Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học đã ghi nhận mối liên hệ giữa thiếu ngủ với nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác. Tuy nhiên, cơ chế cụ thể giải thích mối liên hệ này vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
Một nghiên cứu tổng quan mới đăng trên tạp chí Science cho thấy lời giải có thể nằm ở hệ thống “dọn dẹp” đặc biệt của não bộ, hoạt động mạnh nhất trong khi ngủ.
Theo các nhà nghiên cứu, giấc ngủ giúp điều phối hoạt động hóa học thần kinh, sự co giãn của mạch máu và dòng chảy dịch não tủy nhằm loại bỏ các chất thải có hại tích tụ trong não suốt cả ngày.
Nghiên cứu do GS Maiken Nedergaard, nhà thần kinh học tại Trung tâm Y tế Đại học Rochester (Mỹ), thực hiện cho thấy trong lúc ngủ, não bộ kích hoạt hệ bạch huyết não, một mạng lưới có chức năng thu gom và đào thải các chất thải chuyển hóa.
Ban ngày, các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, serotonin, acetylcholine và norepinephrine hoạt động độc lập để hỗ trợ suy nghĩ, học tập và hành vi. Tuy nhiên, khi con người bước vào giấc ngủ, các chất này bắt đầu hoạt động theo nhịp điệu đồng bộ nhằm thúc đẩy quá trình làm sạch não bộ.
Trong giai đoạn ngủ không REM (một giai đoạn trong giấc ngủ của bạn), đặc biệt là giấc ngủ sâu, các mạch máu nhỏ trong não co giãn nhịp nhàng, giúp dịch não tủy lưu thông hiệu quả hơn. Quá trình này góp phần loại bỏ các protein độc hại như beta-amyloid và tau, hai chất được xem là dấu ấn sinh học quan trọng của bệnh Alzheimer.
Theo GS Nedergaard, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy sự suy giảm khả năng làm sạch của hệ bạch huyết não trong lúc ngủ có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành các bệnh thoái hóa thần kinh.
Việc hiểu rõ cách giấc ngủ điều khiển hoạt động này có thể giúp các nhà khoa học hiểu sâu hơn về quá trình lão hóa não bộ và sự phát triển của chứng sa sút trí tuệ.
Các chuyên gia cho biết mối liên hệ giữa giấc ngủ và sa sút trí tuệ có thể diễn ra theo hai chiều.
TS Steven Allder, chuyên gia thần kinh tại Re Health (Anh), nhận định rằng giấc ngủ bị gián đoạn làm giảm hiệu quả đào thải các chất thải thần kinh trong não.
Theo thời gian, sự tích tụ của các protein độc hại có thể thúc đẩy viêm thần kinh, tổn thương tế bào thần kinh và làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức.
Ngược lại, những thay đổi thần kinh xảy ra ở giai đoạn sớm của bệnh Alzheimer hoặc các dạng sa sút trí tuệ khác cũng có thể làm rối loạn giấc ngủ. Điều này tạo nên một vòng luẩn quẩn, trong đó giấc ngủ kém làm giảm khả năng làm sạch não, còn não bộ bị tổn thương lại khiến chất lượng giấc ngủ ngày càng suy giảm.
Không chỉ liên quan đến sa sút trí tuệ, nhiều nghiên cứu trước đây còn cho thấy thiếu ngủ kéo dài có liên quan đến nguy cơ cao hơn của trầm cảm, bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa và suy giảm chức năng nhận thức.
Một phát hiện đáng chú ý trong nghiên cứu là sự biến thiên nhịp tim khi ngủ có thể phản ánh hiệu quả hoạt động của hệ thống làm sạch não bộ.
Biến thiên nhịp tim là những thay đổi rất nhỏ trong khoảng thời gian giữa các nhịp đập liên tiếp của tim. Theo các nhà khoa học, hiện tượng này dường như được điều khiển bởi cùng nhịp sinh học chậm đang phối hợp hoạt động làm sạch của não trong khi ngủ.
GS Nedergaard cho rằng nếu các nghiên cứu trong tương lai xác nhận mối liên hệ này, biến thiên nhịp tim có thể trở thành một công cụ đơn giản, không xâm lấn và chi phí thấp để nhận diện những người có nguy cơ cao mắc sa sút trí tuệ.
