Tôi là thành viên của một nhóm học thuật trên mạng xã hội từ lâu. Thành viên của nhóm là người Việt Nam trên toàn thế giới đã, đang và sẽ có ý định đi theo con đường học thuật.
Đến nay, số thành viên đã hơn trăm nghìn và tôi tin trong đó rất nhiều đã tốt nghiệp tiến sĩ. Đây là tín hiệu tích cực. Phần nhiều trong số đó đang định cư tại nước ngoài và có ý định trở về Việt Nam sinh sống, làm việc.
Cũng nhiều trong số đó đã lập gia đình, có con cái. Trong khuôn khổ bài viết này, tôi đưa ra quan sát cá nhân về nhưng bài viết và bình luận trên nhóm kết hợp với những trường hợp mình quan sát ngoài đời thực.
Việc ở lại làm đúng chuyên ngành, có vị trí ổn định nói chung, đặc biệt trong môi trường học thuật là điều khó vô cùng. Khi một vị trí đưa ra là có tới hàng trăm, hàng nghìn hồ sơ xuất sắc trên thế giới ứng nộp chưa kể xác suất cao là hội đồng đã có ứng viên sáng giá được đề cử trước dựa trên năng lực và mạng lưới quen biết.
Tôi sống ở Đức và làm việc trong ngành Y sinh. Tôi biết không ít người làm xong tiến sĩ nhưng rồi để đi tới đích là một vị trí vĩnh viễn trong ngành học thuật chỉ đếm đầu ngón tay.
Có nhiều người cố gắng làm sau tiến sĩ (Postdoc) đến khi nào hết quy định thì thôi (thường là 12 năm làm nghiên cứu và không tìm được vị trí vĩnh viễn). Lúc này bài toán đặt ra và vô cũng nan giải. Làm gì tiếp theo khi mà con cái đã lớn đều đã hòa nhập tốt vào môi trường bên này? Ở lại thì không có việc phù hợp.
Nhiều người đi làm việc bình thường trong siêu thị, bệnh viện, nhà máy với mức thu nhập tối thiểu theo quy định như những người không được đào tạo. Nếu ai hài lòng thì tốt, cả gia đình tổng hòa sẽ vui vẻ.
Nhưng nếu không chấp nhận, cơn bão ngầm bắt đầu nổi lên khi họ muốn về nước để tìm được công việc phù hợp, được tôn trọng và còn một lý do khác nữa là gần cha mẹ già.
Mọi thứ sẽ thực sự không dễ thở với những ai có gia đình, con cái. Ở bên này, anh em có dịp nói chuyện với nhau đều thống nhất rằng nếu hai vợ chồng đi làm mức lương tối thiểu thì cơ bản sẽ đủ tiêu và dư chút. Hàng năm vẫn đi chơi thoải mái và vài năm về nước một lần.
Ba vấn đề tôi mạn phép chia sẻ ở đây là nhà ở, y tế và môi trường nghiên cứu.
Đầu tiên là nhà ở, nước Đức có tỷ lệ sở hữu nhà riêng là khoảng 50%. Tức là 50% số người như tôi vẫn đang đi thuê mà rất yên tâm. Luật của Đức bảo vệ quyền lợi người thuê bằng quy định.
Chủ cho thuê không đuổi vô tội vạ trừ khi người thuê làm hỏng nhà đến mức tệ hoặc chủ muốn lấy lại nhà để ở hoặc cho con. Giá cho thuê chỉ được tăng vài phần trăm sau vài năm.
Tuy có một số mặt trái nhưng đa phần người thuê sẽ yên tâm khi ở nhà thuê trong khoảng thời gian dài. Nếu mua nhà sở hữu thì sẽ phải tuân thủ quy định về thời gian sau ở bao lâu mới được bán cũng như đóng thuế phần chênh lệch.
Có lẽ đó là hai yếu tố chính khiến thị trường mua và thuê ở đây có sự ổn định, không tăng giảm quá sốc.
Tôi nghĩ nếu cơ quan chức năng vào cuộc và đưa các quy định rõ ràng hơn và ràng buộc pháp lý khi thuê nhà cũng như mua nhà thì đại đa số người dân trong đó có những người muốn trở về sẽ không phải quá trăn trở về chỗ ở, một khoản chi tiêu lớn hàng tháng cho hộ gia đình.
Về y tế, Đức thực hiện chính sách y tế toàn dân. Tức là ai cũng có bảo hiểm và được chữa trị giá hợp lí, không phát sinh nhiều chi phí y tế ngoài bảo hiểm. Đặc biệt Đức chịu chi rất nhiều cho khám sàng lọc ở mọi lứa tuổi.
