Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa kết thúc chuyến thăm Bắc Kinh, đánh dấu lần đầu tiên một ông chủ Nhà Trắng thăm Trung Quốc sau gần một thập kỷ. Cuộc gặp diễn ra trong bối cảnh trật tự kinh tế toàn cầu đang bị thử thách.
Cách đây 25 năm, Mỹ bỏ xa Trung Quốc ở hầu hết chỉ số kinh tế cốt lõi. Nhưng hiện tại, bàn cờ vĩ mô đã chứng kiến một cuộc bám đuổi quyết liệt. Bóc tách từng lăng kính từ thương mại, công nghệ đến tài nguyên, bức tranh so sánh hai siêu cường phơi bày những dịch chuyển sâu sắc về dòng vốn và quyền lực chuỗi cung ứng.
Những con số biết nói
Thương mại là nơi chứng kiến sự thay đổi ngoạn mục nhất. Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới và hệ thống WITS, năm 2001, Mỹ là nhà xuất khẩu số một toàn cầu với 729 tỷ USD, cao gấp 3 lần con số 266 tỷ USD của Trung Quốc. Khi đó, chỉ 30 nền kinh tế chọn Bắc Kinh là đối tác thương mại lớn hơn Washington.
Ngày nay, Trung Quốc vươn lên thành “công xưởng thế giới”, xuất khẩu 3.590 tỷ USD hàng hóa mỗi năm, vượt xa mức 1.900 tỷ USD của Mỹ. Hiện có tới 145 quốc gia giao thương với nền kinh tế châu Á nhiều hơn với xứ cờ hoa. Năm 2024, Trung Quốc ghi nhận mức thặng dư thương mại kỷ lục hơn 1.000 tỷ USD, chủ yếu nhờ xuất khẩu máy móc, thiết bị điện tử (1.680 tỷ USD) và kim loại.
Ngược lại, Mỹ phải gánh khoản thâm hụt thương mại khổng lồ khi nhập khẩu tới 3.120 tỷ USD. Đây chính là lý do Tổng thống Trump liên tục sử dụng công cụ thuế quan để bảo vệ sản xuất trong nước. Theo Penn Wharton Budget Model, mức thuế hiệu quả trung bình của Mỹ áp lên hàng Trung Quốc hiện ở mức 31,6%. Đáp lại, theo Reuters, Bắc Kinh cũng áp thuế chung 10% kèm các phụ thu nặng nề lên nông sản và năng lượng Mỹ.
Dù vậy, về quy mô tổng thể, Mỹ vẫn giữ ngôi vương. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), GDP danh nghĩa của Mỹ năm 2026 dự kiến vượt 30.000 tỷ USD, chiếm 25% quy mô toàn cầu. Trung Quốc bám sát với 20.000 tỷ USD (17%). Tuy nhiên, nền kinh tế tỷ dân đang chạy nhanh gấp đôi với tốc độ tăng trưởng trung bình 5,48% mỗi năm kể từ 2017, so với mức 2,5% của Mỹ.
Dẫu rút ngắn khoảng cách quy mô, chất lượng tài sản vẫn là một ranh giới lớn. IMF dự báo GDP bình quân đầu người của Mỹ năm nay vượt 94.000 USD, trong khi Trung Quốc chỉ dừng ở mức 15.000 USD.
Gánh nặng nợ nần và “ván cược” năng lượng xanh
Cả hai siêu cường đều đang phải gánh những khối nợ khổng lồ để duy trì cỗ máy tăng trưởng, nhưng với cấu trúc hoàn toàn khác biệt.
Nợ công của Mỹ hiện đã vượt mốc lịch sử 39.000 tỷ USD, tương đương 115% GDP. Khối nợ này phình to chủ yếu từ các gói cứu trợ ngân hàng sau khủng hoảng tài chính 2008 và các chương trình kích thích kinh tế thời đại dịch. Trong khi đó, nợ của Trung Quốc ở mức 94% GDP, nhưng phần lớn bắt nguồn từ các khoản vay đầu tư hạ tầng khổng lồ của chính quyền địa phương.
