Tôi là thành viên của một nhóm học thuật trên mạng xã hội từ lâu. Thành viên của nhóm là người Việt Nam trên toàn thế giới đã, đang và sẽ có ý định đi theo con đường học thuật.
Đến nay, số thành viên đã hơn trăm nghìn và tôi tin trong đó rất nhiều đã tốt nghiệp tiến sĩ. Đây là tín hiệu tích cực. Phần nhiều trong số đó đang định cư tại nước ngoài và có ý định trở về Việt Nam sinh sống, làm việc.
Cũng nhiều trong số đó đã lập gia đình, có con cái. Trong khuôn khổ bài viết này, tôi đưa ra quan sát cá nhân về nhưng bài viết và bình luận trên nhóm kết hợp với những trường hợp mình quan sát ngoài đời thực.
Việc ở lại làm đúng chuyên ngành, có vị trí ổn định nói chung, đặc biệt trong môi trường học thuật là điều khó vô cùng. Khi một vị trí đưa ra là có tới hàng trăm, hàng nghìn hồ sơ xuất sắc trên thế giới ứng nộp chưa kể xác suất cao là hội đồng đã có ứng viên sáng giá được đề cử trước dựa trên năng lực và mạng lưới quen biết.
Tôi sống ở Đức và làm việc trong ngành Y sinh. Tôi biết không ít người làm xong tiến sĩ nhưng rồi để đi tới đích là một vị trí vĩnh viễn trong ngành học thuật chỉ đếm đầu ngón tay.
Có nhiều người cố gắng làm sau tiến sĩ (Postdoc) đến khi nào hết quy định thì thôi (thường là 12 năm làm nghiên cứu và không tìm được vị trí vĩnh viễn). Lúc này bài toán đặt ra và vô cũng nan giải. Làm gì tiếp theo khi mà con cái đã lớn đều đã hòa nhập tốt vào môi trường bên này? Ở lại thì không có việc phù hợp.
Nhiều người đi làm việc bình thường trong siêu thị, bệnh viện, nhà máy với mức thu nhập tối thiểu theo quy định như những người không được đào tạo. Nếu ai hài lòng thì tốt, cả gia đình tổng hòa sẽ vui vẻ.
Nhưng nếu không chấp nhận, cơn bão ngầm bắt đầu nổi lên khi họ muốn về nước để tìm được công việc phù hợp, được tôn trọng và còn một lý do khác nữa là gần cha mẹ già.
Mọi thứ sẽ thực sự không dễ thở với những ai có gia đình, con cái. Ở bên này, anh em có dịp nói chuyện với nhau đều thống nhất rằng nếu hai vợ chồng đi làm mức lương tối thiểu thì cơ bản sẽ đủ tiêu và dư chút. Hàng năm vẫn đi chơi thoải mái và vài năm về nước một lần.
Ba vấn đề tôi mạn phép chia sẻ ở đây là nhà ở, y tế và môi trường nghiên cứu.
Đầu tiên là nhà ở, nước Đức có tỷ lệ sở hữu nhà riêng là khoảng 50%. Tức là 50% số người như tôi vẫn đang đi thuê mà rất yên tâm. Luật của Đức bảo vệ quyền lợi người thuê bằng quy định.
Chủ cho thuê không đuổi vô tội vạ trừ khi người thuê làm hỏng nhà đến mức tệ hoặc chủ muốn lấy lại nhà để ở hoặc cho con. Giá cho thuê chỉ được tăng vài phần trăm sau vài năm.
Tuy có một số mặt trái nhưng đa phần người thuê sẽ yên tâm khi ở nhà thuê trong khoảng thời gian dài. Nếu mua nhà sở hữu thì sẽ phải tuân thủ quy định về thời gian sau ở bao lâu mới được bán cũng như đóng thuế phần chênh lệch.
Có lẽ đó là hai yếu tố chính khiến thị trường mua và thuê ở đây có sự ổn định, không tăng giảm quá sốc.
