Vẹt Gạo sẽ xù lông, đập cánh, kêu lớn khi thấy bác sĩ thú y quay sang chăm con khác. Ở một góc khác, có con voọc Út Cưng cứ thấy người quen là chạy lại ôm, níu áo không buông. Đây là 2 “em bé” nhõng nhẽo và có tính cách đặc biệt trong Thảo Cầm Viên Sài Gòn.
Vừa thấy anh Trần Văn Hùng (38 tuổi) bước vào, voọc chà vá chân đen Út Cưng đã từ phía trong chạy lại. Không chần chừ như những con khác thường đứng nhìn từ xa, Út Cưng lao tới, bám vào người anh, hai tay quàng qua cánh tay, có lúc níu cả vạt áo như sợ người trước mặt sẽ rời đi, rồi đứng yên một lúc lâu mới chịu buông ra.
Anh Hùng không vội gỡ, cũng không xua đi, chỉ đứng yên, để mặc Út Cưng bám, rồi khẽ đưa tay vuốt nhẹ, giống cách người ta dỗ một đứa trẻ đang làm nũng. Sau nhiều năm, những cử chỉ đó trở thành quen thuộc đến mức không cần suy nghĩ.
“Út Cưng cứ thấy mình là chạy lại, có khi mình đi đâu nó cũng níu lại, chưa chịu buông liền đâu. Làm riết rồi mình cũng quen, bước vô là biết nó sẽ chạy tới”, anh nói, giọng nửa cười nửa như đang kể về một thói quen đã lặp lại quá lâu.
Út Cưng thuộc loài voọc chà vá chân đen – một loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm của Việt Nam và Campuchia, nằm trong nhóm cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách đỏ. Bộ lông của nó pha nhiều màu, nhưng bốn chi lại đen tuyền, nổi bật giữa nền xanh của chuồng nuôi.
Trong tự nhiên, chúng sống trên cây, ăn lá, di chuyển nhanh và rất cảnh giác với con người, nhưng ở đây, có một cá thể lại chọn cách tiến gần, gắn bó với con người theo cách riêng của nó.
Khoảng 3 – 4 năm trước, Út Cưng được nhân viên Thảo Cầm Viên phát hiện trong một chiếc thùng đặt trước cổng Nguyễn Du. Khi bảo vệ xé thùng ra, con vật nhỏ ngồi co ro bên trong, không chạy, không chống cự, chỉ lặng lẽ nhìn. Út Cưng được mang vào chăm sóc, rồi lớn dần trong khu linh trưởng, từ một cá thể nhỏ xíu nay đã nặng khoảng 5 – 7 kg, nhưng cái cách bám người thì gần như không thay đổi.
Một ngày của anh Hùng bắt đầu từ 6 giờ 30, bằng những vòng kiểm tra quen thuộc: khóa chuồng, số lượng, an toàn. Sau đó là quan sát từng con, không cần chạm vào, chỉ nhìn cách tụi nó ngồi, cách quay đầu, ánh mắt có linh hoạt hay không, rồi cúi xuống kiểm tra thức ăn còn lại, phân, nước tiểu – những dấu hiệu mà người ngoài dễ bỏ qua nhưng lại là cách nhanh nhất để biết con vật đang ổn hay có vấn đề.
“Làm lâu rồi, nhìn là biết liền. Có khi chỉ cần thấy nó ngồi một chỗ, ít di chuyển hay ăn ít lại là mình phải để ý, vì nhiều khi nó chưa biểu hiện rõ đâu, nhưng bên trong đã có chuyện rồi”, anh nói.
Công việc mỗi ngày vẫn lặp lại: chuẩn bị lá dâu, lá khế, lá bằng lăng… chia theo từng bữa, từng loại, dọn chuồng, theo dõi sức khỏe. Nhưng giữa những việc đó, luôn có một chi tiết không nằm trong quy trình.
Mỗi lần anh bước vào, Út Cưng lại chạy tới. Không phải để ăn, cũng không phải vì sợ. Chỉ để bám, như một thói quen, như một cách nhận ra người quen giữa không gian rộng lớn của khu chuồng nuôi.
Ở một góc khác, tiếng kêu bật lên ngay khi bác sĩ thú y Nguyễn Quỳnh Thiện Hảo (27 tuổi) quay sang chăm một con vật khác. Không lớn, nhưng kéo dài, gắt và có chủ ý, đủ để người đang làm việc phải ngoái lại. Vẹt Gạo đang giận.
