
Chị Nguyễn Thị Hòa (sinh năm 1982), hiện sống tại Phúc Yên, từng có một hành trình đầy gian nan để cân chỉnh vóc dáng. Sau khi sinh bé thứ ba, cơ thể chị biến đổi trầm trọng. Cân nặng tăng không kiểm soát, kèm theo bệnh lý suy giáp do viêm giáp tự miễn khiến chị luôn trong trạng thái mệt mỏi và tự ti về ngoại hình mà chị tự mô tả là "sồ sề".
"Mình cao 1,52 m nhưng nặng tới gần 55 kg, vòng eo chạm mốc 82 cm. Cảm giác như mỗi ngày đều phải vác một chiếc 'thùng nước lèo' trước bụng. Điều mình trăn trở nhất là làm sao để khỏe mạnh, làm tấm gương về lối sống cho ba đứa con", chị Hòa chia sẻ.
Nôn nóng tìm lại vóc dáng, chị bắt đầu với chế độ ăn Keto (cắt giảm tối đa tinh bột). Trong hai tháng kiên trì, chị có giảm được số cân như ý nhưng cái giá phải trả không hề rẻ. Cơ thể chị luôn uể oải, thiếu sức sống do thiếu hụt tinh bột trầm trọng. Chồng chị thậm chí phản đối kịch liệt vì thấy vợ "hành xác" thay vì khỏe lên. Ngay sau khi quay lại chế độ ăn bình thường, cân nặng của chị nhanh chóng quay về vạch xuất phát.
Keto (ketogenic) là phương pháp giảm cân dựa trên việc cắt giảm tối đa carbohydrate, tăng chất béo và ăn protein ở mức vừa phải nhằm buộc cơ thể chuyển sang trạng thái đốt mỡ thay vì đường (ketosis). Tuy nhiên, chế độ ăn này cũng tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ như có thể khiến cơ thể thiếu chất, rối loạn điện giải, gây táo bón, những vấn đề về thận nếu không áp dụng đúng cách hoặc kéo dài, theo Very Well Health.
Tháng 6/2023, sau nửa năm theo dõi và tìm hiểu qua một người bạn, chị Hòa quyết định tham gia chương trình cân chỉnh vóc dáng dựa trên cơ cấu dinh dưỡng bền vững. Thay vì loại bỏ nhóm chất, chị học cách ăn đúng và đủ 4 nhóm: Đạm động vật, đạm thực vật, chất xơ và tinh bột.
Từ tháng 6 đến tháng 9/2023, trong vòng 90 ngày, chị Hòa tuân thủ nghiêm ngặt cơ cấu bữa ăn nhưng với tâm thế hoàn toàn thoải mái. "Điều mình thích nhất là không phải ăn kiêng. Mình nhận ra bấy lâu nay cả gia đình đã ăn sai, ăn thiếu chất mà không biết. Giờ đây, thực phẩm chỉ là rau củ quả theo mùa, theo vùng miền nên rất dễ chế biến và tiết kiệm", chị Hòa cho biết.
Song song với việc điều chỉnh thực đơn, chị Hòa chọn đi bộ làm môn thể thao chính. Bắt đầu từ những bước chân nhỏ với 5.000 bước mỗi ngày, hiện tại chị duy trì đều đặn 10.000 bước.
Theo chị, đi bộ là bộ môn "rẻ nhất, dễ nhất" nhưng mang lại giá trị tinh thần cực lớn. Nó không chỉ giúp đốt cháy năng lượng mà còn là khoảng thời gian để chị giảm stress, kết nối với thiên nhiên và những người xung quanh. Sự nhẹ nhõm về cả thể chất lẫn tinh thần khiến chị cảm giác như được tìm lại "thanh xuân lần thứ hai".
Đi bộ 10.000 bước mỗi ngày được xem là mục tiêu vận động của nhiều người. Hiệu quả tùy thuộc vào thể trạng của từng cá nhân, song bài tập này mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tổng thể như giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, tăng cường các cơ thân dưới, giảm cân hiệu quả, cải thiện tâm trạng và tập trung.