Tôi nghĩ nếu cơ quan chức năng vào cuộc và đưa các quy định rõ ràng hơn và ràng buộc pháp lý khi thuê nhà cũng như mua nhà thì đại đa số người dân trong đó có những người muốn trở về sẽ không phải quá trăn trở về chỗ ở, một khoản chi tiêu lớn hàng tháng cho hộ gia đình.
Về y tế, Đức thực hiện chính sách y tế toàn dân. Tức là ai cũng có bảo hiểm và được chữa trị giá hợp lí, không phát sinh nhiều chi phí y tế ngoài bảo hiểm. Đặc biệt Đức chịu chi rất nhiều cho khám sàng lọc ở mọi lứa tuổi.
Họ biết rằng nếu chi cho sàng lọc tốt thì chữa sẽ giảm chi phí nhiều. Bên cạnh việc chi thường xuyên cho nhiều xét nghiệm sàng lọc thường niên, một sáng kiến rất hay đưa ra là một năm một người sẽ được bảo hiểm công chi tới 500 Euro cho sàng lọc phụ thêm như sàng lọc ung thư da, làm sạch răng, tiêm phòng ra nước ngoài…
Chúng ta có thể bắt đầu bằng những gói phụ sàng lọc hỗ trợ từ năm trăm nghìn đến vài triệu đồng một năm tùy đối tượng. Làm được tốt từ khâu khám sàng lọc thì khâu chữa chúng ta sẽ tiết kiệm được chi phí y tế rất nhiều, một cấu thành lớn trong chi tiêu mà những người đang ở bên nước phát triển có nền y tế toàn dân rất quan tâm khi trở về.
Việc xin dự án nghiên cứu ở Đức là tương đối cạnh tranh và minh bạch. Nhà khoa học được dành nhiều thời gian cho nghiên cứu và có thời gian không quá nhiều cho giảng dạy.
Việt Nam vẫn nên duy trì các quỹ nghiên cứu, đó là mạch máu nuôi dưỡng sức sống của người làm khoa học.
Về phía mỗi cá nhân, khi trở về đều nên hiểu và chuẩn bị cho một kịch bản sống mang nhiều khác biệt. Lấy việc ở gần cha mẹ, họ hàng, được nói ngôn ngữ của mình là điểm cộng để tự động viên bản thân cho hành trình trở về.
Ngay cả tại Trung Quốc, một nước đi trước chúng ta nhiều năm, quá trình đi và trở về cũng đang diễn ra và như những đồng nghiệp, hàng xóm tôi biết người Trung Quốc ở bên Đức, việc đi hay ở cũng không thuận lợi với bất kỳ ai.
Quyết định cuối cùng là của mỗi cá nhân và xin chúc mọi người đều vui vẻ với quyết định của mình.
Chiều hôm qua, sau khi xong việc, tôi tranh thủ về quê vì tính chạy buổi tối cho mát. Đúng như dự đoán và cũng đúng như mọi dịp lễ Tết từ trước đến nay xe vẫn kẹt ở cầu Bến Lức.
Với người dân miền Tây đi theo Quốc lộ 1, cầu Bến Lức là huyết mạch phải đi qua. Dịp lễ Tết nào được nghỉ dài ngày cũng xuất hiện hai đợt kẹt xe, một đi một về.
Điều đó cho thấy đây không phải vấn đề đột xuất mà tất yếu xảy ra khi lưu lượng xe tăng bất thường. Đây là nút thắt cố hữu và hoàn toàn có thể can thiệp được nếu có sự chú tâm đúng mức.
Quan sát từ thực tế, tôi nhận thấy hai đèn tín hiệu ở hai đầu cầu là một trong những tác nhân gây ùn tắc cục bộ. Từ góc nhìn của người đã nhiều lần bị dính kẹt xe tại điểm này, tôi có vài giải pháp góp ý như sau:
Trước hết, điều chỉnh chu kỳ đèn theo thời điểm cao điểm: Kéo dài pha đèn xanh cho các phương tiện di chuyển theo Quốc lộ 1.