Họ biết rằng nếu chi cho sàng lọc tốt thì chữa sẽ giảm chi phí nhiều. Bên cạnh việc chi thường xuyên cho nhiều xét nghiệm sàng lọc thường niên, một sáng kiến rất hay đưa ra là một năm một người sẽ được bảo hiểm công chi tới 500 Euro cho sàng lọc phụ thêm như sàng lọc ung thư da, làm sạch răng, tiêm phòng ra nước ngoài…
Chúng ta có thể bắt đầu bằng những gói phụ sàng lọc hỗ trợ từ năm trăm nghìn đến vài triệu đồng một năm tùy đối tượng. Làm được tốt từ khâu khám sàng lọc thì khâu chữa chúng ta sẽ tiết kiệm được chi phí y tế rất nhiều, một cấu thành lớn trong chi tiêu mà những người đang ở bên nước phát triển có nền y tế toàn dân rất quan tâm khi trở về.
Việc xin dự án nghiên cứu ở Đức là tương đối cạnh tranh và minh bạch. Nhà khoa học được dành nhiều thời gian cho nghiên cứu và có thời gian không quá nhiều cho giảng dạy.
Việt Nam vẫn nên duy trì các quỹ nghiên cứu, đó là mạch máu nuôi dưỡng sức sống của người làm khoa học.
Về phía mỗi cá nhân, khi trở về đều nên hiểu và chuẩn bị cho một kịch bản sống mang nhiều khác biệt. Lấy việc ở gần cha mẹ, họ hàng, được nói ngôn ngữ của mình là điểm cộng để tự động viên bản thân cho hành trình trở về.
Ngay cả tại Trung Quốc, một nước đi trước chúng ta nhiều năm, quá trình đi và trở về cũng đang diễn ra và như những đồng nghiệp, hàng xóm tôi biết người Trung Quốc ở bên Đức, việc đi hay ở cũng không thuận lợi với bất kỳ ai.
Quyết định cuối cùng là của mỗi cá nhân và xin chúc mọi người đều vui vẻ với quyết định của mình.
Tôi từng có khoảng thời gian gần 5 năm sống ở nhà mặt đất. Lúc ấy, tôi nghĩ có được một căn nhà trong hẻm thoải mái hơn nhiều so với ở chung cư: không phải phụ thuộc thang máy, không lo phí quản lý, có khoảng sân nhỏ trước cửa, muốn sửa sang gì cũng có thể chủ động. Nhưng chỉ sau một thời gian sống, tôi nhận ra thực tế không giống như mình hình dung.
Nhà tôi nằm trong con hẻm rộng khoảng 4 mét. Nghe thì có vẻ thoải mái để xe cộ ra vào thuận tiện, nhưng ngay đầu hẻm có hai hộ kinh doanh hàng ăn. Một nhà bán cơm tấm, nhà còn lại bán hủ tiếu. Mỗi ngày, bàn ghế được họ bày ra kín gần hết lối đi. Khách ngồi ăn uống, xe máy dựng san sát khiến người trong hẻm muốn đi qua cũng phải len lỏi.
Nhiều lúc, tôi cảm giác như mình đang phải đi nhờ trên chính con đường dẫn về nhà mình. Mỗi lần chạy xe ra hay vào, chỉ cần lách qua vài chiếc ghế hoặc làm khách phải nhích sang một chút là tôi lập tức nhận được những ánh mắt khó chịu, cứ như thể mình mới là người làm phiền.
Vào sâu bên trong hẻm cũng không khá hơn. Hầu như nhà nào cũng tận dụng phần trước cửa để xe máy, đặt chậu cây, kê ghế đá. Mỗi nhà lấn ra một ít, cuối cùng lối đi ngày càng trở nên chật hẹp. Người này thấy người kia làm được thì mình cũng làm. Dần dần, khoảng không chung trở thành nơi ai cũng mặc nhiên sử dụng theo ý mình.
Chưa kể chuyện vệ sinh. Chó, mèo được thả đi lại tự do, phóng uế trước cửa nhà người khác hoặc ngay giữa hẻm. Có người dọn, có người mặc kệ. Những ngày nắng còn đỡ, hôm mưa xuống thì mùi hôi vô cùng khó chịu. Trẻ con chạy chơi trong hẻm mà người lớn cũng không yên tâm.
>> Có hai căn chung cư Sài Gòn nhưng tôi vẫn quay về ở nhà hẻm cụt
Chính những điều tưởng như nhỏ nhặt ấy lại ảnh hưởng đến tâm trạng mỗi ngày của tôi. Mỗi lần về nhà là một lần tôi phải né bàn ghế, tránh xe dựng, nhìn trước ngó sau vì sợ vướng víu. Một không gian đáng lẽ để thư giãn sau giờ làm lại khiến mình thêm mệt mỏi.