Để vận hành nền kinh tế, nhu cầu năng lượng của hai quốc gia cũng đứng đầu thế giới. Trung Quốc tiêu thụ 48.477 TWh điện năng trong năm 2024, với 80% đến từ nhiên liệu hóa thạch (chủ yếu là than đá). Mỹ tiêu thụ 26.349 TWh, cũng phụ thuộc 80% vào hóa thạch nhưng nghiêng về dầu mỏ.
Tuy nhiên, trên mặt trận năng lượng xanh, Bắc Kinh đang bỏ xa đối thủ. Báo cáo của REN21 chỉ ra Trung Quốc đã chi 290 tỷ USD cho năng lượng tái tạo trong năm 2024, gấp 3 lần con số 97 tỷ USD của Mỹ. Sự vượt trội này thể hiện rõ nhất ở ngành công nghiệp xe điện. Nhờ khoản trợ cấp 230 tỷ USD trong 15 năm qua, gần một nửa số ô tô mới bán ra tại Trung Quốc hiện nay là xe điện, trong khi tỷ lệ này tại thị trường Mỹ chỉ vỏn vẹn 10%.
Lõi công nghệ AI và “át chủ bài” khoáng sản
Cuộc cạnh tranh khốc liệt nhất giữa hai nền kinh tế hiện tập trung vào công nghệ lõi và chuỗi cung ứng chiến lược.
Mỹ tiếp tục khẳng định vị thế thống trị tuyệt đối trong lĩnh vực Trí tuệ nhân tạo (AI). Theo số liệu từ Morgan Stanley, giới doanh nghiệp Mỹ đã rót 109 tỷ USD vào AI trong năm 2024, gần bằng toàn bộ phần còn lại của thế giới cộng lại. Các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay Gemini giúp Washington duy trì khoảng cách an toàn trước các đối thủ từ Trung Quốc như DeepSeek.
Đồng thời, Mỹ cũng nắm giữ lợi thế lớn trong thiết kế bán dẫn nhờ nền tảng phần mềm của Nvidia. Dù vậy, điểm yếu chí mạng của cả hai siêu cường là đều phụ thuộc vào Đài Loan (Trung Quốc) – nơi sản xuất gần 90% lượng chip tiên tiến toàn cầu.
Nếu Mỹ nắm giữ phần mềm, Trung Quốc lại kiểm soát phần cứng từ gốc rễ. Bắc Kinh hiện sở hữu 44 triệu tấn oxit đất hiếm, chiếm hơn một nửa trữ lượng toàn cầu. Quan trọng hơn, họ gần như độc quyền trong khâu tinh luyện chế biến. Trong khi đó, Mỹ chỉ sở hữu 1,9 triệu tấn và gặp nhiều rào cản khai thác do các quy định môi trường khắt khe.
Sự phụ thuộc vào nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc – nguyên liệu sống còn cho pin xe điện, bán dẫn và thiết bị quân sự – từng khiến Tổng thống Trump đe dọa áp thuế 100% vào năm ngoái.
Thủ tướng Lê Minh Hưng và Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung cùng dự Diễn đàn kinh tế Việt Nam - Hàn Quốc tại Hà Nội, ngày 23/4. Sự kiện quy tụ lãnh đạo các doanh nghiệp hàng đầu hai nước, trong đó có nhiều tập đoàn đa quốc gia trong lĩnh vực năng lượng, tài chính, công nghệ, xây dựng, hạ tầng, thương mại, du lịch, hàng không...
Tổng thống Hàn Quốc cho biết ông tận mắt chứng kiến sự thay đổi năng động của Việt Nam - trái tim kinh tế của ASEAN - với mức tăng trưởng kinh tế duy trì khoảng 7% mỗi năm.