Tiếp đến là nghiên cứu phân làn linh hoạt theo chiều lưu lượng: Khi một bên kẹt cứng trong khi làn kế bên trống trải, hoàn toàn có thể tạm thời ưu tiên thêm làn cho hướng đông xe hơn.
Cách đây vài ngày, dưới ánh nắng gay gắt và oi bức của miền Nam, tôi đã đặt một cuốc xe công nghệ do một phụ nữ trung niên cầm lái. Cô khoảng 40 tuổi, mặc chiếc áo đồng phục đã cũ và sờn màu.
Dáng người tương đối nhỏ nên cô phải loay hoay với chiếc xe tay ga trong lúc chờ đợi và gạt chống để đón tôi lên xe.
Những năm gần đây, nền kinh tế chia sẻ đang ngày càng phổ biến hơn đối với nhóm lao động tự do. Vài năm trước, tài xế công nghệ vốn chủ yếu dành cho nam giới, giờ đây ngày càng nhiều phụ nữ hơn 30 tuổi tham gia lĩnh vực này.
Cô tài xế công nghệ chia sẻ với tôi rằng công việc này linh hoạt về mặt thời gian, giúp cô thu xếp về nhà nấu ăn và đưa đón con đi học do hai vợ chồng ở trọ tại thành phố, không có ông bà nội ngoại phụ giúp.
Tuy nhiên, đây chẳng phải là ưu tiên của cô, mà là cô không có sự lựa chọn tốt hơn. Trước khi sinh con, cô từng là nhân viên bán hàng cho một chuỗi quần áo, nhưng sau kỳ nghỉ thai sản, cô không thể tìm được công việc phù hợp với kinh nghiệm trước đó nên chấp nhận làm tài xế công nghệ.
Cô ấy cũng không phải trường hợp duy nhất buộc phải làm tài xế công nghệ để mưu sinh. Nhiều người phụ nữ hơn 30 tuổi phải làm những công việc đòi hỏi thể lực như tài xế công nghệ, vệ sinh máy lạnh... cho thấy việc mưu sinh chưa bao giờ điều dễ dàng đối với nhóm lao động tự do.
Điều này làm tôi nhớ đến một người phụ nữ trung niên đến nhà tôi dọn dẹp do vợ tôi đặt qua một ứng dụng công nghệ. Chị ấy mặc áo đồng phục màu cam hơi phai màu và phải chở theo một túi dụng cụ khá to và bất tiện trên xe máy.
Tương tự chị tài xế công nghệ, họ đều đang bán sức lao động để mưu sinh. Khi bị đẩy ra khỏi thị trường lao động chính thức, họ trở thành lao động tự do với muôn vàn bấp bênh: không có hợp đồng lao động, không được hưởng các chế độ an sinh xã hội, trong khi rủi ro tai nạn và bệnh lý nghề nghiệp rất cao.
Tôi tự hỏi rằng những công việc này có thật sự linh hoạt và tự do, hay chỉ là những người phụ nữ này buộc phải chấp nhận do không còn lựa chọn nào khác? Đến khi nào những người phụ nữ này mới có thể thoát khỏi vòng luẩn quẩn của sự bấp bênh dưới danh nghĩa "tự do"?
Sau nhiều năm đi làm, tôi nhận ra, với đa số gia đình trẻ bình thường, mua được căn nhà ở thành phố chưa bao giờ là chuyện "đợi đủ tiền rồi mua". Nếu cứ chờ giá nhà giảm sâu hoặc cố tích lũy cho đủ 100% giá trị căn hộ, có khi mất thêm 10-20 năm nữa bạn vẫn đứng yên tại chỗ.
Vợ chồng tôi từng ở đúng hoàn cảnh đó. Sau gần 10 năm đi làm ở Sài Gòn, chắt chiu đủ kiểu, tổng số tiền chúng tôi tích góp được cũng chỉ khoảng 1,5 tỷ đồng. Giữa mặt bằng giá nhà ở TP HCM, số tiền đó gần như không đủ để mua một căn hộ tử tế ở khu vực trung tâm.