Con vẹt trắng đứng trên cành, xù lông, đập cánh, kêu liên tục, rồi cúi đầu xuống, phát ra những âm thanh quen thuộc giống như đòi ăn. Khi bác sĩ Hảo vẫn chưa quay lại, vẹt Gạo bắt đầu cắn cành cây, tạo ra những tiếng lách tách dồn dập, như một cách gây chú ý mà Gạo đã học được từ rất sớm.
Nữ bác sĩ bước lại gần, đưa tay gãi nhẹ phần cổ, giọng hạ xuống, nói vài câu quen. Gạo lập tức im lại, nghiêng đầu, nhắm mắt, như thể mọi bực dọc vừa rồi chưa từng xảy ra.
“Vẹt Gạo đặc biệt lắm, mấy con khác thì thích leo trèo, đi chơi, còn Gạo thì thích được vuốt ve, được nói chuyện. Nhiều lúc mình thấy vẹt Gạo giống như một đứa nhỏ hơn là một con vẹt”, bác sĩ Hảo nói, vừa quan sát phản ứng của Gạo.
Sinh vào tháng 4 năm ngoái, vẹt Gạo là loài cockatoo – không phải loài bản địa của Việt Nam. Vẹt Gạo được nuôi từ những ngày đầu bằng bột, bơm qua ống như em bé. Khi mới nở, vẹt Gạo chỉ khoảng 25 gr, nằm gọn trong lòng bàn tay, phải chăm từng bữa, từng cữ. Giờ đây, vẹt Gạo đã gần nửa ký, đứng vững trên cành, nhưng thói quen đòi ăn bột vẫn còn và giai đoạn khó nhất chính là lúc phải tập cho Gạo từ bỏ thói quen đó.
Vẹt Gạo được bác sĩ thú y nuôi bộ cho đến khi trưởng thành
“Lúc cai bột là khó nhất. Vẹt Gạo kêu dữ lắm, mỗi lần thấy mình là cúi đầu xuống, kêu, đòi ăn. Nghe giống như em bé khóc vậy đó, nên nhiều khi cũng khó dứt ra, cứ phải dỗ rồi mới chịu”, bác sĩ Hảo kể. Càng nhõng nhẽo, vẹt Gạo lại càng được dỗ và rồi thành quen.
Không chỉ giận, Gạo còn biết ghen. Chỉ cần thấy bác sĩ Hảo quay sang chăm con khác, vẹt Gạo sẽ lập tức phản ứng: xù lông, đập cánh, kêu, cắn cành cây, tất cả diễn ra rất nhanh, như một cách kéo sự chú ý về phía mình.
Có những lúc vẹt Gạo “giận thật”, không lại gần, không tương tác, đứng im một chỗ như làm lơ. Nhưng chỉ một thời gian sau, hoặc sau vài cái vuốt nhẹ, mọi thứ lại trở về bình thường, giống cách một đứa trẻ hết dỗi.
Chỉ khi Thảo Cầm Viên có thêm vẹt em tên Cám, Gạo mới bớt nhõng nhẽo một chút. Không còn phản ứng mạnh như trước, nhưng thói quen đòi được quan tâm vẫn còn đó.
Với nữ bác sĩ Hảo, việc chăm Gạo không chỉ là cho ăn hay điều trị, mà còn là cách nói chuyện, cách giữ giọng, cách tiếp cận. “Có thể vẹt Gạo không hiểu hết mình nói gì, nhưng bạn ấy cảm nhận được giọng của người chăm. Mình nói nhẹ thì Gạo yên tâm hơn, quen người hơn, nên nhiều khi tôi nói chuyện với Gạo như nói với một đứa nhỏ vậy”, nữ bác sĩ Hảo bày tỏ.
Tại dãy trọ trên đường Đoàn Thị Điểm (phường Dĩ An, TP.HCM), chị Phạm Thị Thu Thảo (22 tuổi, quê ở Đắk Lắk) bắt đầu một ngày mới sớm hơn thường lệ để tìm cách chống nóng trước khi mặt trời lên cao. Nắng nóng kéo dài làm thay đổi hoàn toàn nhịp sinh hoạt của cô gái trẻ.
Với giá thuê 1,5 triệu đồng/tháng, nơi đây từng là chỗ nghỉ ngơi ổn định của chị Thảo suốt 2 năm qua. Song, đợt nắng nóng kỷ lục từ đầu tháng 4 đã biến căn phòng vốn dĩ quen thuộc thành một "lò hầm" đúng nghĩa. Căn phòng nằm ở tầng cao nhất, trực tiếp hứng chịu ánh nắng từ mặt trời nên nhiệt độ trong phòng lúc nào cũng cao.