Ông nhấn mạnh thành quả hợp tác song phương cho thấy "sự tin cậy lẫn nhau là con đường ngắn nhất dẫn tới thịnh vượng chung". Dẫn lại câu thơ của đại thi hào Nguyễn Du - "Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài", Tổng thống cho rằng nền tảng bền vững nhất của quan hệ hai nước là sự chân thành và tình cảm giữa người dân.
Ông cũng nhắc tới sự kiện giao lưu văn hóa như việc nhóm Blackpink biểu diễn tại Hà Nội hay phở Việt trở thành món ăn quen thuộc tại Hàn Quốc. Trên nền tảng đó, ông khẳng định hai bên có thể cùng nhau tăng trưởng và thiết kế tương lai. "Giờ đây, tương lai của Việt Nam sẽ chính là cơ hội của Hàn Quốc", ông nói.
Về định hướng hợp tác, lãnh đạo Hàn Quốc đề xuất ba trụ cột: phát triển các ngành công nghiệp trong tương lai (AI, bán dẫn, kinh tế số); đặt nền móng hợp tác năng lượng và chuỗi cung ứng; nâng tầm hợp tác khoa học - công nghệ.
Hàn Quốc hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất và đối tác thương mại lớn thứ 3 của Việt Nam. Doanh nghiệp nước này có gần 10.500 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam, với tổng vốn đăng ký gần 100 tỷ USD, tạo gần 1 triệu việc làm và đóng góp trên 30% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.
Tại diễn đàn, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho biết sau hơn ba thập kỷ thiết lập quan hệ, hợp tác kinh tế - thương mại giữa hai nước phát triển mạnh và đi vào chiều sâu, nhất là sau khi nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện. Theo ông, đối tác Hàn Quốc góp phần quan trọng hình thành và phát triển các ngành công nghiệp chủ lực của Việt Nam, từ điện tử, chế biến chế tạo đến công nghệ cao.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam mang lại cho doanh nghiệp Hàn Quốc những lợi ích chiến lược và lâu dài, môi trường đầu tư an toàn, ổn định. Việt Nam cũng là cứ điểm sản xuất có chi phí cạnh tranh, lực lượng lao động dồi dào, chất lượng. Ngoài thị trường hơn 100 triệu dân, tầng lớp trung lưu đang tăng nhanh, Việt Nam còn là cửa ngõ kết nối rất hiệu quả với các thị trường lớn khác thông qua mạng lưới các FTA thế hệ mới. Đây là những yếu tố giúp các doanh nghiệp Hàn Quốc nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo Thủ tướng, trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trở thành xu thế tất yếu, hợp tác hai nước cần chuyển sang giai đoạn mới - không chỉ mở rộng quy mô mà nâng cao chất lượng, hướng tới kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp và công nghệ cao.
Ba định hướng được lãnh đạo Việt Nam đề xuất gồm xây dựng hệ sinh thái công nghiệp - công nghệ thế hệ mới; tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng bền vững, giá trị cao; thúc đẩy liên kết tri thức, cùng nghiên cứu - phát triển và thương mại hóa công nghệ.
Người đứng đầu Chính phủ khẳng định Việt Nam sẽ tiếp tục cải cách thể chế, môi trường đầu tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp hai nước hợp tác lâu dài, cùng có lợi.
Tại diễn đàn, doanh nghiệp hai nước ký kết và trao 73 biên bản ghi nhớ (MOU) trên nhiều lĩnh vực như năng lượng, tài chính, công nghệ, chế biến - chế tạo, hạ tầng, du lịch, hàng không.
Các doanh nghiệp lớn như Samsung, Sun Group, CMC đều đề xuất mở rộng hợp tác theo hướng công nghệ cao, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi giá trị. Đại diện các bộ ngành hai nước cũng cam kết hoàn thiện thể chế, bảo đảm môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo.
Tại dự thảo sửa Thông tư 50 đang lấy ý kiến, Bộ Công Thương đề xuất đẩy sớm lộ trình áp dụng tỷ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học và truyền thống. Theo dự thảo, xăng E10 - loại nhiên liệu sinh học pha 10% ethanol vào xăng khoáng - được phối trộn, bán rộng rãi trên cả nước từ 30/4. Mốc này sớm một tháng so với lộ trình cũ.