Tuy nhiên, TS Steven Allder lưu ý rằng đây mới chỉ là giả thuyết đầy hứa hẹn. Biến thiên nhịp tim còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như căng thẳng, thuốc điều trị, tình trạng thể lực và các bệnh lý tim mạch, do đó cần thêm nhiều nghiên cứu để xác nhận trước khi ứng dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng những biện pháp giúp cải thiện sức khỏe giấc ngủ cũng có thể góp phần hỗ trợ hoạt động làm sạch của não bộ.
Theo khuyến nghị của GS Nedergaard, mọi người nên duy trì giờ ngủ đều đặn mỗi ngày, ngủ đủ thời lượng cần thiết, tập thể dục thường xuyên, kiểm soát căng thẳng và hạn chế tiếp xúc với ánh sáng mạnh hoặc các chất kích thích vào buổi tối.
Đặc biệt, giấc ngủ sâu được xem là giai đoạn quan trọng nhất đối với hoạt động của hệ bạch huyết não. Vì vậy, cải thiện chất lượng giấc ngủ không chỉ giúp cơ thể phục hồi năng lượng mà còn có thể là một trong những cách đơn giản nhất để bảo vệ sức khỏe não bộ trong dài hạn.
Ngày 23-6, Thành ủy TP.HCM đã tổ chức buổi làm việc với các ngành liên quan về Trung tâm Bảo trợ xã hội công lập trên địa bàn thành phố.
Buổi làm việc do Ủy viên Trung ương Đảng, Phó bí thư Thành ủy TP.HCM Nguyễn Phước Lộc chủ trì, cùng dự có lãnh đạo Sở Y tế TP.HCM và đại diện các sở, ngành và lãnh đạo các bệnh viện trên địa bàn TP.
Tại buổi làm việc, ông Tăng Chí Thượng - Giám đốc Sở Y tế TP.HCM - đánh giá cao sự đồng hành của các bệnh viện trong công tác chăm sóc sức khỏe cho các đối tượng đang được nuôi dưỡng tại các trung tâm bảo trợ xã hội. Khi có yêu cầu các bệnh viện đều nhanh chóng phối hợp triển khai với tinh thần trách nhiệm và sự tận tâm cao.
Mô hình các bệnh viện ký kết, trực tiếp chăm sóc sức khỏe cho người dân tại các trung tâm bảo trợ xã hội là một điểm sáng của TP.HCM và đã được lãnh đạo Bộ Y tế đánh giá cao.
Bên cạnh đó, ngành y tế thành phố đang phối hợp với các bệnh viện thúc đẩy việc tổ chức khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế ngay tại các trung tâm bảo trợ xã hội khi đáp ứng đủ điều kiện.
Ông Nguyễn Phước Lộc ghi nhận, biểu dương và đánh giá rất cao tinh thần trách nhiệm của Sở Y tế TP.HCM, cùng các đơn vị đã thực hiện tốt công tác an sinh xã hội của thành phố thông qua việc chăm lo cho các đối tượng yếu thế, nhất là những người không nơi nương tựa và có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: "Không để ai bị bỏ lại phía sau", thành phố đã đưa ra nhiều chính sách quan tâm, chăm lo đến tất cả người dân, trong đó có những người đang được quản lý, chăm sóc, nuôi dưỡng tại các cơ sở bảo trợ xã hội.
Trong đó, nổi bật là việc nâng cao chất lượng chăm sóc toàn diện, từ chế độ trợ cấp, chăm sóc y tế, phục hồi chức năng đến các hoạt động hỗ trợ giúp các đối tượng yếu thế hoàn thiện các điều kiện để tái hòa nhập cộng đồng. Công tác quản lý cũng đang được thực hiện theo hướng ngày càng minh bạch và hiệu quả hơn.
Qua đó có thể thấy mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn diện, không để ai bị bỏ lại phía sau dưới góc độ y tế và an sinh xã hội đã được triển khai hiệu quả trên địa bàn thành phố.
Ông Nguyễn Phước Lộc cũng biểu dương và ghi nhận tinh thần tận tâm, tận tình của đội ngũ các bệnh viện trực thuộc ngành y tế thành phố đã hỗ trợ các cơ sở bảo trợ xã hội thực hiện nhiệm vụ chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho nhóm người yếu thế.
Trong giai đoạn mới, ông Lộc đề nghị các đơn vị tập trung thực hiện một số nội dung trọng tâm.
Thứ nhất, cần khẩn trương hoàn thiện hệ thống quy chế, quy trình hoạt động tại các cơ sở bảo trợ xã hội nhằm tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm hoạt động đồng bộ, đúng quy định và hạn chế các rủi ro phát sinh trong quá trình vận hành.