Nhiều người vẫn nói nhà đất có giá trị hơn chung cư vì sở hữu lâu dài và tự do hơn. Tôi không phủ nhận điều đó. Nhưng với tôi, chất lượng cuộc sống còn là môi trường sống và ý thức của những người xung quanh. Cuối cùng, gia đình tôi quyết định bán nhà để chuyển lên chung cư giá tương đương.
Đúng là ở chung cư có nhiều quy định, nhiều khoản phí. Nhưng đổi lại, hành lang phòng tôi luôn thông thoáng, lối đi không bị ai chiếm dụng, khu vực chung được vệ sinh định kỳ và có ban quản lý xử lý khi phát sinh vấn đề. Tôi không còn phải bực bội vì những chuyện lặp đi lặp lại trước cửa nhà mình.
Thỉnh thoảng đi ngang những con hẻm đông đúc, tôi vẫn thấy nhớ cảm giác quen thuộc trước đây. Nhưng nếu bây giờ có ai hỏi tôi chọn ở nhà mặt đất hay chung cư, câu trả lời của tôi chắc chắn sẽ vẫn là chung cư. Ít nhất, sau một ngày làm việc mệt mỏi, trở về nhà, tôi không phải vượt qua hàng tá khó chịu, bức bối.
Vụ việc bữa trưa có giá hơn 27 triệu đồng tại một nhà hàng ở Quảng Ninh đang gây xôn xao cộng đồng sau khi bài viết tố "chặt chém" kèm theo hình ảnh hóa đơn được chia sẻ trên mạng xã hội. Bản thân tôi tự hỏi: Nếu giá cả đã được người bán nói rõ ngay từ đầu thì liệu mọi chuyện có ồn ào đến vậy không? Điều khiến tôi băn khoăn nhất không phải là cua bao nhiêu tiền một kg, hay cá có đáng giá như vậy hay không, mà là tại sao việc quan trọng nhất trong một cuộc mua bán - thống nhất giá trước khi giao dịch - lại không được làm rõ ràng.
Trong kinh doanh, đặc biệt với những mặt hàng giá biến động từng ngày như hải sản, chuyện mỗi nơi bán một mức giá là bình thường. Nhà hàng có quyền bán theo mức giá họ thấy phù hợp. Khách hàng cũng có quyền chấp nhận hoặc từ chối. Nhưng quyền đó chỉ thực sự tồn tại khi khách biết mình sẽ phải trả bao nhiêu tiền.
Nếu nhà hàng không niêm yết giá, hoặc giá thay đổi theo ngày nhưng không được thông báo cụ thể trước khi khách chọn món, thì rất khó nói đây là một giao dịch "thuận mua vừa bán". Bởi trước hết người mua phải biết mình đang mua với giá nào?
>> 'Mua 5 kg cua biển làm quà du lịch, nhận về 1,2 kg dây buộc'
Tôi từng ăn ở nhiều nhà hàng hải sản mà quy trình rất đơn giản. Khách chọn đồ, nhân viên cân tại chỗ, báo trọng lượng, báo đơn giá, tính luôn số tiền dự kiến rồi hỏi lại: "Anh chị đồng ý chứ, để em báo bếp chế biến?". Bữa đó, hóa đơn bữa ăn gần 3,5 triệu đồng cho ba người nhưng tôi không thấy vấn đề gì vì đã biết rõ giá cả và có thời gian suy nghĩ từ trước khi gật đầu đồng ý. Chỉ mất chưa đầy một phút giao dịch nhưng gần như không có cơ hội cho những tranh cãi sau bữa ăn.
Đó không chỉ là nguyên tắc kinh doanh mà còn là cách bảo vệ quyền lợi cả hai bên. Khi đó, khách không cảm thấy mình bị đặt vào "thế đã rồi", còn nhà hàng cũng tránh được những lời tố cáo, đánh giá tiêu cực hay khủng hoảng truyền thông chỉ vì thiếu một bước xác nhận giá cả.
Điều đáng tiếc là nhiều nơi ở ta vẫn làm theo cách ngược lại. Khách chọn hải sản, nhà hàng báo giá không rõ ràng, đầu bếp chế biến, mọi người ăn uống vui vẻ, đến lúc thanh toán mới biết tổng hóa đơn cao hơn rất nhiều so với hình dung ban đầu. Khi đó, dù nhà hàng có giải thích giá đúng đi nữa, cảm giác đầu tiên của khách vẫn là khó chịu, cảm giác bị "chặt chém".
Không ít người cho rằng khách đi ăn hải sản cao cấp thì phải chấp nhận giá cao. Tôi đồng ý. Nhưng chấp nhận giá cao khác với chấp nhận một mức giá mà mình chưa được thông báo. Sự minh bạch không nằm ở chỗ hóa đơn ghi đầy đủ từng món sau khi khách đã ăn xong. Sự minh bạch phải xuất hiện trước khi nhà bếp bắt đầu chế biến.