Xăng E5 RON92 vẫn tiếp tục được bán trên thị trường đến hết 2030.
Nhà điều hành cho rằng việc chuyển đổi sớm xăng E10 góp phần giảm phụ thuộc nhập khẩu, ổn định thị trường và nâng tự chủ năng lượng quốc gia. Đây cũng là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới diễn biến phức tạp do tác động xung đột Trung Đông.
Với mức tiêu thụ trung bình một tháng khoảng 1 triệu m3 khi xăng E10 được bán đại trà, nhu cầu ethanol cho phối trộn khoảng 92.000-110.000 m3. Trong khi đó, năng lực cung ứng của các nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học trong nước với trường hợp cả 6 nhà máy hoạt động, mới đáp ứng được gần một nửa nhu cầu E100 (44.000 m3 một tháng).
Trong số 6 nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học, có 4 nhà máy đang vận hành gồm Ethanol Đồng Nai, Quảng Nam, Đăk Tô và Ethanol Dung Quất. Mỗi tháng các cơ sở này cung ứng khoảng 27.000 m3 E100 cho phối trộn xăng sinh học. Còn lại, hai nhà máy Ethanol Bình Phước và Đăk Nông đang tái cơ cấu, hoàn thiện kỹ thuật để phục hồi sản xuất.
Vì thế, để đủ nguyên liệu phối trộn, Việt Nam cần nhập khẩu ethanol khoảng 75.000 m3 mỗi tháng để phối trộn.
Tính tới 31/3, PVOIL đã ký hợp đồng mua 19.000 m3 E100, Petrolimex 40.000 m3, Anh Phát 200 m3. Các doanh nghiệp đầu mối còn lại đang chờ cấp phép trạm trộn và theo dõi diễn biến giá, chưa ký hợp đồng.
Như vậy, tới giữa tháng 4, lượng E100 (sản xuất trong nước và nhập khẩu) là 84.200 m3. Để triển khai xăng phối trộn E5, E10 trên cả nước từ tháng 4, lượng E100 còn thiếu 10.000-15.000 m3. Các tháng tiếp theo, doanh nghiệp phải xây dựng kế hoạch nhập trung bình 75.000 m3 mỗi tháng.
Về hạ tầng phối trộn, cả nước có 12 thương nhân đầu mối đầu tư phối trộn, trong đó 3 doanh nghiệp đã có giấy phép, với tổng công suất 700.000 m3 một tháng. Ngoài ra, nhà máy lọc dầu Bình Sơn cũng có thể phối trộn E5, E10 khi có nhu cầu.
Hiện mỗi lít xăng RON 95-III là 23.540 đồng, dầu diesel 32.960 đồng sau kỳ điều hành chiều 9/4. Bộ Công Thương cho biết nguồn cung ứng xăng dầu trong nước đủ tới hết tháng 4. Cơ quan này yêu cầu các doanh nghiệp đầu mối, phân phối tiếp tục đa dạng nguồn hàng, có kế hoạch nhập khẩu nhiên liệu tháng 5.
Theo dữ liệu từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), năm 1989, nhóm 10% hộ gia đình giàu nhất nắm giữ khoảng 32% tổng tài sản quốc gia. Đến năm 2025, tỷ lệ này đã tăng vọt lên 68%, phản ánh xu hướng tích tụ tài sản ngày càng mạnh ở tầng lớp thượng lưu.
Hiện tượng này thường được mô tả bằng khái niệm "nền kinh tế hình chữ K" - nơi một nhánh đi lên nhanh chóng, đại diện cho nhóm giàu có ngày càng thịnh vượng, trong khi nhánh còn lại phản ánh phần lớn người dân đang tụt lại phía sau về khả năng tích lũy tài sản.