Từ 11 giờ trưa đến 15 giờ chiều là khoảng thời gian khắc nghiệt nhất, khi nhiệt độ trong phòng lên cao đến mức có lúc chị chị cảm thấy lừ đừ. Bên trong căn phòng nhỏ, chị Thảo xoay xở đủ cách để chống chọi với cái nắng nóng.
Chiếc quạt hơi nước trong góc phòng luôn chạy hết công suất. Để mát hơn, chị Thảo để những chai đá lạnh được làm đông từ đêm hôm trước vào khay chứa. "Mỗi mẻ đá như vậy chỉ dùng được khoảng 2-3 tiếng là tan ra hết, phải bỏ mẻ đá lạnh khác vào", chị Thảo chia sẻ.
Muốn căn phòng bớt bí bách, chị nghĩ ra cách treo tạm chiếc áo ngay ô cửa sổ. Vừa giúp cản bớt những luồng nắng gắt dội thẳng vào giường, vừa giữ cho không khí được lưu thông. Đêm xuống, chị mở toang cả cửa chính lẫn cửa sổ để "mượn" chút gió trời cho dễ ngủ, lấy sức đi làm.
Không chỉ vậy, chị còn quyết định dán tấm cách nhiệt lên gác lửng. Nhưng hơi nóng vẫn bủa vây khiến gác không thể là chỗ để nằm. Chị đã tận dụng nơi này làm nơi phơi đồ vì nóng nên đồ khô nhanh.
Khi được hỏi lý do tại sao không lắp máy lạnh, chị Thảo chia sẻ: "Tiền điện là một gánh nặng. Hơn nữa phòng trọ tôi ở gộp chung nhà bếp, nhà vệ sinh và không có vách ngăn. Nếu lắp máy lạnh, mùi thức ăn sẽ ám khắp nơi, không thể thoát ra được".
Giữa căn phòng trọ oi bức, cô gái 22 tuổi vẫn cố gắng tìm cách xoay xở, hy vọng về một ngày có thể chuyển đến nơi ở mới tiện nghi hơn.
Khắc nghiệt hơn là những dãy trọ chỉ được lợp bằng tôn. Những tấm tôn giống như những "tấm pin thu nhiệt", dội thẳng luồng nhiệt hầm hập xuống không gian phòng trọ chật hẹp. Trong những căn phòng thiếu cửa sổ, không khí nóng bị "nhốt" lại không lối thoát.
Men theo lối đi hẹp giữa những dãy nhà lợp tôn sẫm màu ở con hẻm Võ Duy Ninh (phường Thạnh Mỹ Tây, TP.HCM), chúng tôi dừng lại trước một căn phòng nhỏ chưa đầy 8 m2. Chừng ấy diện tích với bốn bề vách và mái đều là tôn sẫm màu, là nơi ăn ở, sinh hoạt hằng ngày của ông Đặng Hoài Thanh Phong (50 tuổi).
Làm nghề bán vé số, buổi trưa ông Phong định về ngả lưng nhưng đành bất lực vì phòng quá nóng nực khiến mồ hôi chảy ròng ròng. "Phòng nóng lắm, ở không nổi. Nhiều khi tôi thấy đứng ngoài đường, tìm bóng cây mà trú còn mát hơn ở trong nhà mình", ông Phong than thở. Với ông, những hôm đứng gió, chiếc quạt như thổi thêm hơi nóng từ mái tôn dội xuống, khiến căn phòng chẳng khác nào một lò hầm kín.
Với giá thuê hơn 1 triệu đồng/tháng, phòng trọ đối với ông Phong lúc này chỉ là nơi để đồ đạc. Ông chọn cách trốn nắng ở những góc đường để chờ đợi đêm về, khi cái nóng từ bốn bức vách tôn bắt đầu hạ nhiệt.
Cách dãy trọ của ông Phong không xa, chúng tôi gặp bà Nguyễn Thị Lan (60 tuổi) đang ngồi trước hẻm để "lánh nạn" cái nắng. Căn phòng 15 m2 của bà có thiết kế trần thấp, chỉ cách sàn chừng 2 m, khiến khoảng cách giữa đỉnh đầu người ở và mái tôn trở nên quá gần. Dù căn phòng trọ nằm sát bờ kênh nhưng cũng không mát hơn bao nhiêu.