Nếu giá cua hôm nay là 1,15 triệu đồng một kg, hãy nói rõ cho khách biết. Nếu con cá khách chọn nặng hơn 5 kg và trị giá gần 4 triệu đồng, hãy báo trước một câu. Nếu tổng bữa ăn có thể lên đến vài chục triệu đồng, người bán càng cần xác nhận với khách trước khi mang vào bếp chế biến thay vì im ỉm "chốt đơn" để đẩy người mua vào thế khó.
Trong sự việc trên, một câu hỏi rất đơn giản: "Tổng chi phí dự kiến khoảng 27 triệu đồng, anh chị có đồng ý không ạ?" có thể giúp tránh được rất nhiều tranh cãi, bức xúc và những bài đăng lan truyền trên mạng xã hội. Suy cho cùng, niềm tin của khách hàng không được tạo ra từ những lời giải thích sau lùm xùm. Nó được tạo ra từ sự minh bạch ngay ở thời điểm khách còn có quyền lựa chọn: đồng ý hoặc không.
Kinh doanh bền vững không phải là bán được một bữa ăn thật đắt. Mà là để khách bước ra khỏi nhà hàng với cảm giác mình đã được tôn trọng, được cung cấp đầy đủ thông tin và tự nguyện trả tiền cho những gì mình lựa chọn.
Trước đây tôi hay đi tuyến Cần Giờ sang Vũng Tàu, tuy thú vị nhưng mất thời gian gấp đôi bình thường. Biết tin có tuyến xe buýt 172 (Bến Thành - bến xe Vũng Tàu), chúng tôi háo hức lên kế hoạch đi thử.
Trước khi đi, tôi lên mạng tìm hiểu và cẩn thận nhắn tin hỏi tổng đài vị trí trạm xe gần nhà nhất. Nhân viên tổng đài báo trạm ở "Chung cư New City". Tôi bắt xe công nghệ đến nơi mới biết đó là điểm dừng của xe lượt về TP.HCM, còn điểm đón đi Vũng Tàu ở bên kia đường. Đại lộ Mai Chí Thọ là con đường lớn, mỗi lần đi không đúng vị trí thì rất khó sang đường. May nhờ tài xế xe công nghệ rành đường, chạy lòng vòng 15 phút tôi mới đến đúng trạm đón.
Địa chỉ ghi trên bảng trạm chờ là "Cây xanh số 372, Mai Chí Thọ". Với địa chỉ này, Google Map không thể định vị, bởi vị trí chính xác của điểm đó phải là số 388 Mai Chí Thọ. Chúng tôi đứng đọc bảng thông tin thì ghi là 10 phút một chuyến nhưng đợi hơn một tiếng dưới trời nắng chang chang không có chuyến xe nào. Cuối cùng chúng tôi phải lội bộ một cây số tới trạm bắt xe khách đi Vũng Tàu.
Lần thứ hai, chúng tôi hỏi tổng đài kỹ hơn về chuyến xe và ra trạm đợi, khoảng hơn 30 phút sau thì có xe. Hôm đó là ngày 30 Tết nên xe rất vắng vì tuyến này chủ yếu chở khách đi làm ở Trung tâm hành chính. Tuy nhiên, tài xế chạy giữa đường thì lại ngừng ở trạm dừng chân dù trong lịch trình chuyến xe không có. Tôi hỏi tổng đài thì tổng đài cũng xác nhận là tuyến 172 này chạy suốt.
Lượt về, chúng tôi ra bến, cũng phải đợi hơn một tiếng mới có xe dù đến đúng giờ. Một gia đình khác đứng đợi ở trạm quốc lộ 51 thì cũng phải đợi dưới trời nắng gay gắt mà không có cột biển báo, không có mái che.
Sau này, khi hỏi những bạn rành xe buýt, tôi được biết do số lượng xe chưa đủ, tài xế cũng thiếu nên tuyến 172 chỉ chạy vào giờ cao điểm. Dịp Tết thì tài xế nghỉ về quê nhiều nên còn bỏ chuyến, xe nằm trong bến. Gần đây đã có thông tin tuyến xe buýt 172, 171 hè năm 2026 sẽ đổi sang xe Kim Long B40ev lớn hơn.
Chúng tôi mong là ngoài nâng cấp xe chất lượng tốt còn phải tăng số chuyến, các trạm dừng phải có cột chờ kèm địa chỉ chính xác để khách tìm trên Google map và bắt xe công nghệ đến trạm thuận tiện. Song song đó, cần có truyền thông nhiều hơn nữa về tuyến xe buýt này, trong dịp tết xe miễn phí vé hoàn toàn trong 3 ngày nhưng rất ít khách đi dù rất đông người kéo đến Vũng Tàu du lịch.