Dù tài sản của người Mỹ ở hầu hết các nhóm thu nhập đều tăng trong vài năm gần đây, tốc độ tăng trưởng không đồng đều.
Trong 3 năm qua, tài sản ròng của nhóm 1% giàu nhất nước Mỹ tăng khoảng 30%, trong khi nhóm 40% trung lưu chỉ ghi nhận mức tăng chưa tới 10%. Điều này khiến khoảng cách giàu nghèo tiếp tục bị kéo giãn, đặc biệt sau giai đoạn lạm phát cao nhất trong nhiều thập kỷ.
Theo các chuyên gia, sự chênh lệch này không chỉ xuất phát từ mức thu nhập, mà còn phụ thuộc vào loại tài sản mà mỗi nhóm sở hữu và khả năng tận dụng các cơ hội tài chính.
Lạm phát tác động mạnh hơn đến người thu nhập thấp
Một trong những nguyên nhân lớn nhất giúp người giàu tiếp tục gia tăng tài sản là họ sở hữu phần lớn các tài sản có giá trị tăng mạnh trong những năm gần đây, đặc biệt là bất động sản và cổ phiếu.
Hiện nhóm 20% người giàu nhất nắm giữ hơn một nửa tổng giá trị nhà ở tại Mỹ. Trong bối cảnh giá nhà liên tục tăng, khối tài sản của họ cũng phình to theo thời gian.
Ngược lại, lãi suất vay mua nhà cao khiến nhiều hộ thu nhập thấp khó tiếp cận thị trường bất động sản, với nhóm 20% thu nhập thấp nhất chỉ sở hữu khoảng 3% tổng giá trị nhà ở của cả nước.
Trên thị trường chứng khoán, lợi thế của người giàu còn rõ rệt hơn. Nhóm 20% người giàu nhất sở hữu hơn 75% tổng tài sản tài chính của người Mỹ, bao gồm cổ phiếu, trái phiếu và các quỹ đầu tư. Riêng nhóm 1% giàu nhất nắm giữ hơn 25% tổng lượng cổ phiếu trên toàn thị trường.
Trong 3 năm qua, chỉ số S&P 500 tăng tới 86,2%, mang lại mức sinh lời vượt trội cho những người sở hữu cổ phiếu. Trong khi đó, tiền mặt chỉ tạo ra lợi suất trung bình dưới 1% mỗi năm. Điều này đồng nghĩa người giàu - những người sở hữu phần lớn tài sản tài chính - được hưởng lợi nhiều hơn đáng kể so với các nhóm còn lại.
Không chỉ có lợi thế về tài sản, người giàu còn chịu tác động ít hơn từ lạm phát.
Các hộ thu nhập thấp thường dành phần lớn ngân sách cho những nhu cầu thiết yếu như nhà ở, thực phẩm và năng lượng - những mặt hàng có tốc độ tăng giá cao trong những năm gần đây. Trong khi đó, nhóm thu nhập cao chi tiêu nhiều hơn cho các dịch vụ và hàng hóa có mức tăng giá thấp hơn.
Theo chi nhánh Fed tại Minneapolis, trong giai đoạn 2005-2023, chi phí sinh hoạt thực tế của nhóm 20% thu nhập thấp nhất tăng 57%, trong khi mức tăng đối với nhóm 20% thu nhập cao nhất chỉ là 46%.
Nhờ nắm giữ phần lớn bất động sản và cổ phiếu - hai loại tài sản tăng giá mạnh nhất trong những năm gần đây - đồng thời ít chịu tác động từ lạm phát, tầng lớp giàu có tiếp tục mở rộng khối tài sản của mình với tốc độ vượt xa phần còn lại của nền kinh tế.
Kết quả là "nền kinh tế hình chữ K" ngày càng rõ nét, khi của cải tiếp tục tập trung vào nhóm giàu nhất, trong khi phần lớn người dân phải đối mặt với nhiều thách thức hơn trong việc tích lũy tài sản và cải thiện vị thế tài chính.