Các trung tâm bảo trợ xã hội tăng cường liên kết với các trường đại học, cơ sở đào tạo, ngành y tế, lực lượng thanh niên xung phong và các tổ chức xã hội nhằm huy động nguồn lực chuyên môn, nhân lực và hoạt động hỗ trợ cộng đồng, qua đó nâng cao chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng và trợ giúp các đối tượng tại cơ sở.
Thứ hai, cần tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành với các sở, ngành liên quan để kịp thời giải quyết những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai nhiệm vụ.
Bên cạnh đó, quan tâm đào tạo nguồn nhân lực, vừa bảo đảm nhân lực y tế tại các trung tâm bảo trợ xã hội, vừa bảo đảm đội ngũ nhân viên công tác xã hội đáp ứng các điều kiện, tiêu chuẩn nghề nghiệp.
Ngoài ra, UBND TP cần chỉ đạo xây dựng các cơ chế biểu dương, khen thưởng đối với các tổ chức, cá nhân có đóng góp tích cực trong công tác chăm sóc các đối tượng bảo trợ xã hội.
Đồng thời cần đặc biệt quan tâm đến chế độ, chính sách dành cho đội ngũ nhân viên công tác xã hội và những người trực tiếp làm việc tại các cơ sở bảo trợ xã hội.
Thực tế hiện nay cho thấy, video ngắn không còn “kiêng dè” bất kỳ ai, từ trẻ nhỏ tới trung niên và người lớn tuổi, nếu chủ quan đều có thể bị cuốn vào “vòng lặp video ngắn”.
Anh N.A.T (40 tuổi, ở TP.HCM) chia sẻ mẹ anh năm nay 67 tuổi, vài năm gần đây bà thường xuyên ngồi trong phòng để… lướt video ngắn.
“Tôi ở xa nhà, lúc điện thoại về hiếm khi thấy mẹ bắt máy, hỏi mấy đứa em mới biết mẹ hay cầm điện thoại xem video ngắn. Gần như cả ngày mẹ đều ngồi trong phòng, còn nhờ con cháu tạo tài khoản trên 2-3 điện thoại để cái nào hết pin thì đổi sang cái khác xem cho tiện”, anh T. nói.
Hay trường hợp của chị N.B.N (47 tuổi, ở TP.HCM), sau một lần nhờ con tạo tài khoản TikTok, chị bị cuốn theo và lướt xem video ngắn mỗi ngày, mỗi đêm. Sau khoảng 3 năm, thị lực chị N. suy giảm, kèm theo mỏi mắt, mất ngủ và thường thức giấc giữa đêm.
Từ thực trạng trên, bác sĩ chuyên khoa 2 Đào Quang Hoàng, Khoa Nội Tim mạch - Lão học, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức (TP.HCM) cho biết, việc xem video ngắn vào ban đêm có thể khởi phát một chuỗi phản ứng sinh lý và tâm lý bất lợi, ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ, hệ thần kinh và làm tăng nguy cơ tăng huyết áp. Quá trình này diễn ra chủ yếu qua 2 cơ chế như: Phá vỡ nhịp sinh học và gây thiếu ngủ mạn tính; Gây quá tải nhận thức và căng thẳng tâm lý.
Theo khuyến cáo năm 2025 của Hiệp hội Tim mạch Mỹ, rối loạn giấc ngủ, thiếu ngủ và căng thẳng tâm lý - xã hội đều là những yếu tố trực tiếp gây tổn hại hệ tim mạch, làm tăng huyết áp và giảm hiệu quả điều trị.
Theo bác sĩ Quang Hoàng, ở người lớn tuổi, những thay đổi về nội tiết và căng thẳng thần kinh kết hợp với sự suy giảm thể chất do tuổi tác có thể gây hại trực tiếp đến cấu trúc mạch máu não. Quá trình này làm tăng nguy cơ đột quỵ và sa sút trí tuệ thông qua nhiều cơ chế khác nhau.
Trước hết là các yếu tố thúc đẩy. Việc nhìn màn hình trong thời gian dài làm giảm tần suất chớp mắt, gây mỏi, khô và chói mắt; từ đó ảnh hưởng chất lượng giấc ngủ, góp phần làm nặng thêm các triệu chứng trầm cảm ở người lớn tuổi.