Thời điểm ấy, chúng tôi cũng từng nghĩ đến chuyện tiếp tục ở thuê, đợi thêm vài năm nữa xem thị trường có hạ nhiệt không. Nhưng càng đợi, tôi càng thấy nếu mình cứ đứng ngoài quan sát, khoảng cách giữa thu nhập và giá bất động sản sẽ ngày càng xa hơn. Tiền tiết kiệm tăng rất chậm, trong khi giá nhà thường tăng nhanh hơn nhiều.
Cuối cùng, hai vợ chồng tôi quyết định vay thêm một tỷ đồng để mua căn hộ 2,5 tỷ ở vùng ven. Tuy nhiên, chuyển dọn về đây ở đúng là không đơn giản vì mỗi ngày di chuyển đi làm, đi học quá xa là điều không khả thi. Công ty của hai vợ chồng tôi đều ở trung tâm, con cũng đi học trong nội thành. Nếu ở căn hộ đó, cả nhà sẽ mất rất nhiều thời gian cho việc đi lại, chưa kể áp lực kẹt xe, sinh hoạt đảo lộn.
>> Cú 'tất tay' vay nợ giúp tôi nay có căn nhà Sài Gòn 5 tỷ đồng
Thế là chúng tôi đưa ra một quyết định nghe khá ngược đời: mua nhà nhưng không ở. Thay vào đó, tôi cho thuê lại căn hộ vùng ven đó, rồi lấy tiền đó bù thêm một phần để thuê một căn hộ khác gần chỗ làm, tiện nghi đầy đủ, thuận tiện cho cuộc sống hàng ngày. Bạn bè tôi nghe vậy nhiều người không hiểu, cho rằng vừa trả nợ ngân hàng vừa đi thuê nhà là "gánh hai đầu nợ".
Nhưng tôi lại nghĩ khác. Chúng tôi có chỗ ở phù hợp với công việc và việc học của con, không bị kiệt sức vì chuyện di chuyển. Trong khi đó, căn hộ đã mua vẫn đều đặn tạo ra dòng tiền hàng tháng để hỗ trợ tôi thuê nhà mới và tập trung trả lãi vay ngân hàng. Phần còn lại, hai vợ chồng tiếp tục làm việc, tìm cách gia tăng thu nhập và trả nợ từng bước.
Khoảng bảy năm sau, chúng tôi trả xong toàn bộ khoản vay mua nhà. Điều quan trọng nhất là lúc đó, dù vẫn đang ở thuê, chúng tôi đã sở hữu một tài sản thực sự đứng tên mình. Căn hộ không chỉ là nơi tích lũy tài sản mà còn tạo thêm nguồn thu nhập ổn định hàng tháng. Giá trị căn nhà theo thời gian cũng tăng lên đáng kể so với lúc mua ban đầu.
Với tôi, nhà đầu tiên không nhất thiết phải là nơi ở lý tưởng. Nó có thể chỉ là bước đệm tài chính đầu tiên để mình không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua giá bất động sản. Đến hiện tại, kế hoạch của tôi là tiếp tục tích lũy thêm vốn. Khi thị trường thuận lợi và căn hộ vùng ven được giá, tôi sẽ bán đi để gom tiền mua một căn hộ trong trung tâm phù hợp hơn với nhu cầu sống lâu dài của gia đình.
Tôi biết không phải ai cũng thích vay nợ mua nhà. Và đúng là vay quá sức rất nguy hiểm. Nhưng nếu có công việc ổn định, tính toán được dòng tiền và xác định mục tiêu dài hạn, tôi vẫn ủng hộ chuyện mua nhà càng sớm càng tốt. Bởi thực tế ở các thành phố lớn như TP HCM, Hà Nội, đi chậm nhưng bắt đầu sớm vẫn thực tế hơn nhiều so với việc cứ đứng chờ đến lúc "đủ điều kiện hoàn hảo" mới dám mua nhà.