Lưu ý 10.000 bước không phải là mục tiêu tối ưu với mọi người. Số bước tốt nhất với mỗi người có thể thay đổi hàng ngày, hàng tuần, hàng tháng, dựa trên một số yếu tố như tuổi tác, thể lực, cân nặng, mục tiêu cá nhân, thói quen hoạt động thể chất nói chung. Người mới tập thể dục có thể giảm số bước chân mỗi ngày, trong khi người hay hoạt động cường độ cao trong thời gian ngắn có thể tăng số bước.
Kết quả sau 3 tháng khiến chính chị cũng ngỡ ngàng. Cân nặng giảm từ 54,8 kg xuống 49 kg, vòng eo giảm ngoạn mục 15 cm (từ 82 cm xuống 67 cm). Vòng một và vòng ba cũng trở nên săn chắc, gọn gàng hơn.
Dữ liệu từ cân sinh học - thiết bị đo lường tác động của lão hóa lên chức năng cơ thể - ghi nhận tuổi sinh học của Hòa dao động ở mức 32, trẻ hơn tuổi thực khi đó 10 năm.
"Mặc dù khái niệm tuổi sinh học vẫn còn nhiều tranh luận trong giới y khoa về phương pháp đo lường chuẩn xác, nhưng sự cải thiện rõ rệt về năng lượng và sức bền của là những bằng chứng thực tế", người phụ nữ nói.
Thay đổi của chị Hòa đã lan tỏa thành lối sống của cả gia đình. Con cái chị hào hứng hơn với những bữa cơm "đa dạng sắc màu", đủ chất xơ và đạm sạch. Thậm chí, người phụ nữ còn có thể áp dụng quy tắc ăn uống này ngay cả khi đi dự tiệc mà không lo tăng cân trở lại.
"Từ một bà nội trợ vừa kinh doanh vừa chăm con, việc thay đổi vóc dáng thành công không chỉ giúp mình khỏe hơn mà còn mở ra cơ hội nghề nghiệp mới. Mình có thêm công việc tay trái từ chính trải nghiệm của bản thân", chị Hòa hạnh phúc chia sẻ.
Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), chanh là nguồn cung cấp vitamin C dồi dào - một chất chống oxy hóa quan trọng giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do. Đây là yếu tố liên quan đến nhiều bệnh mạn tính, bao gồm cả các vấn đề về gan.
Tiến sĩ Mark Hyman, bác sĩ y học chức năng tại Cleveland Clinic (Mỹ), cho biết bắt đầu ngày mới với nước chanh có thể giúp cơ thể “kích hoạt” hệ tiêu hóa, đồng thời bổ sung nước sau một đêm dài. Điều này đặc biệt quan trọng vì tình trạng mất nước nhẹ vào buổi sáng có thể làm giảm hiệu quả hoạt động của gan.
Gan cần đủ nước để thực hiện các chức năng như lọc độc tố, chuyển hóa chất dinh dưỡng và sản xuất mật. Khi cơ thể thiếu nước, quá trình này có thể bị chậm lại, khiến cảm giác mệt mỏi, uể oải kéo dài.
Không chỉ dừng lại ở việc bổ sung nước, nước chanh còn có thể kích thích sản xuất dịch tiêu hóa, giúp quá trình phân giải thức ăn diễn ra hiệu quả hơn.
Bác sĩ Roshini Raj, chuyên gia tiêu hóa tại NYU Langone Health (Mỹ), cho biết việc duy trì đủ nước và bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa là yếu tố quan trọng giúp bảo vệ hệ tiêu hóa, từ đó gián tiếp hỗ trợ chức năng gan.
Ngoài ra, vitamin C trong chanh còn tham gia vào quá trình tổng hợp collagen và tăng cường miễn dịch. Một số nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy chế độ ăn giàu vitamin C có liên quan đến việc giảm viêm và cải thiện sức khỏe chuyển hóa.
Các chuyên gia khuyến nghị nên uống nước chanh ấm vào buổi sáng với lượng vừa phải, tránh pha quá đậm. Có thể thêm một ít mật ong để dễ uống hơn, nhưng không nên lạm dụng đường.
Người có bệnh lý dạ dày cần thận trọng, vì axit trong chanh có thể gây kích ứng nếu uống khi bụng quá đói.
Ngoài ra, nước chanh không phải là “thần dược” giải độc gan. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng chức năng gan phụ thuộc vào tổng thể lối sống, bao gồm chế độ ăn, vận động và hạn chế rượu bia.