Bên cạnh đó, lối sống tĩnh tại do dành quá nhiều thời gian lướt mạng khiến người lớn tuổi ít vận động hơn. Số bước chân mỗi ngày và thời gian tham gia các hoạt động thể chất có thể giảm rõ rệt.
Thiếu ngủ, căng thẳng tâm lý và ít vận động còn khiến hệ thần kinh giao cảm bị kích thích liên tục, làm huyết áp tăng cao. Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất gây tổn thương các cơ quan đích, đặc biệt là não bộ.
“Huyết áp cao đẩy nhanh quá trình sa sút trí tuệ do làm tăng nguy cơ bệnh lý thiếu máu cục bộ vi mạch và các bất thường chất trắng vỏ não. Những tổn thương này làm suy giảm nhận thức và có thể khiến các bệnh thần kinh, như Alzheimer, tiến triển nặng hơn. Áp lực máu tăng cao trong thời điểm cơ thể lẽ ra cần được nghỉ ngơi còn làm tăng độ cứng và xơ vữa mạch máu não, từ đó làm tăng nguy cơ đột quỵ do thiếu máu cục bộ cấp tính hoặc xuất huyết não”, bác sĩ Hoàng nói.
Từ đó, bác sĩ Quang Hoàng hướng dẫn cách để người lớn tuổi thay đổi hành vi và bảo vệ sức khỏe như sau:
Thực trạng này đặt ra thách thức lớn cho công tác kiểm soát bệnh, trong khi vẫn tồn tại rào cản tâm lý kỳ thị trong cộng đồng và thiếu hụt nhân lực y tế cơ sở.
Một thanh niên trẻ 19 tuổi ngụ Đồng Tháp thấy trên da xuất hiện nhiều vết loét chảy dịch mủ, cằm kèm sưng các khớp. Bệnh nhân khám tại tỉnh, điều trị kháng sinh, kháng viêm và giảm đau không đỡ. Mảng loét cũ đóng mài đen, xuất hiện nhiều vết loét mới khiến bệnh nhân lo lắng và đến khám tại Bệnh viện Da liễu, TP.HCM.
Thanh niên này từng có quan hệ đồng giới, có nhiều hơn hai bạn tình, được chẩn đoán nhiễm HIV cách đây năm năm, đang điều trị thuốc ARV.
Nghi ngờ bệnh nhân nhiễm giang mai trên nền HIV sẵn có nên bác sĩ hướng dẫn bệnh nhân làm xét nghiệm sàng lọc tất cả các bệnh lý lây truyền qua đường tình dục. Kết quả cho thấy bệnh nhân mắc giang mai ác tính và được điều trị theo phác đồ.
Một bệnh nhân nam 43 tuổi tại Tây Ninh đang điều trị HIV, có quan hệ đồng giới. Tuy nhiên gần đây bệnh nhân bắt đầu nhận thấy thị lực của mình giảm dần trong suốt ba tuần. Mọi thứ trước mắt trở nên mờ nhòe, như bị phủ một lớp sương. Không lâu sau, lòng bàn tay và bàn chân của bệnh nhân xuất hiện những nốt đỏ bất thường.
Đi khám, ông được chẩn đoán viêm màng bồ đào ở cả hai mắt. Tưởng rằng chỉ là bệnh lý về mắt đơn thuần, bệnh nhân tiếp tục được chuyển đến Bệnh viện Da liễu TP.HCM để kiểm tra thêm. Tại đây, kết quả xét nghiệm khiến ông không khỏi bàng hoàng: huyết thanh học dương tính với giang mai.
Trao đổi với Tuổi Trẻ ngày 6-5, bác sĩ Bùi Mạnh Hà - Phó giám đốc Bệnh viện Da liễu TP.HCM - cho biết số bệnh nhân đến khám và điều trị bệnh giang mai tại bệnh viện tăng theo thời gian, ước tính ca bệnh tăng gấp 3-5 lần trong khoảng 10-15 năm qua. Đây không phải là vấn đề riêng lẻ mà có xu hướng toàn cầu, nhất là các quốc gia phát triển.
BS Hà phân tích sự gia tăng của bệnh giang mai đến từ sự kết hợp của nhiều yếu tố, bên cạnh năng lực quản lý, chẩn đoán của hệ thống y tế được cải thiện, nâng cao khả năng phát hiện bệnh thì hành vi xã hội, tâm lý chủ quan của cộng đồng, đặc biệt là ở các nhóm đối tượng nguy cơ cao, cũng là yếu tố quan trọng làm tăng tỉ lệ nhiễm bệnh.