Để chống chọi, cứ 13 giờ trưa, bà Lan lại phải làm một cuộc "di cư" ra đầu hẻm ngồi hóng gió đến 16 giờ chiều mới dám trở vào phòng. "Buổi trưa ở trong đấy nóng như lò nung, thà ra ngoài đường ngồi hít gió trời còn mát hơn", bà Lan nói. Hằng ngày, bà mặc quần tất dày kín chân để da không bị rát khi ngồi ở ngoài đường.
Giữa những ngày thời tiết khắc nghiệt, việc thích nghi và tìm đủ mọi cách để chống nóng đã trở thành thói quen của người dân, nhằm bảo vệ sức khỏe của bản thân mình.
Một trong những mảng xanh khi đến Tuy Hòa là tháp Nhạn - biểu tượng du lịch của tỉnh Phú Yên (cũ). Dưới chân ngọn tháp cổ được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt là một khu rừng xanh độc đáo, điểm đến quen thuộc của người dân và du khách...
Quá trình thực hiện việc phủ xanh núi Nhạn là một chặng đường gian nan, vất vả của những người làm việc tại Lâm trường Thanh niên xung phong tỉnh Phú Yên. Đất tại khu vực núi Nhạn không tốt, dinh dưỡng thấp, nhưng những người trồng cây như ông Lê Văn Thứng, nguyên Giám đốc Lâm trường Thanh niên xung phong tỉnh Phú Yên, đã không ngại nắng mưa, tạo ra hệ sinh thái với các loài cây gỗ quý, có giá trị sinh thái cho Núi Nhạn đến hôm nay.
"Cách đây 30 năm, chúng tôi đã suy nghĩ xây dựng mảng xanh xung quanh núi Nhạn. Nơi đây sẽ lưu lại những giống gỗ quý từ khắp mọi miền đất nước, giúp các thế hệ con cháu biết được những giá trị sinh thái, kiến thức về hệ thực vật đa dạng trên khắp Việt Nam", ông Thứng nhớ lại.
Năm 2004, UBND TP.Tuy Hòa tiếp nhận và giao cho Công ty CP Môi trường đô thị Phú Yên chăm sóc, bảo tồn. Hệ thống cây xanh, vườn thực vật cảnh quan núi Nhạn có tổng diện tích 8,4 ha (rừng tự nhiên và rừng trồng), được chia thành 19 lô, tổng số cây là 3.561 và khoảng 450 loại. Trong số đó, rất nhiều loại cây gỗ quý rất khó tìm thấy trên các khu rừng ở Việt Nam như: pơ mu, thông đỏ lá dài, du sam, lim xanh… Tại núi Nhạn, những loại gỗ quý này đều phát triển, xanh tốt, tỏa bóng mát.
Phường Tuy Hòa xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn. Để thu hút du khách, ngoài phát triển đồng bộ hạ tầng đô thị, việc tạo những khoảnh rừng nhiệt đới trong lòng đô thị nhằm tạo nét riêng và cải tạo khí hậu địa phương là rất cần thiết.
Ông Nguyễn Công Thành, Chủ tịch UBND phường Tuy Hòa, cho biết: "Hiện nay, địa phương đã và đang triển khai thực hiện đề án trồng 2 triệu cây xanh. Chúng tôi sẽ tạo những khoảnh rừng nhiệt đới bằng cây bản địa phù hợp với khí hậu địa phương. Mục tiêu là sau 5 - 10 năm sẽ hình thành được khoảnh rừng xanh đẹp mang bản sắc riêng của đô thị Tuy Hòa, nhằm phục vụ nhu cầu tận hưởng của người dân địa phương và khách du lịch".
Ngoài khu vực núi Nhạn, phường Tuy Hòa đã trồng hơn 15.000 cây xanh các loại tại Công viên Thanh thiếu niên rộng 8,6 ha theo mô hình rừng hỗn giao. Để thu hút các loài động, thực vật đến sinh sống và trú ngụ, địa phương không chỉ tạo sinh cảnh rừng nhiệt đới mà còn bổ sung nhiều loại cây ăn quả có nguồn gốc từ rừng như xoài rừng, mít nài, trám, xoan, ổi rừng... làm nguồn thức ăn tự nhiên.
Công viên Thanh thiếu niên nằm liền kề hồ điều hòa Hồ Sơn, tạo nên không gian sinh thái xanh mát và trở thành điểm check-in hấp dẫn đối với người dân, du khách khi đến Tuy Hòa.
Ông Nguyễn Công Thành cho biết, hiện các công viên trên địa bàn cơ bản đã được phủ xanh nhưng mật độ cây chưa dày. Vì vậy, địa phương đang tiếp tục trồng bổ sung theo hướng đa tầng tán để tăng độ che phủ và nâng cao giá trị sinh thái.