Dù mang lại một số lợi ích, nước chanh chỉ nên được xem là một phần của chế độ sống lành mạnh.
Theo các chuyên gia y tế, cách tốt nhất để bảo vệ gan vẫn là ăn uống cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý và hạn chế các yếu tố gây hại như rượu, thuốc lá, theo NIH.
Nước chanh là lựa chọn đơn giản, giúp bổ sung nước, hỗ trợ tiêu hóa và góp phần bảo vệ chức năng gan khi sử dụng đúng cách.
Tuy nhiên, không phải ai cũng phù hợp với cà phê. Có những thức uống khác vẫn hỗ trợ duy trì năng lượng và giúp não bộ tập trung tốt hơn khi bắt đầu ngày mới, theo trang sức khỏe Health.
Não bộ chứa khoảng 75% là nước. Khi cơ thể thiếu nước, khả năng suy nghĩ, ghi nhớ và tập trung có thể suy giảm đáng kể.
Theo đó, chỉ cần không uống nước trong khoảng 12 giờ, mức độ tỉnh táo và tốc độ phản ứng đã giảm xuống.
Một nghiên cứu trên tạp chí IJERPH năm 2021 cũng ghi nhận rằng việc uống nước trước khi đi ngủ và thêm 500 ml vào buổi sáng giúp cải thiện sự tỉnh táo và khả năng phản ứng của cơ thể.
Vì vậy, một cốc nước sau khi thức dậy là cách đơn giản để hỗ trợ hoạt động của não bộ ngay từ đầu ngày.
Trà xanh chứa caffeine và L-theanine, một loại axit amin có lợi cho não bộ. Sự kết hợp giữa hai hợp chất này giúp tăng khả năng tập trung hiệu quả hơn so với chỉ sử dụng caffeine. Trong khi caffeine kích thích não bộ hoạt động mạnh hơn, L-theanine lại giúp tinh thần thư giãn và dễ chịu.
Ngoài ra, trà xanh chứa ít caffeine hơn cà phê. Một tách trà xanh có khoảng 30 mg caffeine, thấp hơn nhiều so với khoảng 92 mg trong một tách cà phê. Điều này giúp giảm nguy cơ xuất hiện cảm giác bồn chồn hoặc khó chịu do tiêu thụ quá nhiều caffeine.
Trà xanh còn giàu chất chống oxy hóa catechin, có tác dụng hỗ trợ chức năng não và giảm tình trạng viêm trong cơ thể.
Matcha là loại trà xanh được nghiền từ toàn bộ lá trà thành bột mịn.
Do sử dụng trọn vẹn lá trà nên matcha cung cấp nhiều caffeine và L-theanine hơn trà xanh pha thông thường. Nhờ đó, thức uống này có thể giúp duy trì sự tỉnh táo và tập trung trong thời gian dài hơn.
Ca cao nóng không chứa nhiều caffeine nhưng lại là nguồn cung cấp theobromine khá tốt.
Một nghiên cứu trên tạp chí BMC Nutrition năm 2017 cho thấy ca cao pha nóng giúp giảm các sai sót xảy ra trong quá trình tập trung.
Khi kết hợp thêm caffeine, khả năng tập trung tiếp tục được cải thiện và cảm giác căng thẳng thường gặp khi chỉ dùng caffeine cũng giảm đi.
Đây là lựa chọn phù hợp cho những ai muốn bắt đầu ngày mới bằng một thức uống ấm và dễ uống.
Não bộ sử dụng glucose làm nguồn năng lượng chính. Khi đường huyết tăng giảm thất thường, sự minh mẫn và khả năng tập trung cũng bị ảnh hưởng.
Các bữa ăn cân bằng giúp hạn chế tình trạng tụt năng lượng đột ngột trong ngày. Trong nhóm đồ uống, sinh tố giàu protein và không bổ sung đường có thể hỗ trợ cung cấp năng lượng ổn định hơn.
So với các loại nước tăng lực chứa nhiều đường và caffeine, sinh tố giàu protein giúp cơ thể duy trì sự tỉnh táo trong thời gian dài mà không gây cảm giác mệt mỏi sau đó.