Ngoài ra, bệnh cũng có xu hướng tăng trở lại theo chu kỳ sau nhiều năm, có thể do những thay đổi khả năng miễn dịch của vật chủ.
Tỉ lệ mắc giang mai cao ở nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) do các hành vi có nguy cơ lây nhiễm cao, đặc biệt là nhóm MSM có nhiễm HIV. Ngoài ra mạng xã hội giúp việc tìm kiếm bạn tình trở nên dễ dàng và xuyên biên giới. Sự giao lưu giữa các khu vực và quốc gia diễn ra thuận tiện hơn, khiến bệnh lây lan trong một "thế giới phẳng".
Một phần số ca tăng là do công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe và năng lực xét nghiệm, sàng lọc tại các cơ sở y tế đã được cải thiện, giúp phát hiện bệnh tốt hơn. Với bệnh giang mai bẩm sinh (mẹ truyền sang con), hiện tỉ lệ mắc không cao nhưng hệ quả đối với thai nhi và thế hệ tương lai là cực kỳ trầm trọng.
Ngành y tế đang nỗ lực thực hiện các chương trình loại trừ giang mai bẩm sinh thông qua việc xét nghiệm sàng lọc 100% phụ nữ mang thai ngay từ lần khám đầu tiên và trước khi sinh.
BS Đào Trọng Nghĩa, chuyên khoa da liễu khoa tổng hợp Bệnh viện Nhân dân Gia Định (TP.HCM), cho hay năm 2024-2025 bệnh viện đã tiếp nhận khoảng 500 trường hợp đến khám vì các bệnh lý lây truyền qua đường tình dục. Trong đó bệnh giang mai được chẩn đoán khoảng 200 trường hợp.
Bác sĩ Nghĩa chia sẻ thêm bệnh giang mai là bệnh lây truyền chủ yếu từ người sang người qua đường tình dục do xoắn khuẩn giang mai (Treponema pallidum) gây nên. Xoắn khuẩn xâm nhập vào cơ thể người lành qua quan hệ tình dục đường âm đạo, đường hậu môn hoặc đường miệng.
Bệnh cũng có thể lây gián tiếp qua các đồ dùng, vật dụng bị nhiễm xoắn khuẩn hoặc lây qua các vết xước trên da, niêm mạc. Đồng thời có thể lây truyền qua đường máu hoặc từ mẹ bị giang mai sang con trong thời kỳ mang thai.
Những người có nguy cơ mắc cao nhất là: nam quan hệ đồng giới, theo các nghiên cứu trên thế giới khoảng 47% nhóm MSM mắc giang mai đồng nhiễm HIV; người nhiềm HIV đồng thời, tỉ lệ mắc bệnh giang mai nhóm MSM đồng nhiễm HIV cao hơn đáng kể so với nhóm không nhiễm HIV; người trẻ tuổi quan hệ tình dục không an toàn và phụ nữ mang thai.
Bác sĩ Nghĩa phân tích thêm bệnh có thể gây tổn thương ở da, niêm mạc. Nếu không được điều trị có thể gây biến chứng tổn thương các tổ chức và cơ quan khác của cơ thể như cơ, xương, khớp, tim mạch và thần kinh.
Với biến chứng thần kinh, xoắn khuẩn giang mai có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương ở bất kỳ giai đoạn nào, gây ra viêm màng não, gây đau đầu dữ dội, cứng cổ và sợ ánh sáng; đột quỵ do viêm mạch máu não; tổn thương tủy sống dẫn đến mất điều hòa vận động, đau nhức các chi và rối loạn cảm giác; sa sút trí tuệ, thay đổi nhân cách, mất trí nhớ và ảo giác.
Biến chứng tim mạch (Cardiovascular syphilis) thường xuất hiện từ 10-30 năm sau khi nhiễm bệnh như: phình động mạch chủ, đây là biến chứng nguy hiểm nhất, có thể gây vỡ động mạch dẫn đến tử vong nhanh chóng; hở van động mạch chủ do viêm làm giãn vòng van tim; hẹp lỗ động mạch vành, gây ra các cơn đau thắt ngực...
Trước thực trạng số ca nhiễm giang mai tăng gấp đôi trong năm năm qua cùng các bệnh lây truyền qua đường tình dục diễn biến phức tạp, ngành y tế TP.HCM đã chính thức khởi động chương trình phòng chống các bệnh lây truyền qua đường tình dục năm 2026.