"Thời gian tới, dự án Bắc Trần Phú với diện tích khoảng 60 ha, trong đó mật độ cây xanh chiếm hơn 40%, sẽ hình thành thêm một không gian xanh quy mô lớn trong đô thị, góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống và tạo thêm nhiều không gian công cộng cho người dân", ông Thành nói.
Vườn quốc gia Cúc Phương đang vào mùa bướm và đom đóm, từ tháng 4 đến tháng 6. Vào ban ngày, du khách có thể trải nghiệm ngắm triệu cánh bướm ở khắp các cung đường rừng Cúc Phương. Ban đêm, tour trải nghiệm ngắm đom đóm cũng đang thu hút nhiều khách.
Có ý kiến cho rằng tổ chức trải nghiệm rừng ban đêm, đặc biệt là ngắm đom đóm có thể ảnh hưởng đến đời sống động vật. Ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc Vườn quốc gia Cúc Phương chia sẻ: "Đây là một câu hỏi rất quan trọng và cũng là điều chúng tôi trăn trở ngay từ đầu trong định hướng phát triển du lịch sinh thái ở vườn. Chúng tôi không chạy theo số lượng khách, mà đặt ra những nguyên tắc rất nghiêm ngặt".
Cụ thể, với tour trải nghiệm rừng ban đêm - hoạt động ngắm đom đóm, Vườn quốc gia Cúc Phương giới hạn số lượng khách mỗi đêm, mỗi tuyến. Nơi này có quy định chặt chẽ về ánh sáng: sử dụng đèn chuyên dụng, hạn chế tối đa ánh sáng trắng mạnh. Du khách không được phép tự do tiếp cận, bắt, hoặc làm xáo trộn sinh cảnh của đom đóm. Hướng dẫn viên phải được đào tạo về sinh thái học và kỹ năng diễn giải môi trường.
Ông Chính cho biết thêm, vườn quốc gia thiết kế trải nghiệm dựa trên sức chịu tải của hệ sinh thái, không phải thiết kế hệ sinh thái theo nhu cầu du lịch. Nếu làm đúng, tour đêm không những không gây hại mà còn tạo ra giá trị bảo tồn rất lớn. Theo ông, mỗi du khách sau khi trải nghiệm, nếu thực sự hiểu, họ sẽ trở thành một "đại sứ" cho rừng.
"Chúng tôi mong muốn không phải là càng nhiều người đến càng tốt, mà là mỗi người đến đều hiểu hơn, yêu hơn và có trách nhiệm hơn với rừng", ông Chính nói.
Năm 2026, mùa bướm và đom đóm ở rừng Cúc Phương đến sớm hơn khoảng 2 tuần. Đây cũng có thể là một dấu hiệu ban đầu cho thấy biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ đến các hệ sinh thái, trong đó có rừng nhiệt đới như Cúc Phương.
Tuy nhiên, ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương luôn giữ một niềm tin: nếu bảo vệ rừng đủ tốt, giữ được độ che phủ, giữ được nguồn nước, hạn chế tác động tiêu cực thì rừng sẽ có khả năng tự điều chỉnh và thích nghi.
"Những mùa bướm, mùa đom đóm có thể thay đổi về thời điểm, cường độ, nhưng nếu rừng còn, thì những vẻ đẹp ấy vẫn còn. Đó cũng là lý do vì sao chúng tôi kiên định với quan điểm: lấy bảo tồn làm nền tảng cho mọi hoạt động phát triển", ông Chính nói.
Lời khuyên từ Giám đốc Vườn quốc gia Cúc Phương dành cho du khách khi tham gia trải nghiệm rừng về đêm là: Hãy đến với rừng như một vị khách biết lắng nghe.
Du khách chỉ cần đi nhẹ, nói khẽ và mở lòng, rừng sẽ "kể chuyện" theo cách riêng của nó. Và khi rời đi, nếu bạn mang theo được một chút tĩnh lặng của đêm rừng, một chút rung động trước cánh bướm, hay chút suy nghĩ về trách nhiệm của mình, thì chuyến đi đó đã có ý nghĩa.
"Rừng không biết nói, nhưng nó ghi nhớ tất cả. Làm nghề rừng, hãy sống sao để mỗi bước chân đi qua, rừng thấy ấm lòng", ông Chính nói và cho biết đó là điều mà những người làm việc trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên thường nói với nhau.
